ەرلان ساعاديەۆ: ماقسات – ۋاقىتپەن ۇندەسە العا باسۋ

ۇبت تۋرالى

ءبىلىم جايىندا ءسوز قوزعاعاندا الدىمەن ويعا ورالاتىن ماسەلە, بۇل – جاڭارعان ۇبت, مۇنى اتا-انا دا, وقۋشىلار دا كۇتتى. جامان ءوتىپ جاتقان جوق. ناتيجەسىندە, 2016 جىلى 17 مىڭ بالا جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە قوسىمشا يە بولىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, ءبىز جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن جەڭىلدەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىز جانە سولاي ىستەلىپ تە جاتىر. «ەكو­­نو­ميكا 3.0»-ءدىڭ نەگىزگى قوز­عالت­قىش كۇشى – جوعارى ءبىلىم­دى ادام.

ايتپاقشى, ۇبت تۋرالى الاڭ­داماۋعا دا بولادى. 1 اقپان­نان باستاپ بايقاۋ تەستىلەۋدى ۇيدە ونلاين وتىرىپ تا تاپسىرۋعا بو­لادى. قوسىمشا ءبىز بايقاۋ تەس­تى­لەۋدى مەكتەپتەردە وتكىزۋ ءۇشىن 300 مىڭ بروشيۋرا باسىپ شىعاردىق, قاجەت بولسا, تاعى 500 مىڭىن شىعارامىز. ياعني, ءاربىر بالا ۇبت-عا دەيىن بىرنەشە رەت بايقاۋ تەستىلەرىن تاپسىرا الادى.

بيىل گرانت سانى باكالاۆرلار ءۇشىن 31 مىڭنان 36 مىڭعا دەيىن ءوستى. ماگيسترانتتار ءۇشىن 7 مىڭ­نان 10 مىڭعا دەيىن, دوكتو­رانت­­تارعا – 1 100. بۇعان قوسا ءبىز ايماق اكىمدەرىنەن جەرگىلىكتى جوو-عا وزدەرىنىڭ گرانتتارىن ءبولۋدى سۇرايمىز.

بۇل جۇمىستىڭ جوعارى جانە تەحنيكالىق ءبىلىمنىڭ ساپا­سى كوتەرىلمەي, ويداعىداي بول­ماي­تىنىن تۇسىنەمىز. ءبىز مەنەد­ج­مەنت­تەن باستاۋدى, ناقتىراق ايت­قاندا, مەنەدجمەنتكە قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدەن باستاۋدى ءجون كوردىك. قازاقستاننىڭ مەم­لەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن­دا اكىمدىكتەر, بيزنەس, بعم جانە قوعام وكىلدەرىنەن باقىلاۋ كەڭەس­تەرى قۇرىلىپ جاتىر. ولار قارجى, اكادەميالىق سترا­تە­گيانى جانە كادردى باقىلاۋعا الا­دى. قازاقستاندا العاش رەت مەم­لە­كەتتىك جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ رەكتورلارى باقىلاۋ كەڭەس­تەرىنىڭ تاڭداۋىمەن سايلاناتىن بولدى. بۇگىندە 5 رەكتوردىڭ سايلاۋى ءوتتى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا بۇل راسىمنەن تاعى 6 رەكتور وتپەك.

كەلەسى مىندەت – ىشكى اۋديت, كور­پوراتيۆتىك حاتشىلار قىزمەتىن قۇرۋ. ءۇش جوو-نىڭ باقىلاۋ كە­ڭەس­تەرىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى جەكە تاجىريبەم كورسەتكەندەي, بۇل شارالار ناقتى ناتيجە بەرەدى. جوو-لاردىڭ ستراتەگيالارى وزگەرىپ جاتىر. بۇرىن ولار كوبىنە فورمالدى تۇردە ازىرلەنىپ, بعم قارجىسىنا تاۋەلدى بولاتىن, ولاردى ەشكىم وقىمادى دەسە دە بو­لادى. ال قازىرگى تاڭدا, باس­تىسى, بۇل – نارىقتاعى ۇزاق مەر­زىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىك – تالاپكەرلەر ءۇشىن كۇرەس, جاڭا مەتوديكالار جانە باعدارلا­ما­لار, جوو برەندى. مۇنىڭ بارلى­عى بىرتىندەپ جاي ءسوز ەمەس ەكە­نىن كورسەتىپ كەلەدى. پروتسەسس ازىرگە باياۋ جىلجىسا دا, بىردەن-ءبىر دۇرىس جول وسى دەپ بىلەمىن.

