ءىس جۇزىندە بارلىق وبلىستار مەن اۋداندار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا يە. قولداۋ جەتەرلىك. سوندا دا سوڭعى 25 جىل ىشىندە ەلدەگى ءىرى قارا مال سانى 1,65 ەسە, قوي سانى 2 ەسە ازايىپ, ءالى بۇرىنعى قالپىنا جەتپەي تۇر. 1990 جىلعى ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىندە ەت – 1,4 ەسە, ءسۇت 12 ەسە تومەن. ال ەگىنشىلىكتە بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 2015 جىلدىڭ باسىنا قانت قىزىلشاسى 16 ەسە, جەمشوپ داقىلدارى – 3,9 ەسە, كارتوپ 10 پايىز از وندىرىلۋدە. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتى – جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, كرەديتتىك رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ءوندىرۋشىنى ادرەستىك جانە ناقتى قولداۋ.
اگروكەشەندى دامىتۋداعى تۇپكى ماقسات جاڭا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جەلىسىن دامىتۋ بولۋى ءتيىس. ال مۇنىڭ ءوزى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى كەرەك. وسى ورايدا ءبىر اۋىز پىكىر قوسقىمىز كەلەدى. «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل بولدى. «شاعىن», «ورتا» دەپ بىرگە ايتاتىن كەزدەن شىعۋىمىز قاجەت, ياعني ەكەۋىنىڭ قولداۋ شارالارىن ەكى ايىرىپ قاراستىرۋ كەرەك. نەگە؟ ويتكەنى, شاعىن بيزنەس كوپ جاعدايدا ورتا بيزنەستىڭ تاساسىندا قالىپ قويۋدا. شاعىن بيزنەس پەن ورتا بيزنەستى قولداۋ باعدارلاماسى بويىنشا 2015 جىلى كاسىپورىنداردى قارجىلاي ساۋىقتىرۋعا بولىنگەن اقشا 20 ءىرى اگروفيرماعا ءبولىنىپ بەرىلگەنى بۇرىننان بەرى ايتىلىپ ءجۇر. ۇكىمەتتىڭ دە, بانكتەردىڭ دە قولداۋ دەسە ورتا بيزنەسكە بۇيرەگى بۇرا بەرەدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى نەسيەلەۋ كولەمى دە جىل ساناپ تومەندەپ جاتىر, 2015 جىلى 603,5 ملرد تەڭگە بولدى. مۇندا دا شاعىن بيزنەس ءوز ۇلەستەرىن الا الماۋدا.
باسىندا يدەيا نەدە ەدى؟ زاتىن سورەگە قويىپ ساتىپ وتىرعان جەكە كاسىپكەردى شاعىن بيزنەس وكىلى دەڭگەيىنە جەتكىزۋ, شاعىن بيزنەستى ورتا بيزنەسكە جەتكىزۋ, ورتا بيزنەستى ءىرى بيزنەسكە ءوسىرۋ ەمەس پە؟! ماقسات سولاي بولعانىمەن, ومىردە بۇل تىزبەك باسقاشا ءوربىپ تۇر.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ دە جولى بولماي-اق قويدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازىر 85 پايىز كاسىپكەرلەر الىپساتارلىقپەن اينالىسادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىسپەن اينالىسۋعا ەشكىمنىڭ قۇلقى جوق, سەبەبى, وندا تاۋار اينالىمى جىلىنا ءبىر رەت قانا كەلەدى. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا ساتىپ الىپ قايتا ساتۋشىلارمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە قولداۋ قاجەت. ماسەلەن, نەسيە پايىزىن ءارى كەتكەندە 4 پايىزدان اسىرماۋ, سالىق الۋدى اي سايىن ەمەس, جىلىنا ەكى رەت – 15 قازاندا جانە كەلەسى جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە عانا الۋدى ەنگىزۋ قاجەت. بۇدان دا جاقسى مىسالدار ەۋروپانى بىلاي قويعاندا, قىتاي مەن بەلارۋستە بار.
الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگى دەگەن بار ەكەنى بەلگىلى. ول وبلىستاردا دا جاسالادى. سونىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – ىشكى وڭىرلىك ءونىم دەڭگەيى. بۇل كورسەتكىشتە الدىڭعى 10 ورىننىڭ سەگىزىن جەر استى بايلىقتارى بار وبلىستار يەلەنگەن. ەكەۋىن الماتى قالاسى – 2-ورىن (جان باسىنا شاققاندا 16500 دوللار), قوستاناي وبلىسى 10-ورىن (4700 دوللار) يەلەنگەن. الماتى قالاسى وسى جەتىستىككە ساۋدا ارقىلى, قوستاناي بيدايدان مول ءونىم الۋ ارقىلى جەتىپ وتىر.
وسىنىڭ ەكەۋىن دە دامىتۋعا ءوزىمىز جاقسى بىلەتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن مىسالعا الساق, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ساۋدا جاساۋعا بەيىمدىگى الماتى قالاسىنان قالىسپايدى, تابىس اكەلىپ وتىرعان ءوندىرىس وشاقتارى دا جەتەرلىك, قوستانايدا بيداي مول بولسا, وڭتۇستىكتە ماقتا مەن كوكونىس بار. ال وبلىس رەيتينگتە سوڭعى 16-ورىندا (2700 دوللار), قوستاناي وبلىسىنان 1,75 ەسە, الماتى قالاسىنان 16 ەسە از. بۇل ءبىزدى ويلاندىرۋعا, جىگەرلەنۋگە, جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋعا جەتەلەۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر ويلاندىرارلىق ماسەلە. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالعان نەگىزگى كاپيتالداعى يننوۆاتسيا كولەمى بويىنشا سوڭعى ورىنداردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 16-شى ورىندا, قوستاناي – 15-ءشى, جامبىل – 14-ءشى, اقمولا وبلىسى 13-ءشى ورىندا, ياعني وبلىسقا ەنگىزىلگەن يننوۆاتسيا كولەمى تومەن. ال الماتى قالاسى – 3-ورىن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى 7-ورىندا. بۇل سوڭعى كورسەتكىشتەردى يەلەنىپ وتىرعان ءتورت وبلىسقا ساباق بولۋى ءتيىس. نەگە جالپى وڭىرلىك ءونىم سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بولعان سولتۇستىك قازاقستان – 155431 ملن تەڭگە, قوستاناي – 162976 ملن تەڭگە, اقمولا وبلىسى 199021 ملن تەڭگە بولىپ, يننوۆاتسيا ەنگىزۋدەن ارتتا قالۋى ءتيىس؟!
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى