− اقمارال, جانسامال, قۇرالاي ەسىمدى ءۇش قىزىڭىز بار ەكەن. نەلىكتەن قازاق ەسىمدەرىن تاڭدادىڭىزدار؟
– مەن اقش-تىڭ ميچيگان شتاتىنىڭ تۋماسىمىن. كوپ بالالى وتباسىنان شىققانمىن. كوللەدجدى بىتىرگەن سوڭ, الەم ەرىكتىلەرىنىڭ قاتارىندا قىزمەت ەتتىم. ەرىكتى بولا ءجۇرىپ, وزبەكستاندا التى اي تۇردىم. كەيىن ەكى جىل قازاقستاندا اۋىل مەكتەپتەرىندە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەردىم. مۇعالىم بولىپ جۇرگەندە, جۇبايىم تەرەزامەن تانىستىم. ول دا مەن سياقتى ەرىكتى بولىپ, قىزىلوردانىڭ شيەلى اۋدانىندا ساباق بەرىپ ءجۇر ەكەن. ءسويتىپ كوڭىل جاراستىرىپ, وتباسىن قۇردىق. ۇلت مادەنيەتىمەن تانىسا كەلە, قازاق ەسىمدەرى ونى ەرەكشە قىزىقتىردى. دۇنيەگە قىز بالا كەلەتىن بولسا, ەسىمىن جانسامال, قۇرالاي قويامىز دەپ ايتىپ جۇرەتىن. تىلەگىمىز ورىندالدى. ءۇشىنشى قىزىمىزعا اقمارال ەسىمىن تاڭدادىق. جالپى, قازاق ۇعىمىندا مارال – كيەلى اڭ. قىزدارىمىز كورىكتى, ادەمى بولسىن دەپ ىرىمداپ قويدىق.
– جالپى, ەسىمدەر الەمنىڭ تىلدىك جانە مادەني بەينەسىن قۇراۋشىلاردىڭ ماڭىزدى ۇلتتىق بىرلىگى سانالادى. امەريكالىقتار ەسىم قويۋدا, تاڭداۋدا قانداي ەرەكشەلىكتەرگە سۇيەنەدى؟
– بiزدە اكەسىنىڭ ەسىمىن تىركەمەيدى. بىراق ماعىنالى ەكى ەسىمدى قوسارلاپ قويامىز. مىسالى, جانسامالدىڭ تولىق اتى-ءجونى – Jansamal Lorraine Hancock-Parmer. ۇلكەن اجەمىزدىڭ ەسىمى لورەين − جانسامالدىڭ ەكىنشى ەسىمى. ءداستۇر بويىنشا جاقىن تۋىسىمىزدىڭ ەسىمىن بالاعا قويىپ جاتامىز.
– قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى ەسىمدەردىڭ قۇرىلىمى تۇرعىسىنان ايىرماشىلىقتارى مەن ۇقساس تۇستارى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– جالپى العاندا بولەك قۇرامدار جوق. مىسالى, تەرەزا دەگەن ات ەۆرەي تiلiنەن كەلگەن, ونىڭ ماعىناسى «وراقشى» دەگەندى بىلدىرەدى. بىراق مۇنى كوپشىلىك بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. وسىدان 500 جىل بۇرىن يسپانيالىق كيەلى ايەل ءومىر سۇرگەن ەدى. جۇبايىمنىڭ ەسىمى وسى تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. كوبىنە ەسىم تاڭداعاندا ماعىناعا اسا ءمان بەرىپ جاتپايدى.
– سايرام ەلدىمەكەنىندە ساباق بەردىڭىز, جەرگىلىكتى حالىقپەن ارالاستىڭىز. العاش كەلگەن ساتتە اۋىل ومىرىنەن نە نارسە تاڭقالدىردى؟
– سايرامنىڭ تاريحى تەرەڭدە. مۇندا قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارى سياقتى كەڭەستىك كەزەڭ بەلگىلەرى انىق كورىنەدى. العاش كەلگەن كۇنى اۋىلدا توي بولىپ جاتىر ەكەن. كوپ شاي ءىشىلىپ, استا-توك داستارحان جايىلدى. بي بيلەدىك, قوناقجاي دارحان پەيىلدى كوردىك. ادەمى كىلەمدەر, مول داستارحان ءبىزدى قاتتى تاڭعالدىردى. جەرگىلىكتى حالىق كوپ تاماقتانادى ەكەن دەپ ويلادىق. پالاۋدان ءدام تاتىپ, قىمىز ىشتىك. وسى جەردە قازاق ءتىلىن ۇيرەندىم. سايرام ءومىرى ورتا ازيا تاريحىن زەرتتەۋىمە مۇمكىندىك بەردى.
زەرتتەۋ جۇمىسىمدا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ارحيۆتىك ماتەريال كوردىم. كوپتەگەن ەسكى وقيعالار مەن فاكتىلەردىڭ نازاردان تىس قالعانىن بايقادىم. اتالعان وقيعالار مەن دەرەكتەر كەڭەستىك جانە جاڭا عاسىردىڭ ۇلكەن تاريحشىلارى تاراپىنان وزگەرتىلگەن. مىسالى, ءى پەتردىڭ بۇقارا مەن پارسىعا جىبەرگەن ەلشىسى فلوريو بەنەۆەننىڭ كۇندەلىگى, ديپلوماتيالىق جانە باسقا دا جازبالارى بار. ونىڭ جۇمىستارى تاريحشىلار اراسىندا وتە تانىمال بولعانىمەن, ەلشى 1722 جىلى بولعان دەپ كورسەتەتىن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وقيعاسىنا قاتىستى دەرەكتەر نازاردان تىس قالعان. ودان بولەك, پەتردىڭ جوڭعارياداعى ەلشىسى يۆان ۋنكوۆسكيگە قاتىستى دا دەرەكتەر كەزدەسەدى. ەڭبەكتە قىتايداعى جوڭعار تۇتقىندارىنان جيناقتالعان مالىمەتتەر توپتاستىرىلعان. وندا 1720-1721 جىلدارى قازاق پەن قىرعىزداردىڭ جوڭعارلارعا قارسى بىرلەسكەن اۋقىمدى, جويقىن شابۋىلى تۋرالى ايتىلادى.
− كەڭەستىك كەزەڭدە تاريح ءبىر جاقتى زەرتتەلىپ كەلگەندىگى ايتىلادى. بۇگىنگى قازاقستانداعى تاريح عىلىمىنىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيى تۋرالى نە ويلايسىز؟
– كەز كەلگەن ەلدە ساياسي قۇبىلىستاردى بۇرىنعى, قازىرگى جانە بولاشاقتىڭ بايلانىسىن ايقىنداي وتىرىپ قاراستىراتىن بولعاندىقتان, تاريحتىڭ ءوز ءرولى بولادى. ويتكەنىار ەلگە ءوزiنiڭ يدەنتيفيكاتسياسى وتە ماڭىزدى نارسە. مىسالى, ۋيليام شەكسپير Aنگليانىڭ ۇلى دراماتۋرگى, الەمگە ايگىلى اقىنى. Aباي سياقتى شەكسپيردى «ۇلتتىق قازىنا» ساناپ, Aنگلياداعى بiلiم جۇيەسى كوپ ماقتايدى. بۇل تۇلعالار اقش-تاعى اۆراام لينكولن, دجوردج ۆاشينگتون, توماس دجەففەرسون سياقتى. بىراق ولاردىڭ ومىرلەرىن وزگەرتكەن كۇشتەرگە ەمەس, وزدەرىنە عانا نازار اۋدارۋىمىز بىرجاقتىلىق دەپ ەسەپتەيمىن.
ال بۇگىندە جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ كوپ ايتىلا بەرۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشى, قازاقستاننىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى رەسەي پاتشالىعى مەن قازاق حاندىعىنىڭ اراسىنداعى ساياسي ءبايلانىستاردىتۇسىندىرۋ. ەكىنشىدەن, قازىر جوڭعار مەملەكەتى جوق. سونداي-اق aمەريكالىق عالىمدار قازىر 1930-جىلدار تۋرالى زەرتتەپ كەلەدى. مىسالى, يەل ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (اقش) سارا كەمەروننىڭ«بەتپاق دالا» تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسياسى جاقىندا باسىلىپ شىعادى. وسى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە قازاق دالاسىنداعى اشتىق تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر ايتىلعان.
– قازاق-جوڭعار قاتىناستارىن زەرتتەۋگە قاتىستى قالىپتاسقان قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ادىستەمەنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– تاريحي دەرەك كوزدەرiنiڭ تiلiن بiلمەيتiن عالىمدار كوپ. مەن دە ويرات تiلiن بiلمەيمiن. قازاق-جوڭعار كەزەڭiن زەرتەۋ ءۇشiن كەمى 5 تiل بiلۋ كەرەك, ياعني ورىس, تۇرiك (ەسكi قازاق, وزبەك, تاتار, اراب الiپبيىمەن جازىلعان), مانچجۋر, ويرات, پارسى تىلدەرى قاجەت.