قوعام الدىنداعى زور جاۋاپ­كەر­شىلىك تۋرالى ايتپاسا دا ءتۇسى­نىكتى. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى اكادەميالىق ەركىندىك, قارجىلىق دەربەستىك, باستاماشىلىق – مي­نيستر­لىكتىڭ ەمەس, قوعامنىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولعاندا عانا مۇمكىن بولماق. بۇل وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە بىلتىر ءبىرشاما ۋاقىت جۇمسادىق. بۇگىن دە بۇل جۇمىس باستالىپ كەتتى.

باستىسى – جاڭارتىلعان مازمۇنعا ءوتۋ

جاڭارتىلعان مازمۇننىڭ ءمانى – فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىق – ونى ءبىلىپ قانا ەمەس, مەڭگەرۋ قاجەت. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) 35 مەملەكەتى مۇنى 15 جىل بۇرىن ىسكە اسىرا باستاعان. بۇعان قوسا, جاڭا باعالاۋ جۇيەسىن قۇرىپ, 2000 جىلدان باستاپ ءوزارا باسەكەگە تۇسۋدە. بۇگىندە اقپارات كولەمى ەكى جىل سايىن ەسەلەنىپ وتىرا­دى. مىسال ءۇشىن, 17 عاسىر تۇر­عى­نىنىڭ بۇكىل ءومىر بويى جي­نا­عان اقپارات كولەمىن ءبىزدىڭ زا­مان­داستار ەكى-اق ايدا الادى. عاسىر­لار بويعى ماماندىقتار 5 جىل ىشىندە بىرتە-بىرتە جويىلا بەر­ەدى. ەىدۇ ەلدەرى وسىنى 20 جىل بۇرىن ءتۇسىنىپ قويعان. ءبىز جاڭارتىلعان مازمۇندى ەنگىزۋدى كەشىرەك باستاساق تا, 4 جىلدا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىسپىز.

بىلتىر جاڭارتىلعان مازمۇن­داعى باعدارلامالار بويىنشا 1-سىنىپتار وقىتىلا باستاسا, بيىل كەزەك 2, 5, 7-سىنىپ وقۋشى­لارى­نا كەلدى. بۇل تۇستا ايتا كەتەرلىگى, مۇعالىمدەردى دايارلاۋدا دا كوپ جۇمىس بار. بىلتىر جاز­دا 74 مىڭ مۇعالىم قايتا وقى­تىل­عانىن كوپشىلىك بىلەدى. بۇگىن­دە بۇل جۇمىستى وقۋ جىلى بويى­نا جالعاستىرىپ جاتىرمىز. بيىل­عى جازدا تاعى 75 مىڭ ۇستاز وقى­تىل­ماق. بۇعان قوسا 5 كۇندىك وقۋ اپتاسىنا كوشۋ ۇدەرىسى جۇرەدى.

بازالىق وقۋلىقتاردىڭ ماڭىزى تۋرالى دا ايتا كەت­كەن ارتىق بولمايدى. بۇل وقۋلىق­تار­دىڭ اۆتورلىق قۇقىعى مەملەكەتكە تيەسىلى ەكەندىگىن ايتىپ ءجۇرمىز. بۇل – وتە ماڭىزدى. وقۋلىقتاردى 1-سىنىپقا جاسالعانداي ونلاينعا كوشىرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.

كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە – ءۇي تاپسىرمالارىنىڭ كولەمى. اۋقىمدى حالىقارالىق ساراپتاما مالىمەتتەرى بويىنشا, ءبىزدىڭ وقۋشىلار ءۇي تاپسىرماسىن ورىن­داۋعا جۇمسايتىن ۋاقىت كولە­مى جاعىنان 65 مەملەكەت ءىشىن­دە 4-ورىن الىپ وتىر. دەگەن­مەن, حالىقارالىق ساراپشىلار ءۇي تاپسىرماسى كولەمىنىڭ بالا­لارى­مىزدىڭ ءبىلىم الۋدا تابىستى بولۋىنا ىقپال ەتپەيتىنىن العا تارتۋدا. سول سەبەپتى دە ءۇي تاپ­سىرماسىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا نەگىز بار. وسى ماسەلە بويىنشا مۇعالىمدەر مەن مامانداردان قۇرالعان ەكى ءىرى توپ جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ءۇشىن راحمەت ايتا كەتكىم كەلەدى. ءۇي تاپسىر­مالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ورىنداۋ جونىندە مەتودي­كالىق ۇسىنىمداردىڭ ەكى نۇسقاسى دايىندالدى. بىرىنشىسىندە ءۇي تاپ­سى­رماسىن بارلىق ءپان بو­يىن­شا, بىراق از كولەمدە بەرىلۋ ۇسىنىلسا, ەكىنشىسىندە ءۇي تاپسىر­ما­سىنىڭ بارلىق پاننەن دە بەرىل­مەۋى ۇسىنىلدى. ەكى نۇسقا بو­يىنشا دا ءۇي تاپسىرماسى ءبىر كۇندە ورتاشا 1 ساعاتقا قىسقارىپ, دەمالىس كۇندەرى بەرىلمەيتىن بولادى. بۇگىندە بۇل ۇسىنىمدار اتا-انالار مەن پەداگوگتاردىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى.

ەلەكتروندى كۇندەلىك تۋرالى ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. بۇل جۇيە بىلتىر 4000 مەكتەپكە ەنگىزىلدى. ونلاين كۇندەلىك جۇيەسى 166 مىڭ مۇعالىمدى (ۇستازدار سانىنىڭ جارتىسىنان كوبى), 1,3 ميلليون وقۋشىنى – بۇل دا جارتىسىنا جۋىق جانە 747 مىڭ اتا-انانى قامتىپ وتىر. بۇگىندە اپتاسىنا 20 ميلليوننان استام باعا ونلاين تۇردە قويىلىپ, ءۇي تاپسىرماسى بويىنشا 7 ملن-نان اسا سۇرانىس تۇسكەن. ياعني, جىل اياعىنا دە­يىن شىنايى تسيفرعا جۇگىنە الا­مىز. بۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك-جە­كە­­مەنشىك ارىپتەستىگى ۇدەرى­سى ايا­سىن­دا جاسالىپ, وعان مەملە­كەت تا­راپىنان ءبىر تيىن دا جۇمسامايدى.

بۇگىندە كوبىنە ءدال وسى «كۇن­دەلىك» نەگە قابىلداندى دەگەن سۇراق قويىلادى. ويتكەنى, ولار مەملەكەتكە, اتا-انا مەن بالالارعا تەگىن قىزمەت كورسەتۋدى ءبىرىنشى بولىپ ۇسىندى. ءيا, ولار بالالار تاۋارلارىن جارنامالايدى, بىراق جۇيەنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ولارعا دا تابىس كوزى كەرەك قوي.

قاعازباستىلىقتان قالاي قۇتىلامىز؟

تاعى ءبىر پروبلەمانى شەشۋ قاجەت­تىلىگى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتۋ­دىڭ رەتى كەلىپ تۇر. بۇل – مۇعالىم­دەردىڭ قاپتاعان تەكسەرۋشىلەردىڭ الدىنداعى قورقىنىشى. وسى قور­قىنىش ولاردى قاعاز جۋرنال­دى دا, ەلەكتروندى جۋرنالدى دا قاتار جۇرگىزۋگە ماجبۇرلەۋدە.

مەكتەپ ديرەكتورىمەن ارادا بولعان اڭگىمەنى كەلتىرەيىن:

– ءسىز نەگە ەلەكتروندى جانە قاعاز جۋرنالدى قاتار جۇرگىزەسىز؟

– بۇل دەگەن اقشا عوي. ەرتەڭ تەكسەرۋشىلەر كەلەدى, سول ءۇشىن بارلىعى قاعاز جۇزىندە بولۋى كەرەك.

– ال ەگەر قاعاز جۋرنالدىڭ قولدانىلۋىنا تىيىم سالساق شە؟

– ءبارىبىر, تۇندە بولسا دا تولتىرۋعا تۋرا كەلەدى…

بۇگىنگى باستى مىندەت – پرو­كۋرا­تۋرا, ءبىلىم جانە عىلىم, سون­داي-اق, قارجى مينيسترلىكتەرى بىرىگىپ, ورتاق بۇيرىق شىعارىپ, زاڭ الدىندا ەلەكتروندى جانە قاعاز جۋرنالدارىن تەڭەستىرۋ. بۇل تۋرالى بارلىق تەكسەرۋشىلەرگە جەتكىزىپ, پەداگوگتاردىڭ قورقى­نىشتارىن جويۋ قاجەت.

ەكىنشى پروبلەما – ءار مەكتەپتە, ءار سىنىپتا ينتەرنەتتىڭ بولماۋى. بۇنى تەز ارادا شەشۋ قاجەت. سول سەبەپتى دە پرەزيدەنت اتاپ ءوت­كەن «تسيفرلى قازاقستان» باع­دار­لاماسى بويىنشا مەكتەپتەر الدىڭعى كەزەكتە تۇر. ءبىز جازدا ينتەرنەتى بار ءار سىنىپقا Wi-Fi ورناتۋىمىز كەرەك. بۇل ىسكە جاز­عى پراكتيكا شەڭبەرىندە ستۋ­دەنت­تەردى ىسكە تارتۋعا بولادى, قالاي بولعاندا دا ءبىز بۇل پروبلەمانى شەشۋدى قولعا الماقپىز.

ءۇشىنشى ماسەلە – كومپيۋتەر­لەر تاپشىلىعى. بيىل 11 مىڭنان اسا «ۇشتىك» جيىنتىق, ياعني كوم­پيۋتەر, پروەكتور جانە ەكران ساتىپ الامىز. الدىمەن اۋىلدىق مەك­تەپتەردى جابدىقتايمىز. بىلتىر ءبىز 7 300 كومپيۋتەر جيىن­تىعىن الساق, كەلەسى, ياعني 2018 جىلى 12 000 «ۇشتىك جيىنتىق» الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەڭ شالعايداعى اۋىل­داردى ەلەكتروندى كۇندەلىكتى پاي­دالانۋ مۇمكىندىگىمەن, بار­لىق ءپان بويىنشا ۇزدىك بەينەساباق­تار­مەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. بۇگىندە بىزدە بالالار ءۇشىن ءۇش تىلدە 50 مىڭ بەينەساباق جي­ناق­تالعان. مۇعالىمدەرگە ارنال­عان بەينەساباقتار ۇلگىلەرى دە بار­شى­لىق. بۇل دا ايتارلىقتاي كوپ كۇش جۇمسالعان ءىس بولدى. بىراق, باستىسى ول جۇمىس ىستەپ كەتتى. ەسەپ بەرۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. مۇعالىم بۇگىنگى تاڭدا مينيستر­لىك, اكىمدىك, ءورت ءسوندىرۋ, سەس, پولي­تسيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنىڭ جانە تاعى دا باسقا مەكەمەلەرگە 100-دەن اسا ەسەپ تولتىرادى ەكەن. جانە ول ەسەپتەر تۇرلەنىپ, قايتا-قايتا كوشىرىلەدى. مينيسترلىك تەك ءۇش جۇيەنى عانا قالدىرۋدى ماق­سات ەتىپ وتىر. ولار: ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورى (ۇببدق), ەلەكتروندى جۋرنال («كۇن­دەلىك») جانە بۋحگالتەرلىك ەسەپ. مەك­تەپتەر بۇلاردان باسقا ەش­قان­داي ەسەپ تولتىرماۋلارى كەرەك. ۇببدق جىلىنا ەكى رەت قانا تول­تىرىلادى. كۇندەلىك – اعىم­داعى ءۇل­گەرىم ءۇشىن قاجەت, ال بۋحگال­تەر­لىك ەسەپ ەسەپشىلەر ءۇشىن عانا.

ول ءۇشىن نە قاجەت: ا) ۇببدق-عا بارلىق قىزمەتكە ەڭ قاجەتتى دەگەن اقپاراتتاردى عانا ەنگىزۋ, بۇل جۇمىستار بىلتىر ىستەلدى دە, ءا) مەكتەپتەن جۇيەگە قاتى­سى جوق اقپاراتتى سۇراتۋعا تىيىم سالىنباق. الايدا, بۇل ءۇشىن زاڭ­عا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىستاردى دا قولعا الىپ وتىر­مىز, ب) بۇدان ءارى بارلىق جەرگە ينتەرنەت ورناتۋ. بۇلار – بيىلعى مىندەتتەر.

مۇعالىمدەر مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستارعا «جەگىلمەيدى»

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, بۇل مۇعالىمدەردى مىندەتتەرى اياسىنا كىرمەيتىن جۇمىستارعا تارتۋعا تىيىم سالماقپىز. بۇگىندە ولار مەديتسينالىق اناليزدەر جيناپ, «وڭاي» كارتوچكالارىن تاراتۋ سىندى جۇمىستاردى ىستەيدى, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ ءجۇر… زاڭ بۇعان تىيىم سالادى. ءبىز الدىمەن بۇل ماسەلەنى ۆەدومستۆوارالىق دەڭ­گەيدە كوتەرىپ, سونداي-اق, قۇ­جات جۇزىندە ءبارىن رەتتەپ, ماسە­لەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ جولىن تاپ­پاق نيەتتەمىز. الداعى ءۇش اي­دا مۇعالىمدەردىڭ مىندەتتەن تىس شارۋا­لارعا الاڭداماۋىنا قاتىس­تى قاتال ءتارتىپ بەلگىلەپ, بىرىك­كەن ەرەجە بەكىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىل­دىققا قويىپ وتىرعان تاعى ءبىر اۋقىمدى مىندەتىمىز – مەكتەپ­تەردەگى اقشا جيناۋ ماسەلەسىن شەشۋ. الدىمەن انىقتاپ الا­تىن نارسە – ءار نارسەنى سىلتاۋرا­تىپ اقشا جيناۋ بار دا, ەرىكتى ءتۇر­دە اقشا جيناۋ بار. ويتكەنى, كەي­بىرەۋلەر مەكتەپكە بولسىن, باسقا دا وقۋ ورنىنا بولسىن دەمەۋشىلىك تانىتۋى مۇمكىن. وسىلاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ العان ءجون.

جالپى, قوعام تاراپىنان مەكتەپكە كومەك بەرىلىپ جاتسا, جامان ەمەس. دەمەۋشىلىك تانىت­قان اتىمتاي جومارتتى قوعام ءبىلۋى ءتيىس. قاراجاتتىڭ قان­داي ءمول­شەردە ءتۇسىپ, نەندەي ماق­سات­­تارعا باعىتتالاتىنىن اشىق كورسەتەتىن, ءاربىر قادامى رەتتەل­گەن ەرەجە قابىلداپ, ونىڭ قاداعا­لانۋىن مەكتەپ ديرەكتورى ەمەس, قوعامعا (مەكتەپتىڭ قوعام­دىق كەڭەسى) تاپسىرىلۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. وسى كوكەيتەستى ماسەلە­نىڭ ءبارى مينيسترلىكتە قۇرىلعان جۇمىس توپتارىندا ءبىراز ۋاقىتتان بەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. وسى جۇمىس توپتارىنا ەل وڭىرلەرى­نەن تارتىلعان مەكتەپ ديرەك­تور­لارى, مۇعالىمدەر, اتا-انالار بۇكىل قاۋىمداستىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن جەتكىزىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, قازىرگى تاڭدا بارلىق ءتاسىل انىقتالدى, تەك شەشىم شى­عارىلىپ, ونى مەكتەپتەرگە جەت­كىزۋ عانا قالىپ وتىر. بۇعان 2-3 اي ۋاقىت كەتەدى.

الداعى ۋاقىتتا مەكتەپتەردە ءار وقۋشىعا جەكە شكاف قويىلا­تىن بولادى. بۇل باستاما ۇكىمەت تارا­پىنان دا قولداۋ تاۋىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا باستاۋىش سى­نىپ­تىڭ شاكىرتتەرى وزدەرىنىڭ وقۋ­لىق­تارىن, اۋىستىراتىن اياق كيىم­دەرىن, فورمالارىن, ت.ب. وزدەرى­نىڭ جەكە شكافتارىندا قالدىرا الاتىن بولادى. بۇل شەت ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلە جاتقان تاجىريبە.

ۇكىمەتتەن قولداۋ تاپقان تاعى ءبىر جاقسى باستاما – وقۋشىلاردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. ول ءۇشىن مەكتەپتەردە ديس­پەن­سەر, سۇزگى, فونتان سەكىلدى ارنايى قۇرىلعىلار ورناتىلادى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنى 10-عا تارتا كاسىپورىن شەشە الادى.

ءتىل ۇيرەنۋگە ىڭعايلى ادىستەمە

ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى جاسالدى. ول الەمدىك تىلدەردى تەز وقىتاتىن ۇلگىلەر بويىنشا قۇرىل­دى. ءبىز ۇيرەنشىكتى گرام­ماتيكانى وقىتۋدان كەتىپ, كوممۋنيكاتسيا جاعىنا بەت بۇراتىن بولامىز. مينيمۋم سوزدىگى ەنگىزىلۋدە. ەندى مەحانيكالىق ەرەجە جاتتاۋ جانە ءماتىندى اۋدارۋ دەگەن بولمايدى. باستىسى, بالالاردىڭ قازاق تىلىندە سويلەپ كەتۋى. بىلتىر ءبىز ءتىل ماماندارىمەن جۇمىستى باس­تادىق. ۇلكەن جۇمىستار ات­قارىلدى. ءبىر اي بۇرىن ءتىل ءبىلى­مى سالاسىندا تۇڭعىش رەت قا­زاق ءتىلىنىڭ جيىلىك سوزدىگى قۇراس­تىرىلىپ, جۇرتشىلىققا تانىس­تىرىلدى. وعان تۇرمىستا ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەر كىردى. ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن جەكە كوم­پانيالار ونلاين قوسىمشاسىن جاساۋدا. بيىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ قازاق ءتىلىن دەڭگەيلى ءادىس­پەن وقىتۋ بىرنەشە مەكتەپكە قانات­قاقتى نەگىزدە جۇرگىزى­لىپ, ءارى قاراي بۇكىل قازاقستان بو­يىنشا وقىتىلاتىن بولادى. نەگە بىردەن ەنگىزىلمەيدى, دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل ءۇشىن قاجەتتى وقۋلىقتار, وقىتۋ ءادىس­تەمەلەرى, مۇعالىمدەردىڭ دا­يىن­دىعى جانە وسىعان قاتىستى بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. سودان كەيىن ءبارى ساراپتالىپ, تال­قىلانىپ, تالداناتىنى دا ايان. كەز كەلگەن جاڭاشىلدىق ساراپتامالىق جۇمىستى, ەگ­جەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى, ءتۇسىن­دىرۋدى, قوعامنىڭ پىكىرىن دايارلاۋ­دى تالاپ ەتەدى.

اعىلشىنشا وقىتۋ جونىنە كەلسەك, بيىلدان باستاپ 5000 ۇستاز – ءپان مۇعالىمدەرى تەرەڭدەتىلگەن تىلدىك كۋرستاردا وقيدى. ياعني, ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەرمەك.

بيىلعى كۇزدەن باستاپ ءجۇز­گە تارتا جاڭا سىنىپ اعىل­شىن تىلىندە وقۋعا كوشەدى دەپ جوس­پارلاپ وتىرمىز. 120 مەكتەپ­تە اعىلشىن تىلىندە ساباق بە­رىپ جۇرگەن قوسىمشا 2,7 مىڭ مۇعا­لىم بار. ارينە, بۇنى تەك وقۋ­شى­لاردىڭ اتا-انالارىنىڭ جازبا­شا رۇقساتىن العاننان كەيىن, ەرىك بىلدىرگەن جاعدايدا عانا ءجۇر­گىزەمىز. بيىل ءبىز دايىندىققا قاجەتتى ۋاقىتقا, وقىتۋ ساپاسىنا جانە مۇعالىمدەردىڭ دايىندىعىنا قاتىس­تى كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الامىز. بۇعان دەيىن حابار­لاعانىمىزداي, جوعارى سىنىپ­تاردا 4 ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا قاتىستى شەشىم تەك 2018 جىلى قابىلدانادى.

پرەزيدەنت اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ەكى جولىن كورسەتىپ بەردى. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ – ءبىزدىڭ ىلگەرىلەۋىمىزدىڭ نەگىزى. جانە مۇنى ءبىز جەتە تۇسىنە وتى­رىپ ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز.

