«ادام بويىندا ءبىر جاقسى قاسيەت بولماسا, وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى» دەگەن ەكەن عۇلاما ويشىل ءجۇسىپ بالاساعۇن. نۇرەكەڭنىڭ بويىنداعى وسىنداي ايتۋلى قاسيەت – ادالدىق. ول – قوعامعا, قىزمەتتەس ارىپتەستەرىنە, وتباسىنا, دوس-جارانعا, اعايىن-تۋىسقا دەگەن ادالدىق. ادالدىققا سەرىك بولعان بايسالدىلىق, بىلىمپازدىق, ءبىر ءسات تولاستاماعان ەڭبەك. ونىڭ شىنايى ازاماتتىق جارقىن بولمىسى قيىندىقپەن وتكەن بالالىق شاق, ءبىلىم الۋ, ەلىنىڭ دامۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەك, بالا تاربيەلەۋ اياسىندا قالىپتاستى.
نۇرەكەڭ دەپ وتىرعان ازاماتىمىز ەلگە تانىمال, قۇرمەتتى نۇرتازا ىبىراەۆ. سەكسەننىڭ تابالدىرىعىنا اياق باسقان نۇرەكەڭ جاقسىلىقتىڭ, ەل بىرلىگىنىڭ شىنايى تىلەكشىسى. ءومىر قۇبىلىستارىنا بەيجاي قاراي المايدى. ەل جەتىستىكتەرىنە بالاشا قۋانادى, قوعامداعى ولقىلىقتارعا, كەلەڭسىز جاعدايلارعا قىنجىلىس تانىتادى.
نۇرەكەڭنىڭ بىزدەر ۇلگى ەتەر, ماقتانىش ەتەر قاسيەتتەرى ونىڭ ەڭبەكقورلىعى, اق نيەتى, انىق ويى مەن ادىلەتتىلىگى. اۋىل شارۋاشىلىعى, قازىرگى قوعام بارىسى جونىندە اڭگىمەلەسكەندە اعانىڭ تەرەڭ ويلارى مەن دالەلدى بولجامدارىنا تالاي قانىقتىق.
اعانىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەر سىر توپىراعى, ناقتىراق ايتساق, ەرتەدەگى وعىز قاعاناتىنىڭ ورتالىعى سانالعان جانكەنت ورىن تەپكەن قازالى ءوڭىرى. بۇل كىسىدە قىزىقتى بالالىق شاق بولمادى. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, اعالارى مايدانعا اتتانىپ, ءومىر اۋىرتپالىعىن اناسىمەن بىرگە كوتەردى. انا ەڭبەگى, انا پەيىلى ەرتە ەسەيتتى, شيراقتىققا, ۇقىپتىلىققا باۋلىدى. كۇن كورۋدىڭ قامىمەن, ءبىلىم الۋدى دا ويلاپ ءجۇردى. جەتىنشى سىنىپتى بىتىرىسىمەن قازالىداعى زووتەحنيكالىق – مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمعا وقۋعا قابىلدانىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. سودان ناعاشىسى ءشارىپ قوسپامبەتوۆتى ارقا تۇتا بارىپ, وڭتۇستىك ولكەدەگى ارىس اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە زووتەحنيك بولىپ ورنالاستى. ءبىر جىلدان كەيىن اۋداندىق كومسومول كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. نۇرەكەڭ ءجون-جوبا سىلتەپ, اقىل-كەڭەس بەرگەن ءشارىپ اعاسىنا ءاردايىم شەكسىز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق كەيىن الماتى زووتەحنيكالىق – مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا الىپ كەلدى. ستۋدەنت بولا ءجۇرىپ, كۋرسارالىق دەمالىستارىندا شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتتى. نەگىزى, قوي شارۋاشىلىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق, عىلىمي جۇمىستارعا تالپىنىسى قازالى اۋدانىنداعى «قازالى» قوي سوۆحوزىنان باستاۋ الدى. وسى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دۇيسەنباي ماحانوۆ جاس جىگىتكە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, بيازى ءجۇندى قوي ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرۋگە باۋلىدى. بۇل عىلىمعا دەگەن العاشقى ۇمتىلىس ەدى, عىلىمنان قول ءۇزىپ قالماۋ العا قويعان ماقساتتىڭ ءبىرى بولدى.
ينستيتۋت بىتىرىسىمەن ەڭبەك جولى جامبىل وبلىسىندا جالعاستى. العاشقىدا بۋرنىي متس-ءىنىڭ زووتەحنيگى بولعان, ودان سوڭ مەركە اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنا باسشىلىق ەتتى.
ءوز مىندەتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋ, بويداعى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك ازاماتتى قىزمەتتىڭ بيىك ساتىلارىنا كوتەرىپ وتىردى. سوۆحوز ديرەكتورلىعىنان كەيىن وبلىستىق سوۆحوزدار باسقارماسىنىڭ باستىعى جانە شۋ كولحوز-سوۆحوزدار وندىرىستىك باسقارماسىنىڭ باستىعى, جامبىل وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءتاجىريبە ستانتسياسىنىڭ ديرەكتورى, جامبىل اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ودان ارعى قىزمەتى – رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى. جەزقازعان وبلىسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا بايلانىستى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى حاتشىسى, كەيىننەن ەكىنشى حاتشىسى بولدى.
اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ جاعدايىن جاساۋ, قىزمەتكەرلەرگە تالاپ قويا ءبىلۋ, ءوز ويىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە جىگەرلىلىك تانىتۋ زور بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىنى زاڭدىلىق. اسىرەسە, جاڭادان ۇيىمداسقان جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا باسشىلىق ەتۋ ومىرىندەگى ەڭ جاۋاپتى كەزەڭ بولدى. جۇمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا بۇل ءوڭىردە ەگىن شارۋاشىلىعى, مەتاللۋرگتەر مەن كەنشىلەر ءۇشىن كوكونىس, ءسۇت ءوندىرۋ ءماسەلەلەرى ءوز شەشىمىن تاپتى. ەگىنشىلىك سالاسىندا مول تابىس وزدىگىنەن كەلە بەرمەيدى. سول سەبەپتى دە ىلعال جابۋ, تۇقىم سەبۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى. ونىڭ بەر جاعىندا جەرگە ەگىلەتىن تۇقىم سورتتارىنا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ, ولاردىڭ تالاپتاعىداي ورنالاستىرىلۋىنا كوڭىل ءبولدى. مال شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلدى. بۇل جۇمىستا ەڭ قيىندىق تۋعىزعانى مال ازىعىن دايىنداۋ ەدى, كەلە-كەلە بۇل ماسەلە دە ويداعىداي شەشىلدى. جەزقازعان وڭىرىندە نەگىزىنەن «ەدىلباي» قويلارىنىڭ تۇقىمى جەرسىندىرىلگەن. مىنە, وسى مالدىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, مول ەت ءوندىرۋ ءىسى جولعا قويىلدى. نۇرەكەڭ باسشىلىق ەتكەن جىلدارى وسى مالدىڭ باسى ءبىر ميلليون ءتورت ءجۇز مىڭعا جەتىپ, مال باسى 30 پايىزعا ارتتى.
جەزقازعاننىڭ تابيعاتى, اۋا-رايى كوپشىلىككە بەلگىلى. قىسى ايازدى, جازى ىستىق. وزەن, كولدەر كەزدەسەدى, بىراق ءوڭىر سۋعا تاپشى. مىنە, سوندىقتان دا قۋاڭشىلىق جەرلەردى يگەرۋگە, جايىلىمداردى وڭدەۋگە, جالپى, سۋلاندىرۋ ىسىنە ءمان بەرىلدى. سول ۋاقىتتارى تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرى كەڭىنەن ىزدەستىرىلەتىن ەدى عوي. جەرگىلىكتى رەسۋستارعا نازار اۋدارىلدى.
ارقا جەرىندەگى قىزمەت سىر وڭىرىندە جالعاستى. قىزىلوردا وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدى, وبلىستىق اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كوميتەتكە توراعالىق ەتتى. سول كەزدە جاڭادان قۇرىلعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن باسقارۋ ءبىراز كۇش-جىگەردى قاجەت ەتتى. سىر مارجانى – كۇرىش وڭدىرۋمەن قاتار, كارتوپ, كوكونىس, بيداي, ءسۇت, ەت ءوندىرۋدە اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. پايداسى مول داقىلداردى وسىرۋگە مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتارعا قاراعاندى وبلىسىنان كارتوپتىڭ, جامبىل, الماتى وبلىستارىنان بيدايدىڭ, كوپجىلدىق ءشوپتەردىڭ جوعارى ساپالى تۇقىمدارى اكەلىنىپ, ەگىستىك جەرگە سەبىلدى. وبلىس بويىنشا جىلما-جىل 150-170 مىڭ باسقا دەيىن قوي بورداقىلانىپ, ەتكە وتكىزىلگەن مالدىڭ سالماعى ارتتى. ءوندىرىلگەن ەتتىڭ ساپاسى كۇرت جاقساردى.ءسۇت ءوندىرۋدى مولايتۋ ماقساتىندا فەرمالاردا ساۋىن مالدىڭ كۇتىمىنە, دۇرىس ازىقتانۋىنا كوڭىل ءبولىندى.
نۇرەكەڭنىڭ تاجىريبەسى زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە قاجەت بولدى. العاش قىزىلوردا كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن قازاقتىڭ ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءجانە ناسيحاتتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قىزىلوردا ينستيتۋتىنىڭ سوناۋ ءبىر توقىراۋ جىلدارىندا ءىس-تاجىريبەسىنىڭ مولدىعى ءارى ابىروي-بەدەلىنىڭ ارقاسىندا سول مەكەمەنى ساقتاپ قالۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى. قازىر بۇل ينستيتۋت الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ ءجۇر. ينستيتۋتتىڭ وتكەن تاريحى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن سىر شەرتەتىن, عالىمداردىڭ كۇردەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىلارى, داقىلداردىڭ شىعارىلعان سورتتارىنىڭ باي جادىگەرلەرى ورنالاسقان كورمە-مۇراجايدىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە دە نۇرەكەڭنىڭ ەڭبەگى زور.
نۇرتازا ىبىراي ۇلى شارۋاشىلىق, ەل باسقارۋ ىسىندە, پارتيا كەڭەس جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدا ەرەسەن تاجىريبە جيناقتاعان ايتۋلى ازامات قانا ەمەس, ول – ناعىز عالىم. جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە-اق عىلىممەن شۇعىلدانۋدى باستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى سانادى. مۇمكىن ول ەسەيە كەلە ەل باسقارامىن, كانىگى پارتيا قىزمەتكەرىنە اينالامىن دەپ تون پىشپەگەن شىعار. الايدا, ونىڭ كوكەيىندە عىلىم ايدىنىنا قۇلاش سەرمەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىندا وزىندىك ءىز قالدىرۋ ماقساتىنىڭ بولعاندىعى ءشۇباسىز. شارۋاشىلىق, پارتيالىق قىزمەتتە ءجۇرىپ ەلۋ شاقتى عىلىمي ماتەريالداردى جارىققا شىعاردى. «قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك شىعىسى جاعدايىندا قوي ءوسىرۋدىڭ ءار ءتۇرلى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگىن قورعاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاندى. قويدىڭ «وڭتۇستىكقازاقستاندىق مەرينوس» تۇقىمىن ومىرگە اكەلۋگە بەلسەنە قاتىسقانداردىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زووتەحنيگى» اتاعىن يەمدەندى.
نۇرەكەڭ قىزمەت تاڭداعان ادام ەمەس, قانداي قىزمەتكە بارسا دا بۇل جوعارىداعى باسشىلاردىڭ ۇيعارىمىمەن بولىپ جاتتى. وعان توقمەيىلسۋ, جەتكەن جەتىستىكتى قاناعات تۇتۋ جات. قانداي شارۋانى دا اقىلعا سالىپ, ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ قولعا الادى.
كوڭىلگە مەدەت بولاتىن ءجايت, توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەك تەككە كەتپەدى. نۇرتازا ىبىراەۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۋاقىتىندا مەملەكەت تاراپىنان ورىندى باعاسىن الدى. گراموتالاردى, مەدالداردى ايتپاعاندا ومىراۋىنا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ ۇشەۋىن, قۇرمەت بەلگىسى وردەنىنىڭ ەكەۋىن تاقتى. كەزىندەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلۋىنا دەپۋتات بولىپ, قايراتكەر ازامات رەتىندە ەل-جۇرتىنا تانىلدى. 1961 جىلدان بەرى وتكەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ سەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى. 1970 جىلدان رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا بولدى.
ول كىسىنىڭ زايىبى عاريفا قۇرمانقىزى اسا قادىرلى, پاراساتتى, مەيىرىمى مول جان. كوكشە جەرىنىڭ قىزى. عالىم, پەداگوگيكا ماماندىعى بويىنشا عىلىم كانديداتى. كوپ جىلدار جوعارى وقۋ ورىندارىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان, پرورەكتور بولا ءجۇرىپ, جاستاردى ادامگەرشىلىككە, ءبىلىمدى بولۋعا تاربيەلەي ءبىلدى. بۇل كىسىلەردىڭ وتباسىنا كەلگەندە ونەگە-وسيەتتىڭ زەرتحاناسىنا ەنگەندەي بولاسىڭ. شاڭىراقتاعى جاراسىمدى تاتۋلىققا ىشتەي سۇيسىنەسىڭ. ولاردىڭ ادەبيەت پەن ءمادەنيەتتەن, ءتىپتى ساياساتتىڭ دا قىر-سىرىنان حابارلارى مول.
نۇرەكەڭ مەن عاريفانىڭ بالالارى ەرجەتىپ, وزدەرىنىڭ تەڭدەرىن تاپقان. بۇگىندە ولار دا ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى وتباسى. وزدەرىنىڭ جەكە شاڭىراقتارى بار, ۇلگىلى, ونەگەلى ازاماتتار. بۇل جەردە «اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر» دەگەن ماقال ءدال وسى بالالار ءۇشىن ايتىلعان با دەپ قالاسىڭ.
نۇرتازا اعا جايلى اسەرلى اڭگىمەگە نۇكتە قويۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر جولى كۇردەلى ءارى قىزىق. ونىڭ ءومىرى از كۇنگى ادامي تىرشىلىكتى قالاي قۇرۋعا بولاتىنى جايلى تاجىريبەگە ۇقساس. ول جاستايىنان ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ كوڭىلگە قونىمدى جاقتارىن ەكشەپ, بويعا ءسىڭىردى. ونىڭ سوزىنەن دە, اتقارعان ىسىنەن دە ەلدى, جەردى قۇرمەتتەۋ سەزىمدەرىن, ۇلتتىق نامىس پەن ابىرويدى بيىك قوياتىنى بىردەن اڭعارىلادى. وسى قاسيەتتەرىمەن دە توڭىرەگىندەگىلەرگە ارداقتى, اياۋلى.
ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز تاعى بىردە بىلاي دەگەن ەكەن: «ادام ەكى نارسە ارقىلى قارتايمايدى. ءبىرىنشىسى – قايىرىمدى ءىسى. ەكىنشىسى – مەيىرىمگە تولى ءسوزى» . بابامىزدىڭ وسى ءسوزى نۇرتازا ىبىراي ۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىنا بايلانىستى ايتىلعانداي. اعامىز راسىندا دا قايىرىمدى, ءسوزى مەيىرىمدى, جانى جومارت جايساڭ جان. ونى قارتايتپايتىن, شارشاتپايتىن كوپ قۇپيانىڭ ءبىرى, بالكىم بىرەگەيى وسى بولسا كەرەك.
عاليوللا مەيىرمان, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.