– قازاق حالقىنىڭ تاريحتى ساقتاۋداعى باعىتتارىنىڭ ءبىرى اۋىزشا تاريح ەكەندىگى بەلگىلى. اۋىزشا تاريح وتكەن زامانداعى وقيعالاردى جاڭعىرتۋدا, تاريحقا وبەكتيۆتى باعا بەرۋدە قانشالىقتى سەنىمدى؟
– Aۋىزشا تاريح – وتە ماڭىزدى. مىسالى, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى اۋىر كەزەڭدى سۋرەتتەيتىن «ەلىم-اي» ءانىنىڭ اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ جەتكەن ءتۇرلى نۇسقاسى بار. ءان ءماتىنى نەگە وزگەردى؟ وزگەرۋى كەرەك تە. سەبەبى ءار زاماندا ورىنداعان ادامداردىڭ ءوز جانىنان قوساتىن پىكىرى بار ەدى.
رەسەيدىڭ تاريح عىلىمى باتىستىق ۇستانىمدارعا قاراعاندا, اۋىزشا تاريحقا سىني كوزقاراستا. دەگەنمەن, اۋىزشا دەرەككوزدەر جازباشا مالىمەتتەر قامتىپ جۇرگەن ءدال سونداي سۇراقتار مەن زەرتتەۋلەرگە جاۋاپ بەرەتىندەي ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, ەگەر 1500 جىلى بولعان وقيعا تۋرالى العاش رەت 2016 جىلى جيناقتالعان دەرەككوزدەن وقيتىن بولساق, «تاريحي جادى» ايعاق تۇرعىسىنان شەكتەۋلى. ءدال وسىلاي, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وقيعاسى تۋرالى 1880, 1930, 1970 جىلدارى جارىق كورگەن اقپاراتتار جيناعى ۋاقىت پەن كەزەڭنىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى. نەگىزىنەن, اشارشىلىق زاردابى مەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» تۋرالى ايتقاندا, سول زاماننان جەتكەن, شىندىقتىڭ كوزىن كورگەن اقپاراتتاردى كۇتەمىز. وسى ورايداعى ەڭ جاقسى مىسال رەتىندە, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆتىڭ تاريحتى اۋىزشا بايانداۋىن قاتتى سىيلايمىن. م.تىنىشپاەۆ ءوزى جيناقتاعان دەرەكتەرگە قاتىستى اقپاراتتاردا بارىنشا شىنايىلىق تانىتقان. ونىڭ اكەسىنەن ەستىگەن اڭگىمەلەرى, تەمىر جولدا قىزمەت ەتكەن ۋاعىندا كەزدەسكەن كۋاگەرلەردەن ەستىگەن وقيعالاردىڭ جيىنتىعى, ودان بولەك ەلدى مەكەندەر اتاۋىن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان مالىمەتتەرى وتە قۇندى. قولجازبالاردان ارحيۆتە جوق نەبىر دەرەكتەردى كەزدەستىردىم. ول ءورىستىلدى قاۋىمعا «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» تۋرالى مالىمەتتەردىڭ العاش رەت تارالۋ اۋقىمىن كورسەتەتىن ماڭىزدى كورىنىس.
قازاقستان تاريحى ءۇشىن ەندى ايتىلۋى ءتيىس نارسە – قازاق-جوڭعار قاتىناسى مەن اتا-تەكتەرى تۋراسىندا بولۋى كەرەك. قازاق پەن جوڭعار مادەنيەتى ۇقساس كەلەدى. سالت-ءداستۇرى ۇقساستىعىن بىلاي قويعاندا, ماعىنالاس سوزدەر بار (مىسالى, «قۇدا», «بارىمتا» ت.ب). بۇگىندە «جوڭعار جوق» دەسەك, قاتەلەسەمىز. ويتكەنى, قازاق اراسىنا ءسىڭىسىپ كەتكەن جوڭعار ۇرپاقتارى كوپ. قازاقتار عانا ەمەس, قىرعىزدار, قىتايداعى موڭعول تەكتەرىندە جوڭعارلاردىڭ تۋىستىق ءىزى بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
ايا ءومىرتاي, "ەگەمەن قازاقستان"
(مايكلدىڭ قازاقستان تاريحىنا قاتىستى جازبالارىن مىنا سىلتەمە ارقىلى وقۋعا بولادى. http://hancockparmer.blogspot.com/