ارالدىڭ اپات ايماعى تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ شاپاعاتىمەن قىزىلوردا حالقىنا جىلىنا ون ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قوسىمشا پايدا ءتۇسىپ وتىر.
بىزدەر, سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن سىر بويىنىڭ حالقى, «سۋ – ءومىر» دەيمىز. بۇل – شىنايى شىندىق, ايناداي اقيقات. كىم سۋدىڭ زارۋلىگىن, زاردابىن, قايعى-قاسىرەتىن كوپ شەكسە, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن, قاجەتتىگىن, قۇندىلىعىن تەرەڭ تۇسىنەرى ءسوزسىز.
ءيا, سۋسىز ءومىر جوق. جەر پلانەتاسىنىڭ – 75, ادام اعزاسىنىڭ 80 پايىزى سۋدان تۇرادى. الەمدەگى ۇلان-عايىر سۋدىڭ تەك 1-2 پايىزى عانا ىشۋگە جارايتىن تۇششى سۋ, ال ونىڭ 20 پايىزى ءبىر عانا بايكال كولىنە شوعىرلانعان.
ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بۇكىل ادامزات سۋ تاپشىلىعىن كورەتىن ءتۇرى بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىردىڭ وزىندە الەمدە 2 ميلليارد ادامعا تازا سۋ جەتپەي وتىر. دۇنيە جۇزىندە حح عاسىردا حالىق سانى ءۇش ەسە ءوستى, ال سۋ پايدالانۋ جەتى ەسە ءوستى. حالىق وسەدى, ال سۋ كوبەيمەيدى.
ءححى عاسىردا سۋ پروبلەماسى عالامدىق پروبلەمالاردىڭ العاشقى ورىندارىنىڭ بىرىنە شىقتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2003 جىلدى اۋىز سۋ جىلى دەپ جاريالاعان بولاتىن. سۋ قازىر ەڭ قاجەت, ەڭ قۇندى, ەڭ قىمبات ستراتەگيالىق تاۋارعا اينالدى.
مۇناي – اقشا, سۋ – ءومىر. سۋ مۇنايدان دا قىمبات بولادى. ادامزات تاريحىندا جەر ءۇشىن, بيلىك ءۇشىن, بايلىق ءۇشىن, مۇناي ءۇشىن 1500 ءىرىلى-ۇساقتى سوعىستار بولعان بولسا, كەلەشەكتە سۋ ءۇشىن دە قاقتىعىستار بولۋ قاۋپى جوعارى.
دۇنيە جۇزىندە 200-دەن استام وزەندەر جۇيەسى ۇلتتىق شەكارالاردى باسىپ وتسە, 13 ەڭ ءىرى دەگەن وزەندەر مەن كولدەر 100 ەلدىڭ عانا اۋماعىندا ورنالاسقان.
مۇحيتتان جىراقتا, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ بەل ورتاسىندا ءومىر كەشىپ جاتقان قازاق جۇرتى ءۇشىن سۋ ماسەلەسىن اسا ماڭىزدى, ومىرشەڭ, تاعدىرلى ماسەلە دەپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدە 39 مىڭ وزەن مەن سۋ ارناسى, 48 مىڭداي كول بار. بۇل سىرت كوزگە كوپ سياقتى كورىنەدى, شىنداپ كەلگەندە از. مامانداردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, كەيىنگى ەلۋ جىلدىڭ بەدەرىندە قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارى 15-20 ميلليارد تەكشە مەترگە ازايىپتى. قازاقستانداعى بارلىق سۋدىڭ 44 پايىزى باسقا مەملەكەتتەردەن كەلەدى. ولار: قىتاي, رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تابيعي سۋ قورىنىڭ 80 پايىزى رەسەيگە تاۋەلدى. جايىق ءوز باستاۋىن باشقۇرتستاننان الادى. شاعان مەن دەركولدىڭ باستاۋى ورىنبوردا جاتىر. قاراوزەك پەن سارىوزەك ساراتوۆ وبلىسىنان ارنا تارتادى. ولاردىڭ بويىندا جاڭادان سۋ قويمالارى سالىنۋدا.
سۋ پروبلەماسىنىڭ اسقىنا تۇسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى جاعداي – ورتالىق ازيا حالقىنىڭ 1960 جىلعى 14 ميلليون ادامنان قازىر 50 ميلليون ادامعا جەتۋى. وسىنىڭ سالدارىنان اۋىز سۋعا دەگەن سۇرانىس جىلىنا 60 تەكشە شاقىرىمنان 120 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن ءوسىپ وتىر. قازىر ورتالىق ازيادا ءبىر تۇرعىنعا ەسەپتەگەندە جىلىنا 2600 تەكشە مەتردەن سۋ كەلەدى. ەگەر وسى كورسەتكىش مىسىردا – 1200 تەكشە مەتر, سۋداندا – 1160, قىتاي, سيريا, يزرايلدە شامامەن 450 تەكشە مەتر ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس.
كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى ورتالىق ازيا وڭىرىندە سۋ پروبلەماسى بۇرىنعىدان دا اسقىنا ءتۇستى. سەبەبى, كەڭەس وداعى قالىپتاستىرعان سۋدى وڭىرلىك رەتتەۋ جۇيەسى جويىلدى. ال جاڭا جۇيە تاۋەلسىز, تۋىستاس مەملەكەتتەر اراسىندا ءالى قالىپتاسقان جوق.
بىزدەگى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك – ەلدىڭ سۋدى ىسىراپپەن پايدالاناتىندىعى. مىسالى, وزبەكستاندا سۋ رەسۋرستارىنىڭ 90 پايىزى ەگىنشىلىككە جۇمسالعانمەن, ونىڭ 40 پايىزى عانا وسىمدىككە جەتىپ, 60 پايىزى بوسقا شىعىن بولادى. بىزدە دە سۋدىڭ ىسىرابى وسى دارەجەدە.
قىرعىزستان سۋعا باي ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلعانىمەن, ونىڭ باسىم بولىگىن قىس ايلارىندا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ماقساتىندا جۇمسايتىندىقتان, كوپ سۋ بوسقا كەتكەنىمەن قويماي, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنە سۋ باسۋ قاۋپىن توندىرەدى.
قازاقستاننىڭ سۋ جاعدايىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى – قىتاي. دۇنيە جۇزىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى جاعىنان بەسىنشى ورىن العانىمەن, بۇل ەلدىڭ دە پروبلەماسى جەتكىلىكتى. بۇگىن قىتايدىڭ 32 ءىرى مەگاپوليسىنىڭ 30-ى سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراپ وتىر. بولجام بويىنشا, 2030 جىلدارى قىتاي اۋىز سۋدى سىرتتان تاسىمالداۋعا ءماجبۇر بولادى. اۋىز سۋعا دەگەن ەلدىڭ ىشكى تاپشىلىعى جىلىنا 240 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن جەتەدى. قىتايدىڭ باتىسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قىتاي جاعى وسى ەلدىڭ اۋماعىنان باستاۋ الىپ, قازاقستانعا اعىپ كەلەتىن ىلە, ەرتىس وزەندەرىنە رەتتەگىش توسپا سالۋعا ءماجبۇر بولۋى ىقتيمال.
قۇرلىقتا ورنالاسقان سۋ باسسەيندەرىنىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ورىن الاتىن بالقاش كولىنە جىلىنا 23,81 تەكشە شاقىرىم سۋ اعىپ كەلىپ جاتقان بولسا, مۇنىڭ 17,4 تەكشە شاقىرىمى ىلە وزەنى ارقىلى قۇيىلادى ەكەن. ال ونىڭ 12,7 تەكشە شاقىرىمى ءوز باستاۋىن قىتايدان الىپ جاتىر. قارا ەرتىس ارقىلى قازاقستانعا جىلما-جىل كەلىپ جاتقان سۋ كولەمى 5 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. قىتايدا ەرتىس پەن ىلەنىڭ سۋىن ءوز مۇددەسىنە سايكەس پايدالانۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. شۇار جاعى قاراماي قالاسىنا ەرتىستەن تارتىلىپ جاتقان كانالعا سۋ الا باستاسا, قازاقستانعا كەلەتىن سۋ مولشەرى تاعى دا 20 پايىزعا ازايادى. ىلەنىڭ بويىندا گەس سالىنىپ جاتىر, بوگەتىنىڭ ۇزىندىعى 30 شاقىرىم, بيىكتىگى 2000 مەتر. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە بالقاش, زايسان كولدەرىنىڭ جاعدايى ناشارلايدى. قازاقستانداعى سۋ پروبلەماسى ودان ءارى اسقىنا تۇسەدى.
سىرداريا ءتورت مەملەكەتتى بويلاپ وتەتىندىكتەن ترانسشەكارالىق وزەن بولىپ ەسەپتەلەدى.
بىزدەر ءۇشىن سىرداريا جاي عانا وزەن ەمەس – ول ءبىزدىڭ انامىز, اسىراۋشىمىز, ارمانىمىز, ارداعىمىز, قۋانىشىمىز, قايعىمىز, قاسىرەتىمىز, تاريحىمىز, تاعدىرىمىز, ءومىرىمىز, ءوزىمىز.
ەندى ول داريا ەمەس, وزەن بولدى. ات كەشىپ وتەتىندەي جاعدايعا جەتتى. داريا دەگەن كىشى تەڭىز. بىرنەشە وزەندى وزىنە قوسىپ الىپ, تالاي جەردى قاق جارىپ, تالاي حالىقتى اسىراپ جاتقان وتكەل بەرمەس, ارىندى, اساۋ سۋدى داريا دەيدى.
سىرداريا وزەنىنىڭ 1274 شاقىرىمى وبلىس تەرريتورياسىنان وتەدى. كەڭەس داۋىرىندە سىرداريانىڭ سۋ قورى 37,9 ميلليارد بولاتىن: ونىڭ 42 پايىزى – قازاقستانعا, 0,5 پايىزى قىرعىزستانعا, 7 پايىزى – تاجىكستانعا, 50,5 پايىزى – وزبەكستانعا ءتيىستى بولاتىن. شاردارا سۋ قويماسىنان جىل سايىن 10,19 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ قىزىلورداعا بولىنەتىن.
قىزىلوردا وبلىسى سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن كۇن كورىپ وتىرعان, سىرداريانىڭ تومەنگى جاعىنا ورنالاسقان ءوڭىر. وبلىستا 2 ملن گەكتاردىڭ ۇستىندە جەر بار. ونىڭ 200 مىڭ گەكتارى – ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلىپ, تەگىستەلگەن جەر. قازىر وسى جەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى باتپاقتانىپ, سورلانىپ, تۇزدانىپ, جابايىلانىپ ەگىس اينالىمىنان شىعىپ قالدى.
1980 جىلى وبلىستا 1326 كول بولسا, قازىر 320 كول عانا قالدى. وبلىستا 2500 شاقىرىم ماگيسترالدى كانالدار, 11900 شاقىرىم ىشكى شارۋاشىلىق كانالدارى, 19200 شاقىرىم ىشكى قاشىرتقىلار, 24 مىڭ ءىرىلى-ۇساقتى گيدروتەحنيكالىق ينجەنەرلىك قۇرىلىستار بار ەدى. وسىنشاما بايلىققا يەلىك جاسايتىن قۇرىلىمدار مايدالانىپ, ۇساقتانىپ, شاشىراپ كەتكەن. بىزدىڭشە «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ اياسىندا ىستەن شىققان بارلىق ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەر قايتا تەگىستەلىپ, كانالدار, قاشىرتقىلار, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار العاشقى جوبالىق قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك.
سونداي-اق, ماگيسترالدى كانالدار مەن قاشىرتقىلاردى مەملەكەت بالانسىنا الۋ, قالعاندارىنا يەلىك جاساۋ ءۇشىن سۋ پايدالانۋ كووپەراتيۆتەرى قۇرىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.
سىردارياعا 43 قاشىرتقى ارقىلى ءوندىرىس قالدىقتارىمەن ماقتالىق جەرلەردى شايۋدان شىققان ۋلانعان, لاس سۋلار كەلىپ قۇيادى, ونىڭ ۇشەۋى عانا ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىنان. وبلىسىمىزدىڭ حالقى «ساعاداعى سۋ ىشەدى, اياقتاعى ۋ ىشەدىنىڭ» ناعىز كۇيىن كەشىپ وتىر. وسى كۇنگە دەيىن سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا 17 سۋ قويماسى مەن توسپاسى سالىندى. سىرداريانىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان 5 سۋ قويماسىنىڭ (توقتاعۇل, ءاندىجان, قايراققۇم, شارۆاق, شاردارا) سىيىمدىلىعى 33 ملرد تەكشە مەتر.
قازىردە ترانسشەكارالىق وزەندەردى ورتاق پايدالانۋ جونىندە مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جاسالعان. الايدا بۇل ماڭىزدى ماسەلەدە پروبلەمالار ءجيى تۋىنداپ جاتاتىنى جاسىرىن جاعداي ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, اركىم ءوز ءمۇددەسىن قورعايدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايعا, رەسەيگە, ورتالىق ازيا وڭىرلەرىنە جاساعان ساپارلارىندا ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن رەتتەۋ ماسەلەسى تۇراقتى كوتەرىلىپ ءجۇرگەندىگى بەلگىلى. ول ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسىپ, سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونتسورتسيۋم قۇرۋدى دا ۇسىندى. مىنە, وسى ورىندى ۇسىنىستاردىڭ استارىندا ەل بولاشاعىن ويلاعان ۇلكەن ءبىر الاڭداۋشىلىقتىڭ بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ءسىبىر وزەندەرىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا بۇرۋدىڭ يدەياسى دا سوڭعى جىلدارى قايتا ءبىر قوزعالعانداي بولدى. ءسىبىر سۋلارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى رەسەي جەرىن باسىپ ءوتىپ, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا بارىپ قۇيىپ جاتىر. ال ودان قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا بولىنەدى دەپ جوسپارلاعان سۋ كولەمى 6-7 پايىز شاماسىندا عانا. بىلايشا ايتقاندا, رەسەي ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما ەمەس.
قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ, اسىرەسە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ پروبلەماسىن ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا اسا زور ىقپالى بار ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە تەك قانا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەن قاراستىرۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەدە ىشكى ايماقتاردىڭ تارتىس-تالاسىنا جول بەرۋگە بولمايدى. ول ءۇشىن سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ ماسەلەسىن نەعۇرلىم جان-جاقتى جانە ايقىن قاراستىرعان مەملەكەتتىك ستراتەگيا كەرەك. الدىمىزدا بولۋى مۇمكىن سۋ تاپشىلىعىنا ازىرلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا تىرشىلىك پەن تۇرمىسقا سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەسىن قولعا العانىمىز ءجون. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ ەگىنشىلىك جۇيەسىنە يزرايلدىك تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى قولداۋعا لايىقتى.
بۇگىنگى سۋ جەر استى, جەر ءۇستى تابيعي رەسۋرستارىنىڭ بارىنشا باعالى تۇرىنە اينالىپ وتىر. بۇل ورايدا جەر استى سۋلارىنىڭ ورنى بولەك. ەلىمىزدەگى جەر استى اۋىز سۋىنىڭ قورى 50 ملرد تەكشە مەتر دەپ باعالانۋدا. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وسى بايلىق كادەگە جارايدى. مىندەت وسى سۋدى ساقتاي, قورعاي, ءتيىمدى, ۇنەمدى پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك.
قاي زاماندا بولماسىن, قاي قوعامدا بولماسىن سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ادام قادىرلى, قۇرمەتتى بولعان. سوندىقتان دا حالىق «سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇتادى, سۋدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن قۇرتادى» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەرتەدەن سۋدىڭ ءتىلىن بىلەتىن ادامداردى «مۇراپ» دەپ اتاعان. سىر مۇراپتارىنىڭ اتاسى قاسىمبەت احۋننىڭ ۇلى نۇرتازا اقساقال بولعان. قۇدايعا شۇكىر, وسى مۇراپتىق ءداستۇر ءوزىنىڭ جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ, كەڭەس داۋىرىندە سونداي مۇراپتاردىڭ جاڭا دەڭگەيدەگى تالانتتى, ءبىلىمدى مۇراگەرلەرى مەن شاكىرتتەرى ءوسىپ شىقتى. ولار قازاقستاندا سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ەڭبەك ەتتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا ەلىمىزگە بەلگىلى قايراتكەرلەر م.ىقسانوۆ, س.سارسەنباەۆ, ءا.تىنىباەۆ, ە.گۋكاسوۆ, ش.باكىروۆ, ۆ.گونگاروۆ, ن.قىپشاقباەۆ, ب.سارسەنوۆ, ر.كوۆالەۆسكي, ا.انتيپوۆ, ا.كيسەلەۆ, ع.مۋرزاليەۆ. ە.بوزعۇلوۆ, س.ارىستانباەۆ, ە.قۇتىباەۆ, ءا.جاپپارحانوۆ, ءا.قۇتجانوۆ, م.نالىباەۆ بار.
وسى بىلىكتى مامانداردىڭ جاسامپازدىق, جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا 1,5 ملن گەكتار سۋارمالى جەرلەر يگەرىلدى. ءجۇز مىڭ شاقىرىم كانالدار مەن قاشىرتقىلار قازىلىپ, 500 مىڭ گيدروتەحنيكالىق ينجەنەرلىك نىساندار سوعىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكادا ماقتا, كۇرىش, قانت قىزىلشاسى تۇگەلدەي, كوكونىستىڭ, جەمىس-جيدەكتىڭ, باۋ-باقشانىڭ, كارتوپتىڭ, تەحنيكالىق داقىلداردىڭ 80 پايىزى وسى سۋارمالى جەرلەرگە ورنالاستى.
بۇل «ءىس تەتىگىن كادر شەشەدى» دەگەن قاعيدانىڭ ارقاشان دۇرىستىعىن كورسەتەدى.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى