الىبەك اسقاروۆ: قازىعۇرت

اۋىلداعى اناسىن الماتىعا الدىرا الماي, امالى تاۋسىلعاندا جۇمەكەن اقىننىڭ: «تۋعان جەر دەپ, اتتەڭ-اي, تۋعان جەر دەپ كەت­پەدىڭ, تۋعان جەردى سەن جالعىز بوشالاققۇم دەپ پە ەدىڭ؟!» – دەپ قينالاتىنى ەسكە تۇسەدى وسىندايدا. اري­نە, ءاربىر قازاق ءۇشىن ءان ساپ تۇرعان بۇكىل قازاق ساحاراسى ونىڭ تۋعان جەرى ەكەنى جانە راس.

ءبىز دە التاي تۋرالى شا­ما­مىزدىڭ كەلگەنىنشە, ورەمىزدىڭ جەتكەنىنشە جازۋ­داي-اق جاز­عان ەكەنبىز. وسى «ەگە­مەن قازاق­ستاننىڭ» بەتىنە «كوككول», «شىن­دىعاتاي», «مۇزتاۋ», «شابانباي», «مار­قاكول» اتتى ەسسەلەرىمىز جاريا­لاندى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ باسى قوسىلىپ «مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭساي­مىن», «التاي – التىن بەسىك, اتاجۇرت» اتتى كىتاپتار مەن البومدار دا جارىق كوردى. بىراق ءبارىبىر ورالحان اعامىزدىڭ الگى ءبىر ءسوزى كوكەيدەن كەتپەي-اق قوي­عان… ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنىڭ عاجا­يىپ تابيعاتى, تاعىلىمدى تاريحى تۋرالى نەگە كوسىلىپ ءبىر جازباسقا دەپ قيالداي­تىن­مىن. ويتكەنى, قازاق جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ءار قالامگەر وزىنشە تانيدى, وزىنشە كورەدى, وزىنشە قالام تەربەيدى عوي!

«بايقا, دوسىم, التايدان باس­قاعا قالامىڭ شابانداپ قالىپ جۇرمەسىن؟» دەپ ءماجىلىس دەپۋتاتى, ادەبيەتشى عالىم ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ اناۋ ءبىر جىلدارى ازىلدەگەنى بار. ءسويت­تى دە اس­تانادان ارنايى كەلىپ, مەنى حان ءتاڭى­رىنىڭ باۋرايىنا الىپ بارعان. تىكۇشاقپەن شىرقاۋ بيىككە كوتەردى, الاتاۋ مەن تيان-شاننىڭ وزەن-كول­دەرىن, ساي-سالاسىن ارالاتىپ, جەر ءجانناتى جەتىسۋدى كوكتەن تاماشالاتتى. ءتاڭىر تاۋدىڭ القىمىن يىسكەتىپ, ەتەگىن­دەگى كوكشالعىن جاي­لاۋىندا دەمالدىردى. سول ساپاردىڭ ۇمىتىلماس اسەرىنەن «اس­پانتاۋ» دەگەن كولەمدى ەسسە جازىل­دى. ول دا «ەگەمەندە» جاريالانىپ, وقىر­­ماننىڭ جىلى لەبىزىنە يە بولدى.

وتكەن جىلدىڭ جازىندا: «سە­نىڭ اۋىلىڭا 7-8 رەت باردىم. ەندى سەن دە مەنىڭ اۋىلىما ءجۇر. قاسيەتتى قازىعۇرتقا بىرگە شى­عايىق. قازىعۇرت تۋرالى جازۋ دا, جازباۋ دا ءوزىڭنىڭ ادامگەرشىلىگىڭە بايلانىستى. بىراق ول جاقتان جانىڭ جادىراپ, كوڭىلىڭ مارقايىپ قايتارىڭا مەن كەپىلدىك بەرەم», دەپ ەجەلگى ادەتىنشە قالجىڭ-شىنى ارالاس قولقا سالعان. ارتىن­شا, سول جىلدىڭ ءشوپ بۋىنى بەكىگەن قاراوزەك ءبىر شاعىندا جولىمىز ءتۇسىپ, قازىعۇرتتى ارمانسىز ارالاۋدىڭ ءجونى كەلگەن.

 

وڭتۇستىك ساپارى

ءبىز وڭتۇستىك وڭىرىنە كەلگەندە تامىز­دىڭ شاعىرماق كۇنى جەر دۇنيەگە شاپاعىن مولىنان شاشىپ, مەيىرىمىن ەلجىرەي توگىپ تۇر­دى. شىمكەنت قالاسىنان جولعا شىدامدى ەكى «ۆنەدوروج­نيك­پەن» تاڭسارىدەن ساپارعا شىق­قانبىز. الدىڭعى ماشينادا تو­بىمىزدىڭ جولباسشىسى, وسى ءوڭىر­دىڭ تۋماسى, سەناتور, «اۋىل» پار­تياسىنىڭ توراعاسى ءالي بەك­تاەۆ. كەلەسى جولاۋشى – الىس التاي­­دان ات ارىتىپ ارنايى كەلگەن, بۇ­­رىنىراقتا قاتونقاراعاي ۇلت­تىق تابيعي پاركىنىڭ, كەيىندەرى «بەرەل» قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەك­تورى قىزمەتتەرىن اتقارعان ەرەن جۇماعۇلوۆ. وعان يىقتاسىپ ارتقى ورىندىقتا مەن وتىرمىن. سوڭى­مىزداعى ماشينادا ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ, ونىڭ كورشىسى – ءتىل­ۋار سايا­ساتشى ءىنىمىز ەرلان ساي­روۆ.

بىرەر ساعاتتان سوڭ جورعاداي تاي­پالت­قان اسفالت تا تاۋسىل­عان, قيا­نىڭ شاڭى بوراپ, شوقى­راقتاعان قارا جولىنا تۇستىك. قۇرعىرى, قارا جو­لىڭ دا تاۋسىلىپ بەرمەس ۇزاق ەكەن, شارشاپ-شالدىعىپ, ىرعاتىلىپ كوپ جۇر­دىك. جىبەكتەي جەلكىلدەگەن جوسالى جازىقتاردى, بوز جۋسانى اڭقىعان قوبىز جونداردى باسىپ وتتىك. سودان, وگەم اسۋىنىڭ تەكشەسىنە جەتە تىزگىن تەجەگەنبىز. وسى ارادا اياق سۋىتىپ, بوي جازىپ جارىم ساعاتتاي دەم الدىق. اسۋدىڭ ەڭ بيىك, وركەشتى تۇسى وسى ەكەن, بەتىمىزگە جانىڭدى جادىراتقان سالقىن سامال لەكىدى. ونىڭ ارعى ەتەگىندە ەرتەك سيپاتتى كوگىلدىر اڭعار مۇنارتادى. سالقىن سامالمەن راحاتتانا تىنىستاپ, قارسىدان اشىلىپ سالعان مول پانورامانى قۇمارتا قىزىقتايمىز.

– مىنا اڭعاردىڭ كورىنىسى التايدىڭ تايگاسىنا ۇقسايدى ەكەن! – دەيدى قاتون­قاراعايدان كەلگەن ەرەن دوسىمىز.

راس ايتادى, ونداي ۇقساستىقتى مەن دە بايقاپ تۇرعام. بىراق, التايدىڭ سەسى باسىم, ءتۇسى سۋىق, ايدى­نى ىزعارلى. قيا باسىپ قاتە­لىككە ۇرىنساڭ, جۇتىپ قويار­داي نويىس. وڭتۇستىكتىڭ تاۋلارى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتىپ, كوزگە جىلى ۇشىرايدى ەكەن. دەسەك تە, مىنا وگەم اڭعارىنان تەك التايدىڭ عانا بەلگىسى ەمەس, بايان­اۋىلدىڭ قىز جۇگىندەي تەكشەلەنگەن مايدا تاستارىن, قارقارالىنىڭ قوڭىر جون قا­راعايلى قىرقالارىن, بۋرا­بايدىڭ تولقىن شاپاتتاعان كوگىل­دىر كولدەرى مەن سامالاداي سىڭسىعان جاسىل ورماندارىن, تيان-شاننىڭ ماڭقيعان اسقاق پاڭدىعىن كورگەندەيمىن. جەر بەدەرىنىڭ مۇنداي ۇقساستىعىن التايدان دا تابار ەدىڭ, الاتاۋ مەن ارقادان دا كەزدەستىرەسىڭ. قازاق جەرىن تۇتاستىرىپ تۇرعان دا تەگى وسىنداي كوزگە تانىس, ۇيرەن­شىكتى كورىنىستەر, جۇرەككە جاقىن سۋرەتتەر بولار!

شىعىس كوكجيەكتە توبەسىن قى­راۋ شال­عان شىڭ-شوقىلار اعا­رادى. اعارىپ قانا تۇرعان جوق, شەكەسىنەن شەكشيگەندەي. ايگىلى اقسۋ-جاباعىلىنىڭ سەڭگىرى سول دەستى. اڭعاردىڭ ءبىز تۇرعان كۇنگەي بەت­­كەيى جارتاستى, اعاشى سيرەك, الاقات. دەگەن­مەن, ءار تۇستا شوق-شوق بو­زارشا, دولانا مەن قالىڭ بۇتا قاراۋىتادى.

ەتەككە قۇلار جولدىڭ اينالماسى كوپ, بۇرىلىسى ودان دا مول, كەيبىر تۇسى تومەنگە تىك شان­شىلعان قۇلاما ەكەن. قازىر كۇن اشىق, جول شاڭىتقان قۇرعاق, سونىڭ وزىندە مىنا جول سايتان سيرا­عىن سىندىرعانداي قاۋىپتى كورىندى.

– جاڭبىرلى كۇندەرى بۇل جولدان ماشينا تۇسە دە, شىعا دا الماي قالادى. تەك شىنجىر تابان تراكتور عانا جۇرەدى, – دەدى قازىعۇرت اۋدا­نىنىڭ اكىمى تولەگەن تەل­عاراەۆ. – ال قىس ايلارىندا, ونىڭ وزىن­دە كۇن اشىق كۇندەرى تراكتورمەن بولماسا, ەتەكتەگى وگەم اۋىلىنا قا­تىناس مۇل­دەم جابىلىپ قالادى.

– سوندا قىس بويى ولار قالاي كۇن كورىپ ءجۇر؟

– «سەۆەرنىي زاۆوز» دەگەندى ەستىگەن شىعارسىزدار؟ وگەمدىكتەر قىستىڭ قورىن جازدا جاساپ الادى دا, قوراسىندا مالىن باعىپ, ۇيىندە بالا-شاعاسىن اسىراپ, توبەگە قاراپ جاتا بەرەدى. وگەمگە تۇسە بەرىستە تابيعاتتىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتىنە كەزدەسكەنبىز. ەڭكەيىستەگى وزەكتىڭ بۇرالاڭ ءبىر مۇيىسىندە فانتاس­تيكالىق بەينەدەگى قالىڭ جارتاس كوزگە شالىنعان. اسقار بيىكتەگى ءساندى مۇسىندەر كە­شەنى سياقتى. وزدەرى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەي قىپ-قىزىل. كوككە نايزاداي شانشىلىپ, سامالاداي ساپ تۇزەي قاپتى. ءوزىمىزدىڭ قازىعۇرت ەمەس, قۇددى ءبىر سۋى جوق, نۋى جوق قىزىل پلانەتانىڭ بەدە­رىنە ۇقساپ كەتكەن. «قىرىق قىز دەيتىن تابيعات ەسكەرتكىشى وسى بولادى! – دەپ تانىس­تىردى توپ باسشىمىز ءالي بەكتاەۆ. – تۋرا وسىعان ۇقساس تابيعاتتىڭ كيەلى ەسكەرت­كىشتەرى قازىعۇرت باۋرايىندا ۇشەۋ».

ەستۋىمىزشە, سول ۇشەۋىنە دە بايلانىس­تى ءۇش ءتۇرلى اڭىز بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرىن ءالي بىلاي­شا اڭگىمەلەپ بەرگەن: «باياعى ءبىر جاۋگەرشىلىك زامانداردا ەل شەتىن­دەگى قاراباۋ سۋىنا شومىلىپ, الاڭسىز سەرۋەن قۇرىپ, اۋىلعا قاي­تىپ كەلە جاتقان قىرىق قىزدى جاۋ شاپ­قىنشىلارى بايقاپ قالادى. قىزداردى كورىپ كوزدەرى قىزارعان جاۋ ايعايعا باسىپ, سوڭدارىنان قۋا جونەلەدى. تاعدىرلارى تىعىرىققا تىرەلگەن قىزدار قۇدايعا: «ۋا, جاراتقان يەم, جاۋدىڭ قولىنا ءتۇسىرىپ, ءومىرىمىزدى قور قىلعانشا, مىنا قۋعىنشىلاردى دا, ءبىزدى دە تاسقا اينالدىر!» دەپ تىزە بۇگىپ جالبارىنا كەتەدى. قىزداردىڭ تىلەگى سول ارادا قابىل بولىپ, بوك­تەردى بويلاي دالاقتاپ شاۋىپ كەلە جاتقان جاۋ اسكەرى جاقپار-جاقپار قارا تاس بوپ قاتا قالادى. ول جەر سودان بەرى «قاراتاس» اتا­لىپ­تى. ال ارۋ قىزدار ارى-بەرى وت­كەن جولاۋشىلاردىڭ كوزىن قى­­زىق­تىرىپ, اسەمدەنە تىزىلگەن قاي­تالانباس مىنا ەسكەرتكىشتەرگە اينال­عان ەكەن».

ءبىز تومەندەي بەرگەندە, سا­مالا­داي ساپ تۇزەگەن وسى نايزا­تاس­تار­دىڭ ەتەك جا­عىندا سەلتيگەن تاعى ءبىر تاس كوزىمىزگە تۇسكەن. ساقشىداي شاقشيعان ونىڭ ءتۇسى ءتىپتى ەرەكشە – اپپاق. اكپەن ادەيى سىلاپ قويعان با دەرسىڭ. جۇرت ونى «كۇيەۋ تاس» دەپ اتايدى ەكەن.

ايتارى جوق, جايلاۋداي جازيرالى جازىقتار, سىلاڭداپ سا­عىم ويناعان بوزالاڭ بەلدەر, سال­قىن سابات وزەن اڭعار­لارى كوز سۋار­عانداي اسەم. سالقار سوزىلعان اڭعار­دىڭ تابانىندا بۇراڭداي اققان وگەم – حاس سۇلۋدىڭ موي­نىن­داعى كۇمىس مونشاقتاي. تاۋ قويناۋىندا مولدىرەگەن سۋسىڭگەن مەن ماقپال كولدەرى قازىعۇرت پەن قارجانتاۋدىڭ جاساۋراعان جانارىنا ۇقساعان. سولتۇستىگىندە – اعىسى قاتتى, شايپاۋ مىنەز بادام. وڭ­تۇستىك ەتەگىنەن ايگىلى كەلەستىڭ ءبىر سالاسى باستاۋ الادى. ايتەۋىر, كوپىرىپ اق­قان كوكپەڭبەك وزەندەر, بۇلقىنا اققان بۇرا­تارت بۇلاقتار بۇل جاقتا جەتكىلىكتى ءتارىزدى. قا­زىعۇرت پەن قارجانتاۋدى ءتورت قۇ­بى­لاسىنا بۇلاقتان ءسۇت اعىزعان ابزال اناداي ەلەستەتتىك. قالاي دەسەك تە, اسەم دۇنيە اۋەزى ءبىزدىڭ كوڭىلدە دە ءان بوپ تەربەلگەنى راس ەدى.

 

قازىعۇرتتىڭ باسىندا

قازاقى سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ مايەگىن ۋىزداي ۇيىتىپ, ۇلتى­مىز­دىڭ ىرىم-جورالعىسىن كوز­­دىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىر­عان وڭتۇستىكتەگى اعايىننىڭ قوناق­جايلىعى ەل ىشىندە اڭىز بولىپ تاراعان. اۋليە تاۋدى ىزدەپ كەلگەن ءبىزدىڭ توپتى قاي جەرگە بارساق تا ارۋاقتى ءوڭىردىڭ ازاماتتارى قىرىق جىل كورمەگەن تۋىسىنداي قارسى الىسىپ, شىنايى ىقىلاس ءبىلدىرىسىپ جاتتى. ءار جەرگە ءبىر ايالداپ, اۋىل اقساقالدارىمەن, جەرگىلىكتى ازاماتتارمەن, ورمانشى-ەگەرلەرمەن كوڭىل جازىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرا­مىز. ارتىنشا تاعى دا شاڭى بۇرقىراعان قيا-جارتاستى, جوتالى-تاۋلى ساپارىمىزعا شىعامىز.

ءۇشىنشى كۇنى ماقسات ەتىپ الىس­تان ىزدەپ كەلگەن اۋليە تاۋدى بەتكە العان ەدىك. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قازىعۇرتتىڭ بيىگىنە شىعار الدىندا, الدىمەن اقبۋرا اۋليەنىڭ باسىنا بارىپ, قۇرمالدىق شالىپ, تاۋاپ قىلۋ كەرەك ەكەن. ءبىز دە ەلدىك داستۇردەن اۋىت­قىماي, ءبارىن مۇقيات ساقتاۋعا تىرىستىق. تايپاق سايدىڭ تۇيى­عىنداعى اۋليەنىڭ كوكجاسىل جى­لانكوز جا­لات­قان كۇمبەزدى كەسەنەسى الىس­تان كورىنىس بەرگەن. ساي ءىشى جەمىس اعاش­تارىنىڭ الۋان تۇرىنە مالىنىپ تۇردى. «جەمىسى كوپ, جەرى كوپ, جەر تورەسى مۇندا ەكەن», دەپ اسان قايعى بابامىز ايتقانداي, بۇل ءوڭىردىڭ بايلىعىنا تاڭدانباسقا لاجىڭ قالماعانداي.

اقبۋرا اۋليەنىڭ باسىنان شىق­قان بويدا ماشينامەن ىر­عاتىلىپ تاعى ءبىراز جەر شالدىق. الدەبىر ۇڭىرەيگەن شاتتىڭ ەتەگىنە جەتە سوزالاڭداپ ماشينادان ءتۇسىپ ەدىك, ەرتتەۋلى دايىن تۇرعان ءبىر توپ ان­دىگەر اتتار كولدەنەڭ تارتىلدى. سودان, جالعىز اياق جەتىم سۇرلەۋدى بويلاپ, تاۋ بيىگىنە سالت اتتارمەن تارتىپ كەتتىك.

تاۋ توبەسىندە ءۇي ورنىنداي جازاڭ بار ەكەن. قيا جولدىڭ قيىندىعى قالالىق­تارعا اۋىرلاۋ ءتيدى مە, اتتاردان تۇسكەن بويدا تىزەمىزدى باسا الماي قاپپىز. امالسىز جەرگە دومالاي قۇلادىق. قۇ­لا­دىق تا, ويپاڭنىڭ كوك شالعى­نىنا بەل جازىپ, اياق سوزىپ اۋناي كەتتىك. ءبىز شالعىنىنا اۋناپ جاتقان وي­پاڭنىڭ اتى «كەمە قالعان» اتالادى ەكەن. راسىندا دا, ويپاڭ­نىڭ ەكى قاپ­تالى ارۋاقتاي اسپانعا شانشىلعان اقسوڭكە جارتاس­تار. نۇح پاي­عامباردىڭ الىپ كەمەسى وسى سەكيگەن سۇڭ­گى تاستاردىڭ اراسىنا تۇم­سىعىمەن سۇعى­نا كىرىپ, كەپتەلە بارىپ توقتاعان دەسەدى.

بۇل تۇستان توڭىرەك الاقان­داعىداي اپ-ايقىن, كۇنشىلىككە دەيىن كوكپەڭبەك بولىپ جارقىراپ جاتتى. تۇستىك جاقتا تۇڭ­عيىق كو­سىلگەن سالقار كوش, بوز دالا. تە­رىس­تىكتە ۇلى-جىڭگىر بۇيرات بەل, قۇي­قالى ادىر. بۇيرات بەلدەردىڭ ءۇستى شاحماتتىڭ تاقتاسىنا ۇقساعان شاقپاق-شاقپاق ەگىستىك القاپتار. قالتارىستاعى ساي-سالادان ۇل­كەندى-كىشىلى اۋىلدار, ەتەكتى ەل نوبايلانادى. انە, كەشەگى قاندى سوعىستىڭ اتاقتى باتىرى, گەنەرال سابىر راحيموۆتىڭ اۋىلى. باتىردىڭ اۋىلى ساي بويىنا سوزىلا قونىس تەۋىپتى. ونىڭ ەتەگىندە ءالي دوسىمىزدىڭ اۋىل­ى اعارادى. اناۋ قارجانتاۋدىڭ تەرىسكەيىندە ساۋىتبەكتىڭ كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان ۇيا اتتى ۇياداي ۇيىعان اۋىل­ى. وسى­دان بەس جىل بۇرىن ۇياعا بار­عان ساپا­رىمىز ەسكە ءتۇسىپ ەدى, جۇرەكتى الدە­بىر مۇڭ شىمشىلاپ وتكەن… ول ساپاردا ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز, فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىز دا بار ەدى عوي! داريعا-اي دەسەڭشى, ءومىر دەگەن وسى دا, وتەدى دە كەتەدى! ابىش­تەي زاڭعارمەن ءبىز ءبىر زاماندا ءومىر ءسۇرىپ ەدىك دەگەنگە كەلەر ۇرپاق سەنەر مە ەكەن, سەنبەس پە ەكەن؟

باياۋ سوققان جەلمەن قوسىلىپ قار­جانتاۋ جاقتان قۇلاعىمىزعا الدەبىر مۇڭلى سارىن جەتكەندەي. تاۋدىڭ جازىقتاۋ تۇسكەن شىعىس ارقاسى «وردا قونعان» دەپ اتالاتىنىن بىلدىك. ءپىلدىڭ جونىنداي جايقالا سوزىلعان وسى تەپسەڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن قاڭلى مەملەكەتى حاندارىنىڭ جازعى ورداسى سانالىپتى.

جازۋشى اعامىز قالاۋبەك تۇر­سىن­قۇلوۆ سىرقاتتانىپ ءجۇرىپ «قازىعۇرت» اتتى تاماشا كىتاپ-البوم جازىپ كەتكەنى جۇرتقا ءمالىم. الۋان سۋرەتتەرمەن بايى­تىلىپ, جان-جاقتى مازمۇندالعان تاري­حي-تانىمدىق وسى كىتاپتا ەرتەدە قازىعۇرتتىڭ باۋرايىنا كوكتۇرىكتىڭ يستەمي حانى, ودان بەرىدە تاۋكە سياقتى قازاق حاندارى جاز ايلارىندا وردالارىن تىككەنى جازىلعان. حالقىمىزدىڭ وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىلگويى تولە ءبيدىڭ جايلاۋى دا وسى جەر ەكەن. ارقادان ارنايى كەلگەن قاز داۋىستى قازىبەك بي دە سول جەرگە ات باسىن تىرەپ, الا جازداي مەي­مانداپ كەتىپتى. سابالاق بالا – جاس ابىلايدىڭ تولە ءبيدىڭ تۇيەسىن باعاتىن جەرى دە وسى ماڭاي دەسەدى. قىسقاسى, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن, حالقىم دەپ قايىسقان تالاي باتىرلار مەن باھادۇرلەردىڭ تۋ تىككەن جەرى, اقىندار مەن ابىزداردىڭ, حان مەن قارانىڭ باس قوسقان كيەلى ورداسىنىڭ ءبىرى مىنا قازىعۇرت بولىپتى.

بەرگىدەگى تاريحتى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىن گەرودوت تا, سترابون دا, پتولەمەي دە بۇل ءوڭىردى بىلگەن, ءبىلىپ قانا قويماي, ساراڭ دا بولسا ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتكەن.

وسىندايدى ەس­كەرىپ, «قورقىت اتا» مەن «وعىزنامادا» جىرعا قوسىلعان قازىعۇرتتىڭ ماڭىزىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقسا­تىندا 1998 جىلدىڭ 17 قاڭتا­رىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىندە اشىق حات جاريالانادى. وعان اكادەميكتەر ءابدۋالي حايداري, قيلى­باي مەدەۋبەكوۆ, پرو­فەسسور ابدەز ستامقۇلوۆ, اقىن-جازۋشىلار قاليحان ىسقا­قوۆ, قۋاندىق شاڭ­عىتباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, قالاۋبەك تۇر­سىنقۇلوۆ قول قويىپ­تى. حالقىمىزدىڭ تۇلعالى ازاماتتارىن الاڭداتقان بۇل حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «قازىعۇرت تاۋى – ءبىزدىڭ كونە ءداۋىرىمىزدىڭ الىپ ەسكەرتكىشىنىڭ ءبىرى. جالپى قازاق دالاسىنىڭ تاريحى ۇشان-تەڭىز عوي. كەڭەس داۋىرىندە ونى ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەي كەلدىك. ابىروي بولعاندا, تاۋەلسىزدىگىمىز قول­عا ءتيىپ, جوعالتىپ الا جازداعان سول اسىل قازىنامىزدى بىرتىندەپ بولسا دا تۇگەندەي باستاعان سياق­تىمىز… قازاقتىڭ اتى­راۋدان التايعا, سارىارقادان جەتى­سۋعا جايىلىپ جاتقان كەڭ دالاسىندا تالاي-تالاي تاريحي جەرلەر بار. تەك قانا ۇلىتاۋ مەن قاراتاۋداعى, قوزىباسى مەن اڭىراقايداعى, ەرەيمەنتاۋ مەن ماڭعىستاۋداعى تاريحي ورىنداردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ تاريحىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جۇيەلەي بىلسەك, بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ دا, قازاق حالقىنىڭ دا ءتول تاريحى جارقىراپ شىعا كەلەرى داۋسىز. وسىنداي قاسيەتتى ورىن, كيەلى مەكەننىڭ ءبىرى – قازىعۇرت تاۋى!».

اشىق حاتتىڭ اۆتورلارى, سونداي-اق, قازىعۇرتتىڭ ۇلى جى­بەك جولىنىڭ بويىندا جات­قاندىعىن ەسكەرىپ, تاۋدىڭ باسىنا مەموريال ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە ۇندەۋ تاستايدى. تاۋ باۋرايىن­دا جىل سايىن ناۋرىز مەيرامىن اتاپ, اقىندار ايتىسى, بايگە, كوكپار سياقتى ۇلتتىق ويىندار, قىرعىزستان مەن وزبەكستان جاستارىن تارتا وتىرىپ, ءتۇرلى سپورت سايىستارىن وتكىزىپ تۇرسا دەگەن ۇسىنىستار جاسايدى. وسى ۇندەۋدەن كەيىن, نۇق پايعامباردىڭ كەمەسىن سيمۆوليكالىق تۇردە بەينەلەگەن الىپ مەموريال ەسكەرتكىش قازىعۇرتتىڭ ەتەگىنەن وتەتىن شىمكەنت-تاشكەنت تاس جولىنىڭ بويىنا, شوقىنىڭ بيىگىندەگى كورنەكى تۇسقا 2004 جىلى ورناتىلادى. كەيىنىرەك قازىعۇرت تاۋىنىڭ بيىگىنە جالت-جۇلت ەتكەن ايناسى كۇنشىلىكتەن شۇعىلا شاشقان وبەليسك بوي كوتەرەدى.

اسقاق مەموريالدىڭ دا, وبەليس­كىنىڭ دە بوي كوتەرۋىنە مۇ­رىن­دىق بولعان – سول كەزدە قازىعۇرت اۋدانىن باسقارعان قايراتكەر ازامات, قازىر ءبىزدىڭ قاسىمىزدا جۇرگەن ءالي بەكتاەۆ بولاتىن.

 

بابالار مەكەنى

ماماندار قازىعۇرت سىلەمى ەستە جوق ەسكى زامانداردا جانار­تاۋ­دىڭ اتقىلاۋىنان پايدا بول­عان دەسەدى. زەرتتەۋ­لەر تاۋ توڭى­رەگىندەگى تۇما بۇلاق­تاردا ءتۇرلى حيميالىق قوسىندىلاردىڭ, مي­نەرالدىق قوسپالاردىڭ مولدىعىن دالەلدەپتى. باسقا جەرمەن سالىس­تىرعاندا, قازىعۇرتتىڭ باۋىرىندا وسەتىن جە­مىستەردىڭ ءدامى دە وزگەشە, قۋاتى دا ەرەكشە, دەنساۋلىققا اسەرى دە بولەكشە سياقتى. تۇرىك الەمىنىڭ حVI عا­سىر­داعى عۇلاماسى ءال-بۇحاري: «قازىعۇرت باۋرايى – گۇل جاي­ناعان باۋ-باقشالى, كوك مايسالى جەر», دەپ, اناۋ زاماننىڭ وزىندە ماقتاپ كەتىپتى. ەندەشە, جايساڭ جۇرتى بار, جازيرالى جايلاۋى بار, توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن جەرۇيىق مەكەنگە كىم قىزىقپاسىن؟ سول سەبەپتى دە بۇل وڭىردە قاندى سوعىستار كوپ بولىپتى, نەلەر ءبىر قىلىشتى قىليلار, نايزالى نار باتىرلار كوپتەپ شىعىپتى.

«قازىعۇرت» كىتابىندا وسى ايماقتى ءبىزدىڭ زامانعا دەيىنگى VI-V عاسىرلاردا ساق تايپالارى مەكەندەگەنى جازىلعان. اكادەميك كارل بايپاقوۆ قازىعۇرت ماڭايىن ساقتار مادەنيەتىنىڭ ءىزباسارى – قاڭلىلار مەكەن ەتكەنىن, سون­دىقتان بۇل ولكە «قاڭلى ەلى» دەپ اتالعانىن ايتادى. ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن يستاحري اتتى اراب ساياحاتشىسى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءوڭىردى «وعىزدار قونىسى» دەپ اتاپتى. جەر تاريحى ءبىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىمىز ەمەس, سون­­دىقتان ماقالامىزدا ءبىز وتكەنگە تىم تەرەڭدەۋدەن اۋلاق­پىز. اڭگىمە – اۋليە قازى­عۇرتتىڭ ماڭايى تۇنعان تاريح ەكەنىن ەسكە سالۋ, ەلى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جان قيعان ەرلەردىڭ, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان ەرەيمەن باتىرلاردىڭ مەكەنى بولعانىن ماقتان ەتۋ.

ءبىزدى قىزىقتىرعان ءبىر جاعداي – قازىعۇرتتىڭ باۋىرىن­دا جۇرت­شىلىق ءپىر تۇتاتىن, تاۋاپ ەتىپ سيىناتىن قاسيەتتى مەكەندەردىڭ كوپتىگى بولدى. اۋليە جەر­دىڭ مول­دىعى جونىنەن قازىعۇرت ءوڭىرى ماڭعىستاۋدان كەيىن ەكىنشى ورىندا ءتارىزدى. «شىلتەر اتا – يماندىلىق شىرا­عى عوي, اقبۋرا – ىزگىلىكتىڭ بۇلاعى عوي, قازىعۇرت – اۋليەلەر تۇراعى عوي!» دەگەن ەسكىدەن قالعان ولەڭ جولدارى سونىڭ ءبىر دالەلى بولسا كەرەك. وسى قا­زى­عۇرتتىڭ باۋىرىندا جەر استى­نان قايناپ شىعىپ جاتقان ءۇش بۇلاق بارىن ەستىدىك. ولار «كوزبۇلاق», «وڭەش­بۇلاق», «قۇلاقبۇلاق» دەپ اتالادى ەكەن. اڭگىمەگە قاراعاندا, وسى بۇلاق­تاردىڭ سۋلارى ءبىر-بىرىنە استە ۇقسا­مايدى, دامدەرى دە بولەك. اتتارى كور­سەتىپ تۇرعانداي, ەمدىك قاسيەتى سول اعزاڭ­دى ەمدەپ جازۋعا سەپتەسەدى, اسەرى ايتار­لىقتاي.

قازىعۇرت دەسە ەڭ الدىمەن نۇق پاي­عام­باردىڭ كەمەسى, ەرتە زامان­عى اڭىز-ءاپسانالار, جەر ءۇستىن باسقان توپانسۋ ويعا ورالاتىنى زاڭدى. «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان» دەپ باستالاتىن داستاننىڭ ولەڭ جولدارىن بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. سول سەبەپتى دە, قازىعۇرت تۋرالى جازعان قالامگەردىڭ قاي-قايسىسى دا توپانسۋ تاقىرىبىن اينالىپ وتە الماسى انىق. شۇكىر, وسى جازباعا كىرىسەر الدىندا ءبىز دە الەمدىك توپانسۋ جايىندا ءبىرشاما ماتەريالدار جيناستىرعان ەدىك. سولاردىڭ ىشىندە جوعارىدا ءسوز ەتكەن «قازىعۇرت» كىتابىنان ءبىرشاما دەرەكتەر كەزدەستىردىك. شىمكەنتتىك قالامگەر قۇرالبەك ەرگو­بەكوۆ «قازىعۇرت اتا اۋليە» كىتاپشاسىنا ەل اراسىنا اۋىزشا تاراپ كەتكەن بىرنەشە اڭىزداردى حاتقا ءتۇسىرىپ, جيناقتاپ بەرىپتى. بۇل كىتاپشا كولەمى شاعىن بول­عانىمەن, ءوز باسىم ونى ۇلكەن ەڭبەككە بالادىم. اۋىل-اۋىلدى ارالاپ ءجۇرىپ, ەل اۋزىنداعى مارجانداي اڭىزدار مەن جىرلاردى تەرىپ جازىپ العان. ونى ايتقان كىسىلەر بۇگىندە ارامىزدا جوق, الدەقاشان ومىردەن ءوتىپ كەتىپتى. ارينە, مەن ءۇشىن بۇل دەرەكتەر دە ازدىق ەتىپ, ءوزىم قىزمەت جاسايتىن ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ قورىنان دا ىزدەۋ سالدىم. ەسكى گازەت-جۋرنال تىگىندىلەرىن اقتاردىق, ينتەرنەتتى قوپاردىق. بيبليانىڭ تۇسىن­دىر­مەلەرىن, قۇراننىڭ اۋدارما سورەلەرىن دە پاراقتاۋعا تۋرا كەلدى. ەڭ قۋانىشتىسى, ماسكەۋ حالىقارالىق كىتاپ جارمەڭكەسىنە قاتىسۋدىڭ ءجونى ءتۇسىپ, سول جەردەن الەمدىك توپانسۋعا قاتىستى اعىلشىن تىلىنەن جاڭادان اۋدا­رىلعان بىرنەشە زەرتتەۋ كىتاپ الىپ كەلدىم. وسى جيناقتار ءبىلىم كوك­جيەگىمىزدى كەڭەيتىپ, كوپ نار­سەگە كوز اشقانداي بولدى.

سوندىقتان, بۇل ەسسەگە اۋليە قازى­عۇرت قوزعاۋ سالعانىمەن, الەمدىك توپانسۋ جايىنداعى ءبىز­دىڭ جيعان-تەر­گە­نىمىز توپتاستىرىلدى. ولاردى جۇرت­­شى­لىققا تاس­تاي قاتقان جۇيەدە ەمەس, فاكتو­گرا­فيالىق قۇرىلىمدا جاساقتاپ, جەكە كىتاپشا رەتىندە جارىققا شىعارماق ويدامىن. «ەگەمەن قازاقستان» وقىرماندارىنا سول ۇزاق باياننىڭ ىقشام نۇسقاسى ۇسىنىلىپ وتىر.

 

قىش كىتاپتىڭ قيسىنى

جالپى, توپانسۋ ومىردە شىن بولعان وقيعا ما؟ بۇل سۇراق عاسىرلار بويى تالاي-تالاي اقىل-وي يەلەرىن, ساقالى سالا قۇلاش دانىشپاندار مەن قالىڭ قاباق ءدىندارلاردى, ارىستان تۇلعالى عالىمداردى تىعىرىققا تىرەگەن. ولاردى كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىپ, كوز مايىن تاۋى­سىپ تەرەڭ زەرتتەۋلەر جاساۋىنا ماجبۇرلەگەن. ءبارىبىر ءالى كۇنگە ەشكىم ونىڭ جاۋابىن ناقتى ايتا الماي كەلەدى. وسىلايشا, عاسىرلار بويعى ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا عىلىم الەمىندە الۋان ءتۇرلى بولجامدار, كەرەعار پىكىرلەر مولىنان جيناقتالىپتى.

ورىستىڭ كورنەكتى ما­دە­­­نيەت­­­­تانۋ­شىسى ءارى تەولوگى, بيب­ليا مەن قۇرانعا تۇسىن­دىرمە جا­ساۋشىلاردىڭ ءبىرى د.ۆ.شە­دروۆيتسكي بىلاي دەپ جازادى: «توپانسۋدىڭ بولعان-بولماعانى تۋرالى عىلىم الەمىندە تالاس پەن تارتىس ءار زاماندا بولىپ تۇرعان. بۇل الاپات وقيعانىڭ سالدارىن ىزدەپ, كوپتەگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دە جاسالدى. ءتۇرلى قۇر­لىقتاردا جۇرگىزىلگەن سول زەرت­تەۋلەر راسىندا دا ەسكى زاماندا جەر بەتىن الدەبىر عالامات سۋ باسقانىن ايعاقتاپ وتىر». وسىلاي دەي كەلە, مادەنيەت بىلگىرى بۇگىنگى تەڭىز دەڭگەيىنەن الدەقايدا بيىك قىراتتى, ءۇستىرتتى ايماقتاردا تەڭىز تابانىنىڭ بەلگىلەرى كوپتەپ كەز­دەسەتىنىن العا تارتادى. سۋى جوق شولەيتتى وڭىرلەردەن ەجەلگى سۋ جاندىكتەرى مەن تەڭىز وسىمدىكتەرىنىڭ قالدىق­تارى تابىلۋدا. جەردىڭ قىرتىس-قاباتتارىندا لاي باسقان بەلدەۋ­لەردىڭ بارى دا سونىڭ ءبىر ايعاعى بولماق. ويتكەنى, توپى­راقتىڭ ءاربىر قىرتىس قاباتى – جەر تاريحىنىڭ اشىلماعان پاراقتارى ەكەنى داۋسىز.

قازبا جۇمىستارىندا مۇنداي مىسالدار كوپ. سوندىقتان, توپانسۋ جايىنداعى ارحەولوگتار تۇجىرىمىن وسىمەن دوعارا تۇرايىق تا مىنانى باياندايىق.

…1872 جىلى مونەتا سارايى­نىڭ بۇرىنعى گراۆەرى, كەيىن بريتان مۋزەيى­نىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرى دجوردج سميت (1840-1876) دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىر­گەن جاڭالىق اشادى. ول وعان دەيىن وسى مۋزەيدە ساقتاۋلى قىش تاقتايشالارداعى سىنا جازۋلاردى جىلدار بويى وقۋمەن شۇعىل­دانعان بولاتىن. سول تاقتايشالاردىڭ ىشىنەن ون ەكى ءورىم ولەڭنەن تۇراتىن «گيل­گامەش داس­تانىن» دا ەجىكتەپ تالداپ, وقىپ شىعادى. ەڭ عاجابى, وسى ەپيكالىق شىعارمانىڭ ون ءبىرىنشى تاراۋى وعان دەيىن بيبليانىڭ تاۋراتىندا تاستاي بولىپ جازىل­عان, ەل-جۇرتقا بۇرىننان جاقسى ءمالىم توپانسۋ اپاتى تۋرالى ەكەن. ول بۇل الەمدىك ماڭىزعا يە جا­ڭالىقتى سول جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا لوندوننىڭ ار­حەو­لوگيالىق قوعامىنىڭ جالپى جينالىسىندا جاريا ەتەدى. سول-اق ەكەن, ونىڭ جاڭالىعى الەمگە ايگىلەنىپ, ەلەۋسىز كلەركتىڭ اتاعى بىردەن اسپانعا شارىقتايدى.

ارحەولوگتار سودان بىرەر جىل بۇرىن مەسوپوتاميانىڭ قيىر سولتۇستىگىندەگى ەسكى نينە­ۆيا قالاسىنىڭ ورنىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. سوندا ولار ب.ز.د. 669-633 جىلدارى پاتشالىق قۇرعان اششۋربانيپالدىڭ وراسان زور كىتاپحاناسىن تابادى. بۇل پاتشا ءوز قالاسىن عيماراتتارمەن عانا اسەمدەپ قويماي, جاۋلاپ ال­عان ەلدەردەن كوپتەگەن تاريحي, تابيعي بىلىمدەردى, گرامماتيكا مەن ءدىني تۇرعىداعى ماتىندەردى جيناستىرعان جان ەكەن. ياعني, ءوزىنىڭ حالقىن ساۋاتتاندىرۋعا ۇمتىلعان ويى ءورىستى, نيەتى كەلىستى پاتشا بولسا كەرەك. جي­نالعان ماتىندەردىڭ بارشاسى جۇمساق قىش تاقتايشالارعا سىنا جازۋ تۇرىندە جازىلىپ, سوڭىنان ولار ىستىق پەشتە كۇيدىرىلىپ, بولاشاققا ساقتاۋ ماقساتىندا كىتاپحانادا قاتتالىپ وتىرعان. عاجابى سول, الگى مىڭداعان قىش كىتاپتاردا جانە ونىڭ ءار كەزدەرى سىنعان بولىكتەرىندە بيبلياداعى توپانسۋ جايىنداعى باياننان اينىمايتىن ماتىندەر كەزدەسكەن.

سۇلكيىپ تاڭنان كەشكە دەيىن قىش تاقتايشالارعا ۇڭىل­گەن ەلەۋسىز ءبىر قىزمەتكەر عى­لىم الە­مىن وسىنشالىق تاڭعال­دى­رادى, رەسمي شىركەۋدى ءدۇر سىل­­كىن­دىرىپ, اياقتارىنان تىك تۇر­عىزادى دەپ كىم ويلاعان؟ ول ءوز جاڭالىعىمەن اعىلشىن ۇكىمەتىن دە ابىگەرگە سالادى. ول كەزدە كوزى اشىق ازاماتتاردى بى­لاي قويعاندا, ءالىپتى تاياق دەپ بىل­مەيتىن قاراڭعى جۇرتقا شەيىن بيبليادان حابارى بولۋشى ەدى. كوپشىلىك جۇرت ونىڭ مازمۇنى مەن ول جەردەگى اڭىز-اڭگىمەلەردى جاتقا بىلىسەتىن. سويتسە, قايداعى ءبىر قازبادان تابىلعان ەلەۋسىز قىشتىڭ سىنىعىندا «كوكتەن ءتۇستى», قۇدايدىڭ اۋەزى دەيتىن قاسيەت­تى كىتاپتاعى كانوندىق ءماتىن قاي­تالانعان؟ بۇل نە سۇم­دىق! ۇيدە دە, تۇزدە دە, كو­شە مەن شىر­كەۋدە دە بۇل جاڭا­لىق نەلىكتەن جۇرت­شىلىقتى وسىن­شالىق ابىگەرگە ءتۇسىردى؟ اسىرەسە, رەسمي شىركەۋدىڭ بەدەلىنە زور نۇقسان كەلتىرىپ وتىر­عان ماسە­لەنىڭ توركىنى نەدە ەدى؟

نويدىڭ ءومىرى مەن توپانسۋ جايىن جان-جاقتى بايانداعان بۇل سىنا جازۋلار حريستيان الەمىنىڭ سيىناتىن, ءتاۋ ەتەتىن قاسيەتتى كىتابىنان مىڭ جىلدان استام بۇ­رىن جازىلىپتى! ال, كەرەك بولسا! قالىپتاسقان نانىم-سەنىمدى كۇل-تالقان ەتكەن مۇنداي اڭگىمەگە رەسمي شىركەۋ الدىمەن جاعالارىن ۇستاپ تاڭدانعان. ارتىنشا جاتىپ كەپ شامدانعان, ەرىن باۋىرىنا الىپ تۋلاعان! ەۆرەيلەردىڭ دە, حريستيانداردىڭ دا, ارابتاردىڭ دا قاسيەتتى كىتاپتارىندا قۇداي ادامداردىڭ قامسىز تىرلىگىنە, جۇگەنسىز ءىس-ارەكەتىنە نارازى. ازعىندىعى ءۇشىن ولاردى قۇداي قاتال جازاعا بۇيىرادى. بىلايشا ايتقاندا, جەر بەتىندە قىبىرلاعان, جى­بىرلاعان دۇنيەنىڭ ءبارىن سىپى­رىپ تاستاپ, اپپاق قاعازدان جاڭا, جاسامپاز ءومىر باستاۋدى, جەردە جاڭا ءداۋىردىڭ بەتىن اشۋدى نيەت ەتەدى. جانە ول جاڭا ءداۋىر مەيىرىمگە, جاقسىلىققا, ىزگىلىككە, يمان­دىلىققا تولى بولارىنا سەنەدى.

سودان, جاراتۋشىنىڭ جار­لىعىمەن جەرگە قىرىق كۇن, قى­رىق ءتۇن تولاسسىز جاڭبىر توگەدى. جاڭبىردان سوڭ 110 كۇن بويى جەر ۇستىندە ۇشى-قيىرى جوق كوك مۇحيت تەربەلىپ-تولقىپ تۇرىپ الادى. نويدىڭ كەمەسى وسىلايشا 150 كۇن كوك مۇحيتتىڭ ۇستىندە سالىندىداي قالقىپ جۇرە بەرەدى.

بيبليا بويىنشا, توپانسۋ اداماتا, حاۋانادان باستالعان جىل ساناۋمەن ەسەپتەگەندە, 1656 جىلى جەر بەتىن باسقان. بۇل – قازىرگى زاماننىڭ ەسەبى بويىن­شا ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 2369 جىلى بولعان وقيعا. ياعني, شامامەن بۇدان 4400 جىل ەرتەدەگى الاپات… دەسەك تە, توپانسۋدىڭ ومىردە بولعانىن دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى مەن تاي­پالارىنىڭ ەتنوگرافيالىق دە­رەك­تەرى, سونداي-اق قازبادان تابىلعان كونە جازۋلار ايعاقتاپ وتىرعانىن ايتۋ پارىز. وسىناۋ الۋان ميفتەر مەن كونە جازۋلاردان باسقا, توپانسۋ وقيعاسى ەجەلگى تاريحشىلاردىڭ دا ەڭبەكتەرىندە باياندالعانىن ەسكەرگەن ءجون.

الەمدىك ميفتەر

جالپى توپانسۋ جايىنداعى ميفتەر الەمنىڭ كوپ حالقىنىڭ مادەنيەتىندە كەزدەسەدى. مۇنداي ميفتەردىڭ نەگىزگى ارقاۋى – ادام­­زاتتىڭ جارىق جالعانداعى باقىتى مەن بارىن كوتەرە الماۋى, قىزىل-جاسىل دۇنيەنىڭ پارقىن باعالاي الماۋى, سونىڭ سالدارىنان ازعىندىق جولعا ءتۇسۋى, قۇداي مەن تاۋبەسىن ۇمى­تۋى. «اسقانعا – توسقان», جامان ءىستىڭ تۇبىندە ءبىر سۇراۋى بولادى, ادام­زات ءوزى جاساعان كۇناسى ءۇشىن تۇبىندە ءبىر جاۋاپ بەرۋى ءتيىس.

توپانسۋ تۋرالى تاقىرىپتى قوزعايتىن ءۇش جۇزدەن استام اڭىزدار مەن ميفتەر بار ەكەن. ولاردىڭ كەي­بىرەۋى بى­رەر فرازا­دان عانا تۇر­سا, ەندى بىرەۋلەرى كادىمگى ادەبي جادىگەرلەر, الۋان ۇلگىدەگى ولەڭدەر بولعان. سولار­دىڭ ىشىندە قازىعۇرت جايىنداعى ەكى قازاق داس­تانى دا بار. قايتالاپ ايتايىن, تاقپاق ەمەس, ولەڭ ەمەس – ەكى داستان! الەمدىك فولكلوردان ءدال مۇنداي كورنەكى مىسالدى تابۋ قيىن شىعار!

جۇزدەسكەن كەيبىر ازاماتتار­دان ءبىزدىڭ ەستىگەنىمىز, قازى­عۇرت­تىڭ تاريحىن دا, قاسيەتىن دە ءبىر كىسىدەي بىلەتىن جان – عى­لىم دوكتورى امانبەك قاجى اقاي­ ۇلى دەستى. ساپار بارىسىندا ول كىسىمەن كەزدەسۋدىڭ رەتى كەل­مەدى دە, الماتىعا جەت­كەن بويدا ىزدەستىرىپ, قاجى­نىڭ كىتاپتارىمەن تانىسىپ شىق­تىق. «كونە اڭىزدار بويىن­شا جەر بەتىن توپانسۋ قاپتا­عاندا نۇق پايعامباردىڭ كە­مەسى توقتاعان ورىن دەپ قازى­عۇرتتان باسقا ارا­بياداعى – ءال-جۋدي, كاۆكازداعى – ارارات, پالەس­تيناداعى – سيناي تاۋ­لارىن ايتىپ ءجۇر. بىراق ولار­دان قازىعۇرتتىڭ ءبىر ەرەك­شە­لىگى – مۇندا اڭىزداردا ايتىل­عان بەلگىلەردىڭ ساقتالىپ قالعان­دىعى», – دەيدى امان­بەك قاجى كىتابىندا. سوسىن ءوزى ايتقان الگىندەي بەل­گىلەرگە بىلايشا توق­تالىپ وتەدى: «اتاپ ايت­قاندا, قازى­عۇرت­تىڭ 1720 مەتر بيى­گىندە نۇق پاي­عامباردىڭ كە­مە­سىنىڭ ءىزى, سول جەردى مەكەن­دەگەن ادام­دار­­دىڭ ۇڭگىرى, سۋ ىشكەن بۇلا­عى وسى كۇنگە دەيىن بار… قا­­­زىعۇرت تاۋ­ىنا كەمە توق­تاپ, تىر­­شىلىك قايتا جالعاسقاندا نۇق پايعام­بار­دىڭ حام, سام, يا­فەس اتتى ۇل­دارى وسى ارادا ءتورت ت ۇلىك مال ورگىزىپتى. مىنە, سول ءتورت ت ۇلىكتىڭ تاسقا تۇسكەن ىز­دەرى, پاي­عامباردىڭ تاماق پىسىر­گەن وشاعى, داستارقانى, جاينامازى تاس كۇيىندە ادامزاتتىڭ العاشقى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتكەندەي بولادى. ءتىپتى, «داس­تار­قاننىڭ» جانىنداعى تاستا جاس بالانىڭ ىزىنە دەيىن ساق­­تا­لىپ قالعان… مىنەكي, وسى مى­­سال­­داردىڭ وزىنەن-اق قازى­عۇرت تاۋىنىڭ ادامزات ءۇشىن قان­­شالىق­تى قاسيەتتى ەكەندىگىن باي­قايمىز».

 

ارارات اقيقاتى

«نۇقتىڭ كەمەسى قايدا توق­تادى؟» دەگەندە, كوپشىلىك جۇرت­تىڭ ويىنا الدىمەن ارارات تاۋى تۇسەدى. ويتكەنى, «بيبليادا سولاي جازىلعان» دەپ ولار دالەل كەلتىرىپ, بوي بەرمەس ەدى. وزگە اڭگىمەنى تىڭداعىسى جانە جوق. تەرەڭدەي ۇڭىلسەك, بيبليادا سولاي جازىلعانى راس, بىراق تۋرا سول ماعىنادا ەمەس ەكەن! ول جاعىن ەشكىم ايتقىسى كەلمەيدى, اڭعارماعانسيدى. مىنەكي, قاراپ كورىڭىز: «ي ۆودا ستالا مەدلەننو ۋحوديت س زەملي. نا ستو پياتيدەسياتىي دەن ۆودا ناچالا سپادات: ۆ سەمنادتساتىي دەن سەدموگو مەسياتسا كوۆچەگ وستانوۆيلسيا نا اراراتسكيح گوراح. ۆودا مەدلەننو وتستۋپالا; ناستال دەسياتىي مەسياتس گودا. ۆ پەرۆىي دەن دەسياتوگو مەسياتسا پوكازاليس ۆەرشينى گور».

بايقاساڭىز, ەۆرەيلەر جازعان بۇل ماتىندە تاۋ تۋرالى كوپشە تۇردە ايتىلعان – «نا اراراتسكيح گوراح» دەيدى, «پوكازاليس ۆەرشينى گور» دەپ تاعى دا كوپشە تۇردە بايان ەتەدى. قازىر ءبىز «التاي تاۋ­لارى», «تيان-شان تاۋلارى» جالپىلاما ايتا سالاتىنىمىز سياقتى, بۇل جەردە دە اراراتتى جال­پىلاما تۇردە سيپاي كەتكەن. ارارات – شوشايعان جالعىز شوقى, ىرگەسىندە ەلەۋسىز توقال جوتاسى بار. سوندىقتان تاۋدىڭ اتى كوپشە تۇردە ايتىلمايدى. ياعني, «ول ناقتى ارارات شوقىسى ەمەس, ودان ءارى ىركەس-تىركەس جالعاسىپ كەتكەن كاۆكاز تاۋلارى دا بولۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى اۋزى دۋالى يرۆينگ فينكەل. ول كىسىنىڭ سوزىنە يلانباسقا شارا جوق. ويتكەنى, ول – بريتانيالىق اتىشۋلى اسسيريولوگ, شۋمەرولوگ, بريتان مۋزەيىنىڭ تاياۋ شىعىس ءبولىمى «سىنا جازۋلار كوللەكتسياسىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى. بريتان مۋزەيىنىڭ تاياۋ شىعىس بولىمىندە قازىرگى كەزدە 130 مىڭداي سىنا جازۋلى قىش تاقتايشالار بار. سىنا جازۋلاردى زەرتتەۋدە بۇگىنگى تاڭدا ول كىسىمەن تەڭدەسەر ماماندى تاپپايسىز. فينكەلدىڭ «كوۆچەگ دو نويا» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋلەرى اعىلشىن تىلىنەن ورىسشاعا اۋدارىلىپ, 2016 جىلى ماسكەۋدە كىرپىشتەي قالىڭ فوليانت تۇرىندە جارىق كوردى. ءبىز ءبىرشاما جاڭا دەرەكتەردى رەسەيدەن اكەلگەن فينكەلدىڭ وسى كىتابىنان الىپ وتىرمىز.

ال ەرتەدە كەڭ ماعىناعا يە «ارارات» ءسوزى «ۋرارتۋ» اتاۋىنان شىققانىن ەسكەرسەك, تاعى دا قالىڭ سۇراقتىڭ استىندا قالادى ەكەنبىز. ويتكەنى, ۋرارتۋ – شو­شايعان تاۋ اتى ەمەس, «جەر كىندىگى» اتالعان مەسوپوتاميانىڭ سولتۇستىگىندەگى ساياسي جانە گەو­گرا­فيالىق دارقان ايماقتىڭ جال­­پىلاما اتى. فينكەل وسى دەرەككە دە شۇقشيا ءۇڭىلىپ, مۇقيات ويلانۋدى ۇسىنادى. ءبىر قىزىعى, ارارات تاۋى تەكتونيكالىق وزگە­رىستەردىڭ اسەرىنەن اراداعى بەس مىڭ جىل ىشىندە 20 شاقىرىم وڭتۇستىككە قاراي جىلجىعانى انىق­تالىپ وتىر. ارارات تۇرعان جەردىڭ قىرقىنشى گرادۋس ەندىگى قازىر ارمەنيا جەرىندەگى جۇرتقا بەلگىسىز ءبىر توبەشىكتە قالىپتى.

يرۆينگ فينكەل كەمە توقتا­عان تاۋلاردىڭ ءبارىن تىزبەلەپ, سەرگەك سانامەن سارالاي كەلە, مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: «كوۆچەگ پريستال ك زەملە نا چرەزۆىچاينو ۋدالەننوي گيگانتسكوي گورە, راسپولوجەننوي دالەكو زا سترانوي ۋرارتۋ, نا پروتيۆوپولوجەننوم بەرەگۋ وكەانا, وكرۋجايۋششەگو وبيتاەمۋيۋ زەمليۋ, ي دالەكو زا پرەدەلامي چەلوۆەچەسكوگو زنانيا. ينىمي سلوۆامي, چتوبى نايتي كوۆچەگ, نادو پەرەسەچ ۆسيۋ وبلاست ۋرارتۋ ي پرودولجيت ۆ توم جە ناپراۆلەني, ۆ نەكوتوروم سمىسلە ۆ بەسكونەچنۋيۋ دال».

بايقاساڭىز, بۇل جەردەگى «وكەان» دەگەنى كاسپي تەڭىزىنە كەلەدى. ودان ارعى «بەسكونەچنايا دال» – تۇراننىڭ دارقان دالاسى سياقتى. ونداي جاعدايدا «چرەزۆىچاينو ۋدالەننوي گيگانتسكوي گورە» – ءبىزدىڭ قازىعۇرت بولۋى ابدەن مۇمكىن! وسى ارادا ەسكەرەتىن جايت, فينكەل قىش جازۋلاردان دا مىڭ جىل ەرتەدە سىزىلعان «بابىل كارتاسى» اتتى تاقتايشانى زەرتتەي كەلە, كارتاعا بايلانىستى ماتىن­دەردى جان-جاقتى تالداي كەلە, وسىنداي تۇجىرىم جاساپ وتىر.

پاتشا زامانىندا سانكت-پەتەر­بۋرگتەن يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ باس­تاما­سىمەن «روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا» اتتى كوپتومدىق انىقتامالىق ەنتسيكلوپەديا شىققانى ءمالىم. كوپتەگەن سايا­حاتشىلاردىڭ ساپار جازبالارىمەن, تۇسىنىكتەرمەن, كارتالارمەن, دياگراممالارمەن, سىزبالارمەن تولىقتىرىلعان وسى ەنتسيكلوپەديانىڭ «تۋركەس­تان­سكي كراي» دەگەن 13-تومى 1913 جىلى جارىق كورىپتى. بۇل كىتاپتى ءبىز ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجاز­بالار قورىنان كوتەرىپ, پاراق­تاعان ەدىك. انىق­تاما­لىق­تا قازىعۇرت تاۋى بى­رىنە-ءبىرى قا­تىسسىز ەكى ما­قالادا ءسوز بولادى. العاشقى ماقالادا ۆ.ي.ماسالسكي دەگەن كنياز بىلاي دەيدى: «كا­زى­كۋرت پولزۋەت­سيا شي­روكوي يزۆەستنوستيۋ سرەدي وكرەستنوگو مۋسۋلمانسكوگو ناسە­لەنيا نە تولكو كاك مەستو وبيتانيا ي پوگرەبەنيا سۆياتوگو كازى­كۋرتا, نو ي كاك پۋنكت وستانوۆكي كوۆچەگا نويا پوسلە پوتوپا ي ياۆلياەتسيا تاكيم وبرازوم تۋركەستانسكيم اراراتوم».

كەلەسى دەرەكتى انىقتاما­لىق­تىڭ سوڭعى جاعىن­داعى ءبىر ماقالادان ۇشىراتتىق: «كازى­كۋرت, زامەچاتەلنايا نە ستولكو سۆوەي ۆىشينوي (وكولو 5.000 ف.), سكولكو شيروكوي يزۆەستنوستيۋ سرەدي مۋسۋلمانسكوگو ناسەلەنيا كرايا, كاك مەستو پوگرەبەنيا سۆياتوگو كازىكۋرتا ي وستانوۆكي نوەۆا كوۆچەگا پوسلە پوتوپا. وب ەتوم تۋركەستانسكوم اراراتە سلوجەن رياد لەگەند ي پرەداني, ي كيرگيزسكيە پەۆتسى, يگرايا نا كوبىزە ي دومبرە, دو سيح پور پەرەچيسليايۋت ۆ سۆويح پەسنياح جيۆوتنىح, سپاسشيحسيا ۆ كوۆچەگە نا ۆەرشينە كازىكۋرتا».

قالاي دەسەك تە, نوي-نۇق پاي­­عامباردىڭ كەمەسى قازاقتىڭ قازىعۇرتىنا قايىرلاپتى دەگەن حاباردى رەسەيدىڭ عىلىمي اينالىمىنا العاش ەنگىزگەن وسى انىقتامالىق بولىپ وتىر. 2003 جىلى «ارگۋمەنتى ي فاكتى» اپتالىعىنىڭ 7, 8 نو­مىر­لەرىندە جۋرناليست ۆ.پيسا­رەنكونىڭ «كوس­موپويسك» دەگەن قوعامدىق-عىلىمي بىرلەستىكتىڭ اشقان جا­ڭالىعى تۋرالى قى­زىقتى ماتەريالى جاريالانادى. وندا ۆاديم چەرنوبروۆ دەيتىن ازامات باسقارعان بىرلەستىك مۇشەلەرىنىڭ «ارارات قۇپياسىن» اشۋ ماقسا­تىندا 2002-2003 جىلدارى ءبىراز ارەكەت جاساعانى ايتىلادى. ولار تاۋدىڭ تۇرىك ۇكى­مەتى بارۋعا تىيىم سالعان باتىس قىراتتارىنا شىعىپتى. ەبىن تاۋىپ تۇرىك باقى­­­لاۋ­شىلارىن اي­نالىپ ءوتىپ, تاۋعا جاسىرىن كو­تەرىلگەن. چەر­نوبروۆ سوڭى­نان وسى ساياحاتى تۋرالى مەر­زىمدى باسپاسوزگە سۇحبات بەرەدى. سۇحباتىندا ول ال­دىمەن وسى «ارارات قۇپياسى» تۋرالى جاريالانعان, ايتىلعان ماقالالار مەن قۇجاتتاردىڭ بار­­­شاسىن جيىپ-تەرىپ, مۇقيات وقىپ-تانىسىپ شىققاندارىن بايان­دايدى. سولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرعان كەزدە, ولارداعى تولىپ جاتقان قايشىلىقتار مەن سايكەسسىزدىكتەردى باتىل كور­سەتەدى. بىرلەستىك مۇشەلەرى تاۋ شىڭىنا جەتۋ ءۇشىن شارشاپ-شالدىعىپ 3-4 كۇن ساپار شەگەدى.