بالانىڭ كوڭىلى… بىلىمدە

بالالار ۇيلەرى تۋرالى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ءبىز بالالاردى اسىراپ الۋشى اتا-انالاردىڭ قاجەتتى اقپاراتتارعا قول جەتكىزۋ جولدارىن جەڭىل­دەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەس­پۋب­ليكالىق دەرەكتەر بازاسىن اشۋ ءمىن­دەتىن قويعان بولاتىنبىز. ءناتي­جەسىندە, 6 بالالار ءۇيى جابىل­دى, بالالار ۇيلەرىندە ءتار­بيە­لەنىپ جاتقان بالالار سانى ءبىر جىل ىشىندە 1 مىڭعا ازايعان. ەڭ باستىسى, بالالار ۇيلەرىندە قو­عامدىق باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت. سون­دىقتان دا, ەلدەگى بارلىق بالا­لار ۇيلەرىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ, پارتيا, ءماسليحات, ت.ب وكىلدەرى كىرەتىن قاداعالاۋشى كەڭەستەر قۇرۋ جوسپارىمىزدا بار. سابيلەر ۇيلەرىندە نە بولىپ جاتقانىن جەرگىلىكتى قوعام وكىلدەرى قاداعالاي الاتىن بو­لادى. بۇل ىسكە 3-4 اي كەتەدى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز ءارى جوبانىڭ ناتيجە بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىز. جالپى, بالالار ۇيلەرىنىڭ ديرەك­تورلارىن, ال بولاشاقتا مەك­تەپتەر باسشىلىعىندا قوعام­نىڭ قاتىسۋىنسىز ەشكىم تاعايىن­داماۋى كەرەك.

ەندى بالاباقشالار مەن ونداعى كەزەك ماسەلەسى. الدىمەن كەرەكسىز ەرەجەلەر مەن جەمقورلىقتى جويىپ, كەزەگىمەن ءتارتىپ ورناتۋ قاجەت. ءبىز سانيتارلىق نورمالاردى قارادىق, ورىنداردىڭ جەتىسپەۋىنە ونىڭ دا كەدەرگىسى بار. جاڭا ساني­تارلىق ەرەجەلەر مەن نورمالارعا (سەن) سايكەس, بالاباقشا اشۋ جەڭىلدەتىلەدى. جاڭا سەن 3 اي تال­قىلاندى, مىڭعا جۋىق مامان ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. بالا­باق­شالاردىڭ بارلىق كەزەگىن رەس­پۋب­ليكالىق بىرىڭعاي كەزەككە بىرىك­تىرىپ جانە بالاباقشاعا جول­داما الۋدى «ەلەكتروندى ۇكى­مەت» ارقىلى اۆتوماتتاندىرۋ قاجەت. بۇگىندە ءتۇرلى قالالار مەن وبلىستاردا ول ءارتۇرلى.

ەگەر ءبىز مەكتەپكە دەيىنگى مەكە­مە قىزمەتىنىڭ ساپاسى باسە­كەگە قابىلەتتى بولۋىن قالاساق, «بالا­پان» باعدارلاماسى بويىن­شا تولەنەتىن اقشانى باعىتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى اتا-انا ەنشىسىنە قالدىرۋ كەرەك. ولار وزدەرىنىڭ كوڭىلدەرىنەن شىعاتىن مەكەمەنى تاڭداپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى سوعان باعىتتايدى. مەم­لەكەتتىك بولا ما, جەكە مەن­شىك بولا ما – ءبارىبىر. بۇل مىندەت وڭاي بولماسا دا, الداعى جارتى نە ءبىر جىلدا ورىندالادى. سوندا بار­لى­عى ادىلەتتى جانە اشىق بولادى.

باستى مىندەتىمىز – بالالاردىڭ بارلىق ءارىپ پەن سانداردى ءبىلىپ, 1-سىنىپقا 100 پايىز دايىن بو­لىپ كەلۋى. بۇگىندە ولاردىڭ ۇلە­سى شامامەن 70 پايىز, ماسە­لە وسى جەردە, سول سەبەپتى 0-سى­نىپ 2019 جىلدان باستاپ, ال بار­­لىق قاناتقاقتى مەكتەپتەر مەن بالا­باقشالاردا بيىلدان باس­­تاپ ەنگىزىلەدى. مەكتەپتەر مەن با­لا­­باقشالاردا اشىلاتىن 0-سى­نىپ­تىڭ ءمانى – مەكتەپكە دەيىن بىرىڭعاي باعدارلامامەن «الىپپە», «بۋكۆار» بويىنشا ءالىپبيدى ۇيرەنۋ, ارىپتەردى تانۋ, بۋىنداپ وقۋ, قاراپايىم ءسوي­لەمدەر قۇراي باستاۋ. 1000 مەكتەپ پەن بالاباقشادا قانات­قاقتى جۇيە بويىنشا وقىتى­لادى. قانداي ۇلگى ەكەنىن كورىپ وتىر­سىزدار – جاقسارتۋدى كوز­دەيتىن بارلىق جاڭاشىل ىستەر تەك ساراپتاۋ, ساپا­نى انىقتاۋ جانە كەڭىنەن تالقى­لانۋ ارقىلى قابىلدانىپ جاتىر.

ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ ەلىمىزدەگى مەك­تەپتەردە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن جوسپارلى تەكسەرىستەرگە تىيىم سالىندى. وسىمەن ەسكى ۇلگىدەگى تەكسەرۋلەر كەلمەسكە كەتتى دەپ ويلايمىز. تاۋەكەلدى باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيە­سى ەنگىزىلىپ, تەكسەرۋلەر سيرەك ءوت­كى­زىلمەك ءارى بارلىعى بىردەي جۇرگىزىلە بەرمەيدى. كوميتەتتىڭ مىندەتى جازالاۋ ەمەس, كومەكتەسۋ. ونىڭ ۇستىنە, وسى كۇنگە دەيىن ەرەجە بۇزىلعانى ءۇشىن بىردە-ءبىر مەكتەپتى جاپقان ەمەسپىز. سول سەبەپتى دە بۇل جۇيە تۇپكىلىكتى قايتا قاراستىرىلىپ جاتىر.

ەندى مۇعالىمدەردىڭ اتتەستا­تسياسى ماسەلەسىنە كەلسەك. اتتەستا­تسيا ونداعان جىلداردان بەرى ءوز­­­گەرىس­­سىز كەلەدى. قاراڭىزدار, رە­­فور­­­ما جۇرگىزىپ جاتىرمىز, ال تالاپ­ت­ار – ەسكى. ياعني, جۇمىس ءىس­تە­مەي­تىن قۇجات قانشاما پەدا­گوگ­­­تار­دىڭ تاعدىرىن شەشۋدە! وسى­­عان بايلانىستى نە ىستەلىپ جا­­تىر؟ بارلىق دامىعان ەلدەر­دەگى­­دەي پەداگوگتىڭ ستان­دارتى قا­­بىل­­دانادى. بۇل – پەدا­گوگ­تار­دىڭ ستان­دارتىن, وقىتىلۋىن, ات­تەس­­تا­تسياسىن جانە باعالانۋىن قامتي­تىن سالالىق بىلىكتىلىك شەگى. بۇل جۇمىسپەن ساراپشىلاردان قۇرالعان ۇلكەن توپ – 100-دەن اسا مامان اينالىسىپ جاتىر, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وكىلدەرى دە بار.

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا ەنگىزىلىپ جاتقان كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى ايتۋ ءۇشىن بولەك كولەمدى ماقالا قاجەت. بۇل تاقىرىپ الداعى ۋاقىتتا قوزعالادى. بۇل باعىتتا زور جۇمىستار اتقارىلدى. عىلىم باعىتىندا بولىپ جاتقان پروتسەستەر تۋرالى دا بولەك ايتۋ قاجەت. PhD ىزدەنۋشىلەر كولەمى ءبىر جىلدا 600-دەن 1800-گە دەيىن ءوستى. بۇل قازاقستاننىڭ عى­لىم سالاسىنداعى الەۋەتىنىڭ بولا­شاعىنا اسەر ەتپەي قويمايدى.

الەمنىڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ونى ءوزىمىز كورىپ تە ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ بالالارىمىز قارىشتاپ العا قاراي كەتىپ بارا جاتقان زاما­ناۋي, باسەكەگە قابىلەتتى الەم­دە ءومىر سۇرۋلەرى كەرەك. 25 جىل­دا كوپ نارسە ىستەلدى. ءبىز وزگە ەل­دەر­دىڭ جاعىمدى جانە جاعىم­سىز ءتا­جى­ريبەلەرىن ءجيى سارالاپ وتىرمىز.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتا­رىمىز, ۋاقىت ءبارىن دە كورسەتەدى.

ەرلان ساعاديەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى