ال ەڭبەكشىقازاق اۋدانى, قازاقستان اۋىلىندا تۇراتىن ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, سەكسەننەن اسقان زەينەتكەر قاريا ەدىگە ساپاەۆتى تىڭداساڭىز, ول كىسىنىڭ پىكىرى مۇلدەم بولەك. دوستىققا ءشۇباسىز سەنەدى. نەگە؟ ەندەشە, ونىڭ سەبەبىن ءوزى ايتسىن.
– مەنىڭشە, ناعىز دوستار كەشە دە بولعان, بۇگىن دە بار. ونىڭ كۋاسى مىنا مەن, ءوزىممىن. ەگەر, تاعدىر ماعان تۇمانباي مولداعاليەۆتى جولىقتىرماعاندا, كىم بىلەدى, دوستىق دەيتىن ۇلى سەزىمنىڭ قۇنىن ءدال وسى تۇرعىدا باعالاي الماس تا ەدىم.
شىن دوستىق جان تازالىعىندا عانا وركەن جايادى. تۇماشىم جازعان مىنا ءبىر سويلەمدەرگە نازار سالىپ قاراڭىزشى. «ومىردە ءبىزدىڭ كىنامىزدەن ەشكىم جىلاپ كورگەن جوق. ءبىز تەك قياناتسىز الەمدى اڭسادىق. ەكەۋمىزدىڭ ءبىرىمىزگە ءبىرىمىزدىڭ سەنگەنىمىزگە, مالىمىزدى قوسىپ بىرگە ايداعانىمىزعا, جانىمىزدى قوسىپ جىبەرگەنىمىزگە جارتى عاسىر بولعان ەكەن», دەيدى اقىن وتكەن كۇنگە ارناعان ەستەلىگىندە. مىنە, ونىڭ كوڭىل پاكتىگىن پاش ەتەتىن دالەل.
ناعىز دوستىق سيرەك كەزدەسەدى. توت باسپايتىن اسىل سەكىلدى قىمبات. ەڭ عاجابى, ول كەز كەلگەننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان. ومىرلىك تاجىريبەمدە مەن وسى قاعيدانى قاپىسىز ۇقتىم, – دەدى ەدىگە اعا ويلانىپ.
ولار – تۇمانباي مەن ەدىگە, 1948 جىلى 1 قىركۇيەكتە ەسىك قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ اۋلاسىندا تانىسىپتى. اڭگىمەلەرى دە تەز جاراسقان. سەبەبى, ەكەۋى دە جەتىمدىكتىڭ زارىن كەشكەن جارىم كوڭىل قاراسيراقتار. وڭىرلەرى دە, ومىرلەرى دە ۇقساس. تۋعان اۋىلدارى ءبىر-بىرىنەن قاشىق ەمەس. «قازاتكوم» مەن «قازاقستاننىڭ» اراسى ات شاپتىرىم جەر عانا.
ارماندارى قابىسىپ, تالعامدارى تابىسقان. كەيدە مۇنداي جاقىندىق ءبىر قۇرساقتان تۋعان باۋىرلاردا دا كەزدەسپەيدى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا بالاعا ءتان الاقۇيىن مىنەزدەر, قىزعانىش پەن وكپەلەسۋ, وكتەمدىك پەن وزىمشىلدىك ەشقاشان دا بولماعان ەكەن. سوندىقتان سىنىپتاستارى تۇرماق, بۇكىل مەكتەپ وقۋشىلارى ولاردى «ەگىزدەر» دەپ اتاپتى.
– سىنىپ جەتەكشىمىز فريدا يانكە دەگەن اپايىمىز تۇماشتى وتە جاقسى كوردى. كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتى. مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىندە: «تۇمانباي, سەن بۇدان كەيىن قايدا وقىعىڭ كەلەدى؟» دەپ سۇراعانى بار. «باعىمدى ادەبيەت ماڭىنان ىزدەيمىن, اپاي», – دەدى ول. «ال سەن شە, ساپاەۆ؟» – دەپ مۇعالىم ماعان بۇرىلدى. «مەن بە, مەن تۇمانبايدان قالمايمىن», – دەدىم. قۇداي اۋزىما سالدى ما, الداعى كۇندەرىمىز تۋرا وسىلاي ءوتتى. ءبىز تاعى دا ءبىر بولمەنىڭ تۇرعىنى اتاندىق. كازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىرگە بىتىردىك, – دەدى ەدىگە اعا جاستىق شاقتىڭ ءبىر ساتتەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ.
مىنانداي دا قىزىق جاعداي بولعان ەكەن. جىگىتتەر قىز تاڭدايتىن كەزگە جەتەدى. ۇناتقان قۇربىلارىنا كوڭىلدەرىن ءبىلدىرىپ, حات ورنەكتەلۋى كەرەك. ولاردىڭ ويىنشا ماحاببات ءسوزى تەك ولەڭمەن جولدانۋى كەرەك سياقتى ەدى. ونى ورىندايتىن اقىن بار, ول – تۇمانباي.
كەزەگى كەلگەندە: «سەن كىمدى قالايسىڭ؟», – دەيدى ەدىگە دوسىنا. سوندا دوسى ءوزى سۇلۋ, ءوزى ونەرپاز, ءوزى وقۋ وزاتى ت-نىڭ ەسىمىن اتاعان. بۇعان تۇمانباي دا قۋانادى. ەدىگەنىڭ قولىن قۇشىرلانا قىسادى. سونداعى جاسىرىنىپ قالعان ءبىر سەزىمنىڭ قۇپياسى 50 جىلدان كەيىن عانا اشىلعان.
– تۇماشتىڭ ەستەلىگىن وقىپ وتىرىپ بەتىمنىڭ دۋ ەتە تۇسكەنى. «شىنىندا دا ول مەكتەپتىڭ جۇلدىزى ەدى. مەن دە ول قىزدى جاقسى كوردىم. ءسۇيدىم. بىراق, سەن ءبىرىنشى بولىپ اتاعان سوڭ, تالاسىپ قايتەيىن. ول قىز سەنىڭ بولاشاق جارىڭ بولۋعا ءتيىستى دەگەن شەشىمگە كەلدىم», – دەپ جازىپتى.
قايران, اسىل تۇماشىم! جۇرەگىندەگى سۇيىسپەنشىلىگىن امالسىز جاسىرعان ەكەن. ماعان بولا سەزىمىن ءوز قولىمەن تۇنشىقتىرىپتى. ەگەر, سول كەزدە وسى جايدىڭ شەت جاعاسىن عانا بىلدىرگەندە عوي, ولارعا ومىرلىك باقىتتى مەن تىلەيتىن ەدىم. الايدا, بۇل دۇنيەدە تۇمانباي ءۇشىن دوستىقتان قىمبات ەش نارسە بولعان ەمەس, – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز.
تۇمانباي مەن ەدىگە ينتەرنات اۋلاسىندا قالاي تابىسسا, سول كۇيلەرىن وزگەرتپەي جەتپىستەن استى. سىيلاستىقتارىنا سىزات تۇسكەن جوق. بۇل جايعا ءارى تاڭعالاسىڭ, ءارى سۇيىنەسىڭ. اتاق تا, داڭق تا اقىندى الداندىرا المادى. ۇلىق بولعان سايىن كىشىك بولدى. ەدىگەنىڭ تابانىنا كىرگەن تىكەن تۇمانبايدىڭ جۇرەگىنە قادالعان. بىرگە كۇلدى, بىرگە قۋاندى. ەسىمىن ەل بىلەتىن ۇلكەن قالامگەر ەدىگەنىڭ قاسىنا كەلگەندە قاراپايىم ادامعا اينالاتىن. ءتىپتى ونىڭ كومەكشىسى سياقتانىپ ەلپىلدەپ جۇرگەنىن كورگەندەر بۇعان تۇسىنە الماي, ەرىكسىز باس شايقايتىن. – كوكشەتاۋدا قىزمەتتە جۇرگەن ۇلكەن ۇلىم ۇيلەنەتىن بولدى. سونداعى قۇدا ءتۇسۋ راسىمدەرىنىڭ ءبارىن تۇماش ءوز موينىنا الدى. اقىن جۇرەگىندەگى شاتتىق ونىڭ كوزىنەن نۇر بولىپ شاشىلاتىن.
سونىمەن, ءبىز قۇدالىققا باردىق. «تۇمانباي مولداعاليەۆ كەلە جاتىر», دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى-اق كوكشەتاۋلىقتاردى ەلەڭ ەتكىزدى. ءبىزدى اۋەجايدا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ ءوزى كۇتىپ الدى. «تۇمەكە, عافۋ ەتىڭىز, شۇعىل جۇمىستارمەن ءماسكەۋگە ۇشاتىن بولدىم. مىناۋ – مىنەتىن كولىكتەرىڭىز, مىنا جىگىت – مەنىڭ كومەكشىم. ءبارى قاراۋلارىڭىزدا بولادى», دەدى اقىندى ارداقتاعان قايراتكەر ازامات.
سوندا باقىتتان باسىم اينالدى. «شۇكىر, – دەيمىن قۋانىپ. كەشەگى ەكى جەتىم ەندى, مىنە, وبلىس باسشىسىنىڭ كولىگىمەن كەلە جاتىرمىز. سەن بۇعان جەتتىڭ, تۇماش. سەنىڭ جەتكەنىڭ – مەنىڭ جەتكەنىم», دەدىم ەرەكشە تولقىپ. ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە مۇنداي مىسالدار وتە كوپ ەدى, دەيدى اعامىز دوسىنىڭ سۋرەتىنە ەلجىرەي قاراپ.
ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ازىلدەردىڭ ءوزى قازاقى قالجىڭنىڭ سۇيكىمدى ۇلگىسىندەي ەدى. بىردە كوكشەتاۋداعى اقىن ەركەش يبراھيم ايەلىمەن الماتىعا كەلەدى. تۇمانباي ءىنىسىن قارسى الىپ, قوناق ەتەدى. تۋىستاي بولعان اعاسىن بارىن سالىپ كۇتەدى. ءۇش كۇن وتكەن سوڭ ولار قالادان سىرتقا شىعىپ, ءبىراز ەل ارالاۋدى ءجون كورەدى. باعىتتارى – جاڭاشار اۋىلى. سەبەبى, وندا ەدىگەنىڭ ءۇيى, بەرەكەلى داستارقانى بار.
حابار بەرمەي كەلسە دە ەدىگەنىڭ جارى ءانيپاش وتاعاسىنىڭ جوقتىعىن ءبىلدىرمەيدى. «ەدىگە قازىر كەلەدى», دەپ ءبارىن دايىندايدى. قوي دا سويىلادى, شاي دا قاينايدى. قۋىرداق تا پىسەدى. بىراق, ءبىر نارسەنى كۇتكەن تۇمانباي ۇلكەن قوناقتى ۇيدەگىلەرگە ءالى تانىستىرماعان ەدى.
جادىراعان كوڭىلمەن جاقسى اڭگىمە باستالا بەرگەندە, ۇيگە ەدىگەنىڭ كىشكەنتاي ۇلىنىڭ كىرىپ كەلگەنى. ويناپ ءجۇرىپ بايقاماپتى, ءىش كيىمىن دىمداپ العان ەكەن. سول كەزدە مانادان بەرى سىپايى وتىرعان ءانيپاش باسىن تىك كوتەرەدى.
– ءاي, ەركەش! – دەيدى. زىرك ەتكىزىپ اتىن اتاعاندا ۇلكەن اقىن سەلك ەتە ءتۇسەدى. ءانيپاش ءسوزدى ارى قاراي جالعايدى. «ءاي, ەركەش, دەرەۋ بۇتىڭداعى شالبارىڭدى شەش!» – دەيدى. مىنانداي بۇيرىقتى ەستىگەندە قوناقتىڭ كوزى اتىزداي بولادى. تۇمانباي مەن كۇلتاي بولسا ءىشتەرىن باسىپ شيقىلداپ, كوزدەرىنەن سۋ اققانشا كۇلەدى. بۇل وقيعانىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنبەگەن ءۇش ادام. ولار – اقىن ەركەش, ول كىسىنىڭ ايەلى اقىل ءجانە قوناق كۇتۋشى ءانيپاش ەدى.
– كەشىرىڭىزدەر, بۇل ۇيدە دە ءبىر ەركەش بار. سونىڭ ءوسىپ جاتقانىن سىزدەرگە ەسكەرتپەپپىن, – دەيدى تۇمانباي ەزۋىن ارەڭ جيىپ.
– وقاسى جوق. كەلىن اينالايىن, سەن سابىر ەت, قىسىلما! ءتىپتى سوعان اۋرە بولماشى. كانە, كيىمدى ماعان بەر. ەركەشتىڭ شالبارىن ەركەش اۋىستىرسىن, – دەگەن ەكەن قوناق اقىن.
– تۇماش جىر جازعان كەزدە ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ جاقسى كورەتىن ادامدارىمەن ءۇنسىز سىرلاساتىن سەكىلدى. «ەسىڭدە مە, ەدىگە», – دەگەندەي, ولارمەن ءبىر اقىلداسىپ بارىپ داڭعىل جولعا تۇسە مە دەپ ويلايمىن. ساناپ وتىرسام, ماعان ارناپ 104 ولەڭ شىعارىپتى. 104 ولەڭ دەگەنىڭىز كىشىگىرىم ءبىر جيناق. بۇل ءوزى قىزىق قۇبىلىس. ونىڭ ءبىز بىلمەيتىن ءوزىندىك قۇپيالارى بار. ونى كەلەشەكتە ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى اشاتىن شىعار.
ەدىگە اعا اڭگىمەسىن ارى قاراي ساباقتادى.
– سولاردىڭ ىشىندە مەن ءۇشىن ءانىن كومپوزيتور سەيدوللا بايتەرەكوۆ جازعان «جان دوسىم» دەيتىن شىعارمانىڭ ءجونى بولەك. ءاندى ەڭ الدىمەن ەرمەك سەركەباەۆ ورىندادى. قالىڭ جۇرت ءسۇيىپ تىڭدادى. دوستىقتى تۋ ەتكەن جانداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
بۇل تۋرالى مەنەن گورى تۇماشتىڭ ءوز ءسوزى الدەقايدا اسەرلى. 2008 جىلى 19 اقپاندا «ايقىن» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن. ەندى سونى وقىپ كورەلىك. «ومىردەگى قۋانىشىم ءۇشىن, باقىتىم مەن اماندىعىم ءۇشىن دوسىما قارىزدارمىن دەپ ويلايمىن. ونىڭ ادامداردى جاقسى كورۋى, ايالاۋى ەشكىمگە ۇقسامايدى. سول ءۇشىن دە مەن ەدىگەنى وتە جاقسى كوردىم. ونىڭ ادالدىعىن, اپپاق كوڭىلىن, قيانات جاساي المايتىن قىلىعىن وزىمە ۇلگى تۇتامىن. سەيدوللانىڭ شىعارعان ءانىندەگى ولەڭدى مەن ەدىگە دوسىما ارنادىم», – دەپتى.
ەگەر وسىنداعى ەدىگە دەگەن ءسوزدى تۇمانباي دەپ وزگەرتسەك, بۇل مەنىڭ دە وعان ايتقانىم بولىپ شىعادى. تۇماش – ءومىربايانىمنىڭ ءبىر بولشەگى ءتارىزدى. كەيدە جانىم قۇلازىپ جالعىزسىرايمىن. الايدا, جازمىشقا نە شارا؟! بۇل كۇندەرى قولىمنان تۇماشىمنىڭ كىتاپتارى تۇسپەيدى.
ۋاقىت العا قاراي جىلجىپ بارادى. ءومىر – وزەن توقتاۋسىز اعىپ جاتىر. ءالى-اق جىر سارايىن جاڭعىرتاتىن تالاي جامپوزدار دۇنيەگە كەلەدى. الايدا, دوستىقتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن تۇمانباي مولداعاليەۆتاي اقىن ءبىر عاسىردا ءبىر-اق رەت تۋاتىن شىعار, – دەپ ارداگەر اعا, قادىرلى قاريا ەدىگە ساپاەۆ اڭگىمەسىن اياقتادى.
وسىنداي اسىل دوستاردىڭ بولعانىنا جانە بولا بەرەتىنىنە ءبىز دە سەندىك. ۇلى سەزىمنىڭ الدىندا باسىمىزدى ءيىپ تاعزىم ەتۋگە تۋرا كەلدى.
بولات ءماجيت, جۋرناليست
الماتى وبلىسى
سۋرەتتەردە: بالالىق شاقتان ءبىر بەلگى; كوپ جىل وتكەن سوڭ.