ءبىر قاراعاندا بۇل جاڭعىرتۋ يدەياسىنا, ەكسپورتقا دايىن ءونىم عانا شىعارۋ قاجەتتىلىگى قاعيداتىنا قايشى كەلەتىن سەكىلدى. الايدا, قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىز ەكسپورتىنىڭ 80%-ىن قامتاماسىز ەتىپ, ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىندا 48% ۇلەسى بار شيكىزات وندىرەتىن ءداستۇرلى سالالاردى ەكونوميكانى جاڭعىرتامىز ەكەن دەپ ەكىنشى ساتىعا سىرىپ تاستاۋعا بولمايتىن سياقتى.
جولداۋدا «بەلسەندى گەولوگيالىق بارلاۋ قاجەت» دەلىنگەن. وسى ورايدا مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارساق. مۇناي-گاز كەندەرى العاش وندىرىلگەن كەزەڭدە جەر استىنان فونتان بولىپ اتقىلاعاندىقتان, جەر بەتىنە شىعارۋ شىعىندارى از, وزىندىك قۇنى تومەن, ارزانعا ساتقاننىڭ وزىندە تۇسەر پايدا مول بولادى. جىلدار وتە جەر استى قىسىمى كەمىگەن سايىن مۇنايدى شىعارۋ قىمباتتاي بەرەدى, ال ساپاسى ءتۇرلى قوسالقى زاتتار اسەرىنەن ناشارلاي تۇسەدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە مۇناي شىعارىپ جاتقان كەنىشتەردىڭ 60 پايىزدان استامى كەڭەستىك داۋىردە بارلانىپ, ىسكە قوسىلعان. الەمدىك مۇناي باعاسى ارزانداپ جاتقاندا, تابىستى ازايتپاۋ ءۇشىن جاڭا كەن ورىندارىن اشۋدىڭ ماڭىزى زور.
كەن ءوندىرىسىنىڭ ەكونوميكامىزعا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ, ول ءۇشىن جوعارىدا اتالعان دايىن ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ قاعيداتىن كەن, مۇناي-گاز وندىرىسىندە دە باسشىلىققا الۋ قاجەت. ول ءۇشىن كەن, مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ ءونىمىن سول كۇيىندە ەكسپورتتاۋدان مۇلدەم باس تارتۋ قاجەت. بۇل سالالاردىڭ ءونىمىن وڭدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ ارقىلى نەعۇرلىم دايىن ءونىم دەڭگەيىنە جاقىنداتىپ بارىپ ەكسپورتقا شىعارسا تيىمدىلىك الدەقايدا ارتار ەدى. ماسەلەن, مۇنايدى تەك جانار-جاعارماي دەپ قاراستىرۋ مۇلدەم قاتە. ويتكەنى, مۇنايدان 100-گە تارتا ءارتۇرلى ءونىم الىنادى. وسى دايىن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارساق, تابىستى ايتارلىقتاي ەسەلەۋگە بولادى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن ەكونوميست جارىسبەك ابۋتاليپوۆ ء«بىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمىز مۇنايدى 60 پايىز دەڭگەيىندە عانا قايتا وڭدەيدى, ال وزىق ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 95 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. مۇنايدى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىن شەت ەلدەر دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن.
سودان بەرى شيرەك عاسىر وتسە دە, بۇل زاۋىتتار جاڭا يننوۆاتسيالىق ونىمدەر ءوندىرۋدى قولعا الماق تۇگىلى, ەكونوميكامىزدىڭ جانار-جاعارمايعا دەگەن قاجەتتىلىگىن دە قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. دالىرەك ايتساق, تەك 75 پايىزعا جۋىق بەنزين مەن ديزەل وتىنىن ۇسىنىپ, قالعان 25 پايىزىن رەسەيگە يمپورتتاۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىندە ججم باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ەگىس ناۋقانى باستالار تۇستا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى «جوسپارلى» جوندەۋگە تۇرعىزىلادى, باعا دا بىردەن قىمباتتايدى.
بۇرىن ججم-نىڭ قىمباتتاۋىن مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىمەن ءتۇسىندىرىپ كەلگەن ولار, ەندى مۇناي باعاسى 3 ەسە ارزانداعاندا نەلىكتەن ججم باعاسى تولاسسىز جوعارىلاپ وتىرعانىن تاعى دا زاۋىتتار قۋاتىنىڭ السىزدىگىنە جابا سالادى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل ماسەلە زاۋىتتاردىڭ السىزدىگىنەن ەمەس, مونوپولياعا قارسى ءتيىستى كوميتەتتىڭ باعانى رەتتەپ, قاداعالاۋداعى دارمەنسىزدىگىنەن تۋىپ وتىر. ناتيجەسىندە, بارشا تۇتىنۋ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەر باعاسى كولىك شىعىندارىنىڭ ءوسۋى سالدارىنان جاپپاي كوتەرىلىپ, ينفلياتسيانى ودان سايىن ورشىتەدى.
جولداۋدا وسىعان وراي «بۇل سالالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءىسى شيكىزاتتى كەشەندى تۇردە قايتا وڭدەۋدى تەرەڭدەتە تۇسۋمەن بەرىك ۇشتاستىرىلۋى ءتيىس», دەپ ورىندى تالاپ قويىلعان. كەن ءوندىرىسىنىڭ ءالى دە كەڭەس وداعى كەزىنەن قوردالانىپ, شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەسى – كەنىشتەن شىعارىلعان كەندى بىرجاقتى يگەرۋ جانە سونىڭ سالدارىنان تاۋ-تاۋ ۇيىندىلەردىڭ پايداسىز جەر كولەمىن بوسقا الىپ جاتۋى مەن ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋى. مىسالى, تەمىر كەنىنىڭ قۇرامىندا ونداعان باسقا قۇندى مەتالدار بولاتىنىن ەسكەرسەك, شەت ەلدىڭ وزىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, تەمىرىن الىپ, قالعان قالدىقتاردان ءۇيىندى جاساماي, كەندى نەعۇرلىم جان-جاقتى يگەرىپ, باسقا دا قوسپالارىن قورىتىپ, بولەكتەپ قولدانىسقا جاراتۋعا بولار.
سوندىقتان بىردە-ءبىر مامانداندىرىلعان كەن كاسىپورنى باسقا قوسالقى, ىلەسپە ونىمدەردى بولەك شىعارىپ, كەن ورنىن كەشەندى قولدانۋعا مۇددەلى بولعان ەمەس. ال شەت ەل تاجىريبەسىنە كەلسەك, قولدانۋعا العان كەن ورنىن كاسىپورىن ءبولىپ-جارىپ, مىس, جەز, التىن, تاعى باسقا دەپ بولمەي, كەشەندى تۇردە بىرنەشە ءونىمدى سەپاراتسيالاپ شىعارۋعا, كەندى ەش قالدىقسىز وندىرۋگە ماشىقتانعان.
قورىتا ايتقاندا, كەن, مۇناي-گاز ونىمدەرىن وڭدەۋ مەن قايتا وڭدەۋدى جولعا قويۋ ارقىلى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشىم تابارى ءسوزسىز.
جانكەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى