قاسات قاردىڭ كوبەسى سوگىلە قويماعان كۇندەردىڭ ءبىرى ەدى, انام دالادان ۇيگە قۋانا كىردى.
– كوكتەمنىڭ العاشقى حابارشىسى – ناۋرىزەك كەلىپتى, – دەدى.
بۇل بىزگە «الىستاعى اكەلەرىڭ كەلىپتى» دەگەنمەن بىردەي ەستىلدى. دالاعا جۇگىرىپ-جۇگىرىپ شىعىپپىز.
كوپ كەشىكپەي شىقىلىقتاپ جۇرگەن كىپ-كىشكەنە ناۋرىزەك قۇستى كوردىك. «مىنا ايازدا قالايشا توڭبايدى ەكەن؟» دەپ تاڭىرقاعانىمىز ەسىمىزدە. «بارماقتىڭ باسىنداي عانا وسى قۇس قالاي عانا كوكتەمدى ىلەستىرىپ اكەلەدى؟» دەپ تاڭىرقاعانىمىز دا ۇمىتىلماپتى.
ارادا كوپ وتپەي كوك جۇزىندە تىرنالار تىراۋلادى. مۇنان سوڭ قارلىعاش شىقىلىقتادى.
ءبىز بالا كەزىمىزدە اسپانعا كوپ قارايتىنبىز. اسپان الەمىنىڭ قوجايىندارى – قۇستار ءبىزدى عاجايىپ الەمگە جەتەلەيتىن. اكە-شەشەمىزدەن ۇرىس ەستىسەك, قۇس بولىپ ۇشىپ كەتكىمىز كەلەتىن (قازىر دە ۇلكەندەر جەردەگى ج ۇلىمىرلىقتاردان جەرىگەندە كوككە ۇشىپ كەتكىسى كەلەتىنىندە ۇلكەن سىر جاتىر-اۋ). سول ۇلكەندەر قۇستىڭ ۇشقان-قونعانىنا قاراپ شارۋا كۇيتتەۋشى ەدى. ماسەلەن, «جىل قۇستارى توپتالىپ ۇشسا, جىلىمىق كۇز سوزىلا تۇسەدى» دەپ وتىراتىن شارۋا باققان قاريالار.
كوكتەم سايىن كوگىمىزدە تىراۋلايتىن تىرنالارعا قاراپ ءتۇرلى جورامال ايتاتىن ءبىز تابيعاتقا ءسان بەرىپ, كوك اسپانعا كورىك سىيلاپ, كۇللى بولمىس-جاراتىلىسىمەن عاجايىپتار الەمىنە جەتەلەيتىن قۇستار الەمىن جەتە بىلمەيدى ەكەنبىز. سول بىلمەيتىندەرىمىزدىڭ اراسىندا تۇلكىباس اۋدانىنىڭ شەكاراسىنداعى شاقپاق اتا اۋىلىندا ورنالاسقان ورنيتولوگيالىق ستانساسى بار. جۋالى اۋدانىنىڭ شەكاراسىنا تابان تيە وڭ جاعىمىزدا تيان-شان تاۋىنىڭ سۇيىرلەنە بىتەتىن جازىعىندا جاعالاي ورناتىلعان توردىڭ سىرىن ءارى-بەرى جوڭكىلگەن جولاۋشىلار بىلگەن ەمەس. «ەگىستىككە مال تۇسپەس ءۇشىن قويىلعان تور شىعار» دەپ تۇسپالداعان جولاۋشىلار سول ويدىڭ جەتەگىمەن ءارى قاراي تارتا بەرەدى. ءبىز دە كوپ جولاۋشىنىڭ ءبىرى رەتىندە وتە شىعار ما ەدىك, كەزدەيسوق وسى جەردە ورنيتولوگيالىق ستانسا بارىن ەستىپ قالماعاندا.
سونىمەن, «شاقپاق اسۋى قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ كەتتىك. وسى جەردە رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن شۇعىل جولعا شىققان جۋرناليستەرگە قولداۋ بىلدىرگەن تۇلكىباس اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانار بەكتاەۆاعا العاۋسىز سەزىممەن العىسىمىزدى جەتكىزىپ قويعاندى ءجون سانادىق.
شاقپاق اسۋى ءالى دە قىستىڭ قۇرساۋىندا ەكەن. شاعىن ەلدى مەكەندى قار باسىپ قالىپتى. تەلەديداردان باتىس وبلىستارداعى قىس قىسپاعىن كورىپ ءجۇرمىز عوي. شاتىرى عانا قىلتيىپ تۇرعان ۇيلەردى كورگەندە ەرىكسىز تاڭىرقادىق. شاقپاق ورنيتولوگيالىق ستانساسىندا 20 جىلدان بەرى قىزمەت ىستەيتىن رامازان قۇداباەۆ ءبىزدى ءبىراز جايتتان حاباردار ەتتى.
جالپى, ورنيتولوگيا تەرمينىن العاش رەت عىلىمعا ءحVى عاسىردا يتاليان عالىمى ۋ.الدروۆاندي ەنگىزگەن. ورنيتولوگيا – قۇستاردىڭ دامۋىن, فيزيولوگياسىن, جەر بەتىنە تارالۋىن زەرتتەيتىن عىلىم. حح عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى قازاقستان اۋماعىندا, ونىڭ ىشىندە بۇرىن از زەرتتەلگەن تيان-شان, التاي تاۋلارىن, بەتپاقدالا ءوڭىرى مەن ماڭعىستاۋ, بوزاششى شولەيتتى ايماقتارىن مەكەندەيتىن قۇستارعا ورنيتولوگيالىق زەرتتەۋلەر تولىق جۇرگىزىلگەن. قۇستاردىڭ قونىس اۋدارۋى − وزگەشە ءبىر الەم. ونىڭ اۋە جولىمەن ۇشىپ وتەتىن باعىتىن زەرتتەسەڭىز, تالاي قۇپياعا قانىق بولاسىز. عالىمدار, ورنيتولوگتار قۇستارعا سىرعا سالۋ ارقىلى ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ جاعدايىن, سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرىن انىقتايدى. سۋ قۇستارىن پايدالانۋ, جاندىكقورەكتى قۇستاردى وزەن بويىنداعى جانە تاۋداعى ورماندارعا قونىستاندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيگىزەتىن پايداسىن انىقتاۋ دا ماڭىزدى. ماسەلەن, ءبىر قارلىعاش بۇكىل جاز بويى 1 ميلليون قۇرت جەيدى ەكەن. قاراتورعايلاردىڭ ءبىر توبى بالاپاندارىمەن 22 توننا شەگىرتكەنى ازىق ەتەدى دەسەدى (وسى جەردە بىزدەگى ديقانداردىڭ الا جازداي شەگىرتكەلەر شابۋىلىنا ۇشىراۋى ەسكە تۇسەدى).
قازىر دۇنيەجۇزىلىك نەمىس ورنيتولوگيا قاۋىمداستىعى, بريتانيا, امەريكا قۇس زەرتتەۋ ورتالىقتارى, مۋمباي ء(ۇندىستان) ورنيتولوگيا قاۋىمداستىعى, تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزەدى. قازاقستاندا عىلىم اكادەمياسىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتى قۇستار الەمىن زەرتتەۋدى 1966 جىلى باستادى. ورنيتولوگ عالىم ي.ا.دولگۋشيننىڭ باسشىلىعىمەن قۇستارعا ساقينا سالىپ, زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عىلىمي ورتالىق ۇيىمداستىرىلدى.
مىنە, سوندا شاقپاق اتا اسۋى نەگە تاڭدالدى؟ تيان-شان تاۋ جوتالارى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 1000 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. مىنە, وسى تاۋ جوتالارىنان وتە الماعان جىل قۇستارى شاقپاق اتا اسۋى ارقىلى ۇشىپ وتۋگە ءماجبۇر. ءدال وسى جەردە تيان-شان مەن قاراتاۋ تاۋى تۇيىسەدى دە, ەكى ارالىق ويپاڭ بولىپ كەلەدى. جىلى جاقتان ۇشىپ كەلە جاتقان جىل قۇستارى وسى ويپاڭ-قۋىس جەردەن كوكتەمدە بەرى, كۇزدە ءارى ۇشىپ وتەدى ەكەن. سودان كەيىن كۇزدە قۇستار وڭتۇستىكتەگى جىلى ايماقتارعا قايتاردا شاقپاق اتا اسۋىنداعى وسى جازىق جەرگە ايالدايدى. ەندەشە, ورنيتولوگيالىق ستانسا سالۋعا قولايلى ورىن ەمەس پە؟ دەمەك, جىل قۇستارىنىڭ دەمالىپ وتەر ۇلكەن ايالداماسى ء(بالكىم, اۋەجايى دەسەك تە جاراسار) قاسيەتتى تۇلكىباس اۋماعىندا جاتىر! بۇل دا تابيعاتتىڭ بىزگە جاساعان ۇلكەن تارتۋى.
ورنيتولوگتار سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قونىس اۋداراتىن قاراتورعاي, شاۋقارعا, تاعاناق, تورعاي, تاعى باسقا دا قۇستاردىڭ شاقپاق اتا اسۋى ارقىلى وتەتىنىن ساقينا سالۋ ارقىلى انىقتاعان. ءدال وسى اسۋ ارقىلى قۇستىڭ 200-دەن اسا ءتۇرى كوكتەم مەن كۇزدە ءارى-بەرى وتەدى ەكەن.
ال, وسى كەزدە ورنيتولوگ عالىمدار ەكى جوتانىڭ اراسىنداعى بەرىك جىپتەن توقىلعان ۇلكەن تورلاردى بيىك باعاندارعا كەرىپ بايلايدى. كونۋس ءپىشىندى تورعا تۇسكەن قۇس قايتا شىعا المايدى. ويتكەنى, توردىڭ ارتقى شەتى بىرتە-بىرتە تارىلىپ, قۇس سياتىنداي قۋىسقا اينالادى. وسى قۋىس ارقىلى قۇس ارنايى جاشىككە تۇسەدى. جاشىككە تۇسكەن قۇستى زەرتتەۋشىلەر لابوراتوريالىق تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. سيراعىنا رەتتىك سانى جازىلعان ساقينا سالادى. قۇس تۋرالى بارلىق مالىمەت ارنايى جۋرنالعا تىركەلەدى. مۇنان سوڭ قۇس بوستاندىققا جىبەرىلەدى. قۇستار ءارتۇرلى قاۋىپتى, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قوزدىرعىشىن (ەنتسەفاليتتەر, اربوۆيرۋستەر, گەلمينتتەر) دەنەسىندە ساقتاۋشى ءارى تاسىمالداۋشى بولۋى مۇمكىن. مۇندايدا دارىگەرلەر ساقتىق شارالارىن جاسايدى.
ساقينا سالۋ ارقىلى قۇستاردىڭ قاي ايماقتارعا ۇشىپ باراتىنى مەن قانشا جىل ءومىر سۇرەتىنى دە انىقتالادى. ماسەلەن, ساقينالاۋ ادىسىمەن كادىمگى شاعالا – 32, كۇمىس ءتۇستى شاعالالار − 36, قاراتورعاي 15 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرەتىنى بەلگىلى بولعان. شاقپاق اسۋىندا جانە الاكولدە يسپانيا مەن ءۇندىستاندا ساقينالانعان تورعايلار تورعا تۇسكەن. سونداي-اق, تورعايلار ءۇندىستان مەن تروپيكالىق افريكادا, سۇر قارلىعاشتار افريكا مەن ماداگاسكاردا, تىرنالار وڭتۇستىك ازيادا, شاقشاقايلار افريكادا قىستايتىنى انىقتالعان.
ءيا, ءبىزدىڭ جەر شارىنىڭ قۇرلىقتارعا ءبولىنۋىن گەوگراف عالىمدار قۇستاردىڭ تارالۋى مەن قونىس اۋدارۋىن ەسەپكە الا وتىرىپ جاساعانىن دا بىلە ءجۇرۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە, شاقپاق اتا اسۋىنداعى ورنيتولوگيالىق ورتالىق قازاقستان مەن ورتا ازياداعى بىرەگەي زەرتتەۋ مەكەمەسى ەكەنىن دە ۇمىتپالىق. مۇندا ءبىرنەشە مەملەكەتتىڭ عالىمدارى جۇمىس ىستەيدى.
جاراتقان يەمىز الىمساقتان ەكى تىرشىلىك يەسىن ازات ەتىپ جاراتىپتى. ولار – ادامدار مەن قۇستار. جەردەگى پەندەلەردەن گورى اسپانداعىلار ەركىن دە ازات. دەسەك تە, قازاقستاندى وتانىم دەپ سانايتىن بارشا قاۋىم ازاتتىق پەن تاتۋلىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزىنىپ كەلەدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۋىندا ەركىندىك پەن بوستاندىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە بەينەلەنگەن قىران ىقىلىم زامانداردا اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا كوشىپ-قونىپ ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە, تانىم-ءتۇيسىگىندە ەرەكشە ورىن العان قاستەرلى قۇس. ءيا, كوك ءجۇزىن ەركىن شارلاعان قۇس اتاۋلى تاريحىمىزبەن تامىرلاس, نانىم-سەنىمىمىزبەن ورتاقتاس ەكەن.
انە, كوكتەمدى قاناتىنا قوندىرىپ, وڭتۇستىگىمە قۇستار دا كەلىپ جەتتى. شىقشى تاۋعا, قاراشى اينالاعا, كوك كويلەك كيگەن كوكتەمىم توتى قۇستاي مىڭ قۇلپىرىپ, تىرشىلىكتى بالقىتىپ الاۋ وتتان الا قاشىپ كوڭىلدى الابۇرتقان, جارق ەتىپ كورىنبەي مە الا بۇلتتان؟!.
سابىربەك ولجاباي