سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلىمىز ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋدى عانا ەمەس, اقىل-ويعا جۇگىنەتىن يننوۆاتسيالىق دامۋدى دا قولعا الدى. سودان بەرى كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ, العاشقى ناتيجەلەر كوپ كۇتتىرمەي قولعا دا تيە باستادى. ال ولار قانداي تۇردە, قايدا, قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر دەگەن سۇراققا كەلسەك, ويعا ورالاتىنداردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى. Oرتالىقتى ايتقان سوزدەرى شەت ەلدەردىڭ عىلىمي باسپاسوزىندە ءجيى قولدانىلاتىن, ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ عىلىم ساحناسىندا بەدەلى مەن ءبىلىمى جوعارى بيولوگ عالىم ەرلان رامانقۇلوۆ باسقارادى. ءبىز ورتالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلۋ ماقساتىمەن عالىمدى اڭگىمەگە تارتتىق.
– ەرلان ءمىرحايدار ۇلى, ءسىز باسقاراتىن وسى ورتالىققا وقىرماندار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق جوعارى. وقىرمانعا بارىنشا قازاقى جالپاق تىلمەن “بيوتەحنولوگيا” تەرمينىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز.
– بۇل تەرميندى شارتتى تۇردە, بارىنشا قىسقارتىلعان تۇسىنىكپەن الساق, وندا بيوتەحنولوگيا كەز كەلگەن ءونىمدى جاساپ شىعارۋدا نەمەسە كەز كەلگەن تەحنولوگيالىق وندىرىستە ساپالى ءارى تازا ءونىم الۋ ءۇشىن ءتىرى اعزانى قولدانۋ ۇدەرىسى دەگەندى بىلدىرەدى. مىسالى, وعان كۇندەلىكتى تاجىريبەمىزدە بۇرىننان بار ۇدەرىستەرگە ءسۇتتىڭ اشۋىن, قىشقىل ءسۇتتى ونىمدەردىڭ الىنۋىن, ياعني ايران, شۇبات, قىمىزدىڭ الىنۋىن جاتقىزۋعا بولادى. نەمەسە ىرىمشىك, شاراپ, سىرانى دايىنداۋ بارىسى. بۇل ۇدەرىستەردى ادامزات باعزى زاماننان قولدانىپ كەلە جاتقانى ايان. مىنە, بۇل ەڭ قاراپايىم بيوتەحنولوگيا. ادامدار وسىعان دەيىن بۇل ۇدەرىستەردىڭ ءپرينتسيپىن تۇسىنبەستەن قولدانىپ كەلگەن. شاراپ جانە سىرا ءوندىرىسىندە قانتتى اشىتۋ بارىسىندا سپيرتكە, ءسۇتتى قىشقىل ونىمدەرگە اينالدىراتىن باكتەريالار بار ەكەندىگىنەن بەيحابار بولعان. قازىرگى تاڭدا بيوتەحنولوگيا ماعىناسى, ارينە, ولارعا قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلىرەك. جوعارىدا كەلتىرىپ وتكەن مىسالداردان بولەك تە تۇرلىشە باعىتتاردا دامىعان. ءارى ولار ءومىرىمىزدىڭ سان-الۋان باعىتتارىندا كورىنىس تابۋدا. زاماناۋي الەم مەن دامىعان ەكونوميكادا بۇل ۇعىم تازا ەكولوگيانىڭ, ءونىمدى ءوندىرۋدە تابيعاتتى, سوڭعى ءونىمدى ءتۇرلى حيميالىق زاتتارمەن لاستامايتىن جولدارمەن الۋ ادىستەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءتۇرلى وندىرىستىك ۇدەرىستە ءونىمدى الۋ بارىسىندا وعان حيميانى ەمەس, تابيعاتتا كەزدەسەتىن تابيعي ونىمدەردى قولدانۋدىڭ ءسينونيمى دەسەك تە بولادى. بيوتەحنولوگيا – بولاشاقتىڭ تەحنولوگياسى. وعان جارقىن مىسال رەتىندە قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيانى جاتقىزۋعا بولادى. قازىرگى كۇنى جەر-جاھان 95-ءشى بەنزيندى قولدانۋعا كوشتى. اتالمىش بەنزيننىڭ 10%-ىن مۇنايدان الىنبايتىن بيوەتانول قۇرايدى. ول اۋانى لاستايتىن زياندى زاتتاردان بارىنشا تازا ءارى مۇناي ءونىمدەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. بيوەتانول دەگەنىمىز, جالپاق تىلمەن ايتقاندا, وسىمدىك تەكتەس شيكىزاتتان الىناتىن سپيرت. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى تاڭدا وسىناۋ ءسپيرتتىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرامىندا قانتى (مىسالى, قىزىلشا) جانە كراحمالى جوعارى ءونىمدەر مەن بيدايدان الادى. بىراق قازىر الەم عالىمدارى بۇدان باس تارتۋدا. ويتكەنى تاعامدى وتىنعا, جانار-جاعارمايعا قولدانۋ دۇرىس ەمەس. سوندىقتان تەز ارادا بيوەتانولدى قۇرامىندا تسەلليۋلوزاسى كوپ ءونىمدەردەن الۋعا اۋىسۋدا. مىسالى, وعان ادەتتە قاجەتكە جارامايتىن, لاقتىرىلاتىن سابان, اعاشتاردىڭ ءدىڭى سەكىلدى ماتەريالدار جاتادى. ەگىس دالالارىندا بوس جاتاتىن ءارى ءونىمنىڭ ونىمدىلىگىن ازايتاتىن ساباندى نەمەسە تاعامعا پايدالانىلمايتىن, كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن ءوسىمدىك تەكتەستەردى, شوپتەردى قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىندا ەسەپسىز كولەمدە وسىرۋگە بولادى. بولاشاقتا ولاردى جيناپ الىپ, بۇلاردان الىناتىن تسەلليۋلوزا ارقىلى ەلىمىزدىڭ جانار-جاعارمايعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق جابۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. تاياۋ بولاشاقتا وسىلاي بولادى دا. سونداي-اق بيوتەحنولوگيا ۇدەرىستەرى دىڭگەكتى جاسۋشالار جاساپ شىعارۋ ءۇشىن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا مال باسىنىڭ ءونىمدىلىگىن كوبەيتۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
– سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ ءجۇرگەن دىڭگەكتى جاسۋشالار تۋرالى كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز...
– ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىندا دىڭگەكتى جاسۋشالاردىڭ قولدانىسقا ەنۋى سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىك بولىپ وتىر. ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ عالىمدارى مەديتسينا سالاسىندا قولدانۋعا دىڭگەكتى جاسۋشالار الۋ ءادىسىن ويلاپ تاپتى. تۇڭعىش رەت كۇيىكتەر مەن جارالاردى ەمدەۋ ءۇشىن ادام تەرىسىنەن الىنعان جاسۋشالاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن ازىرلەدى. ولار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قاۋىپسىز ەكەندىگىنە تەكسەرۋدەن وتكىزىلدى, سونداي-اق ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينا ورتالىعىندا كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتاردان ءوتتى.
ازىرلەپ شىعارىلعان ءادىس نەگىزىندە زاقىمدالعان تەرى قاباتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان جاسۋشا ترانسپلانتاتتارى الىنادى. جاقىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسينالىق ءجاردەم عىلىمي ورتالىعىندا جاساندى تەرىنى قولدانۋدى جۇزەگە اسىردىق. بۇرىن اسا اۋىر كۇيىكتەن ادام ءولىپ كەتۋى مۇمكىن بولاتىن. ال قازىر تەرىنى جامايمىز, سونىڭ ناتيجەسىندە جارانىڭ جازىلىپ كەتۋى ەكى ەسەگە جىلدامدايدى. بۇل وتە ۇلكەن جەتىستىك, جوعارى عىلىم. ۇبو مۇنى ىستەي الاتىن تۇڭعىش ءارى جالعىز ورتالىق. وسى جوبانى ەلباسىعا كورسەتكەنىمىزدە, مەنىڭ قولىمدى قىسىپ تۇرىپ: ء“بىز سىزدەردەن ناتيجە كۇتەمىز”, دەدى. ياعني وزەكتىلىك بار جەردە قولداۋ بار. قارتايۋعا قارسى كۇرەس, بيوتەحنولوگيا, ءومىر ساپاسى – ءبىزدىڭ كەلەشەكتەگى ءىس-قيمىلىمىز وسىلارعا تىكەلەي بايلانىستى. ورتالىقتا العاش رەت گەپاتيتتىڭ ۆ جانە س ۆيرۋسى سەكىلدى قاۋىپتى ۆيرۋستاردىڭ بىرقاتارىن اۋرۋدىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتاندىق تەست-جۇيەلەر ازىرلەپ شىعارىلدى, بۇل اسىرەسە مۇشەلەردى اۋىستىرىپ سالۋ مەن قان اۋىستىرىپ قۇيعان كەزدەردە, سونداي-اق جۇرەك اۋرۋلارى كەزىندە ترومبوليكالىق دارىلەردىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن بيوتەحنولوگيا تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قولدان ۇرىقتاندىرۋ, ارنايى جەمدەۋ ارقىلى مالدىڭ تەز قوڭ جيناۋى بيوتەحنولوگياعا بايلانىستى. ياعني ول اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭ قولدانىستا. بۇكىل الەم ونىمدىلىك پەن ساپانى ارتتىرۋ ماقساتىندا پارازيتتەر مەن ءتۇرلى زياندى قۇرت-قۇمىرسقالارمەن كۇرەستى حيميالىق ادىستەرمەن ەمەس, تابيعي ءادىستەرمەن جۇرگىزۋگە بەتبۇرىس جاساۋدا. قازىر تازا بيولوگيالىق اسقا جۇگىنەتىندەر سانى ارتىپ كەلە جاتىر. بۇكىل الەم سوعان باعىت ۇستانۋدا. قازاقستان دا بۇدان تىس قالا المايدى. ال ورگانيكالىق تازا ءونىم قالاي جاسالادى؟ كەز كەلگەن كاسىپورىن يەسى مەنىڭ ءونىمىم ورگانيكالىق تازا دەپ سەنىمدى ايتۋى ءۇشىن قانداي كەزەڭدەردەن ءوتۋى كەرەك؟ وسى ءسوزدى ايتپاس بۇرىن ول كەمىندە ءۇش جىل بويى ءوز جەرىندە قۇرت-قۇمىرسقالار مەن ءتۇرلى پارازيتتەرگە قارسى پەستيتسيدتەر مەن حيميالىق تىڭايتقىشتاردى قولدانباۋى ءتيىس. الايدا ول بۇل جەردى ءوڭدەۋ ءۇشىن بىردەڭە قولدانۋى كەرەك قوي؟ ال ول بۇل ارادا ونىمگە زيان اكەلەتىن پارازيتتەرمەن كۇرەستە بيولوگيالىق قۇرالدار مەن تىڭايتقىشتاردى قولدانادى. بيولوگيالىق تىڭايتقىشتار ارنايى بيولوگيالىق زاۋىتتاردا جاسالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بيوتەحنولوگيا دەگەنىڭىز, مىنە, وسى.
– سوندا قالاي بولعانى؟ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋدا قولدانىلاتىن حيميالىق تىڭايتقىشتاردان ايىرماشىلىعى نەدە؟ بۇل ونىڭ ەكىنشى ءبىر ءتۇرى, ياعني انالوگى بولىپ شىقپاي ما؟ مۇنى قالاي ءتۇسىندىرەسىز؟
– ءسىز تىڭايتقىشتاردى ايتىپ وتىرسىز با؟! نەمەسە ونىمدەرگە ۇقساس اسەر ەتەدى دەگەندى مەڭزەپ وتىرسىز با؟
– ءيا, ەگەر سانى مەن ساپاسىن ءبارىبىر قولدان جاسايتىن بولسا...
– جوق. ارينە, قولدانىستان كەيىنگى ناتيجە بىردەي. ءبىز جەرگە فوسفاتتى تىڭايتقىشتى دا, بيولوگيالىق تىڭايتقىشتى دا الاتىن ءونىمىمىزدىڭ ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسامىز. وسى تۇرعىدا ولار انالوگ. بيولوگيالىق تىڭايتقىشتىڭ اتقاراتىن قىزمەتى وسىنداي. بىراق ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمى ەكى باسقا, مۇلدەم بولەك دەسەك تە بولادى. بيولوگيالىق تىڭايتقىش حيميالىق سەكىلدى جەر قۇرامىنداعى فوسفات كولەمىن كوبەيتپەيدى, كەيىن وسى فوسفات وزەنگە قۇيىلىپ, ونداعى بارلىق بالىق قىرىلىپ, بالدىر باسىپ كەتپەيدى. ول باسقاشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىزدىڭ تىڭايتقىشتارىمىزدا ارنايى سيمبيونتتى باكتەريالار ءومىر سۇرەدى. ولار وسكىنگە ازوتتى حيميالىق قوسىلۋلار ارقىلى بەرۋدىڭ ورنىنا ونى اۋادان سىڭىرۋگە كومەكتەسەدى. قورىتا ايتساق, اتقاراتىن فۋنكتسيالارى بويىنشا انالوگ, ال جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمى بويىنشا انالوگ ەمەس. بيوتەحنولوگيا ءسوزى تازا اس, ەكولوگيالىق تازا ءونىم ۇعىمىن بىلدىرەدى. ول ەرەجە بويىنشا ءتۇرلى سالالارداعى تازا ونىمدەردىڭ, ول مەيلى ءوندىرىس بولسىن نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى بولسىن, مەديتسينادا تابيعي تازا ءونىمنىڭ, تابيعي زاتتىڭ كەپىلى.
– وسى ورايدا ۇبو-دا قىزمەت ەتەتىن ماماندار جونىندە ايتا كەتسەڭىز.
– مۇندا 380-نەن استام جوعارى بىلىكتى ماماندار قىزمەت اتقارادى, ولاردىڭ ىشىندە 12 دوكتور جانە 64 عىلىم كانديداتى, 2 PhD دوكتورى, 12 پروفەسسور جانە 1 ۇعا اكادەميگى بار. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – بىزدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ورتا جاسى 30-دان اسپايدى. مۇندا لوندون ۋنيۆەرسيتەتى كوللەدجى, دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى, نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتى, كولورادو مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى باسقا دا شەتەلدىك جانە وتاندىق جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق جانىنان “بيوتەحنولوگيا. تەوريا جانە تاجىريبە” عىلىمي جۋرنالى شىعادى, وندا قازىرگى زامانعى بيوتەحنولوگيانىڭ پروبلەمالارى بويىنشا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جاريالانادى. قىزمەتىمىزدە عىلىمي مەديتسينالىق بيوتەحنولوگياعا ۇلكەن ءۇمىت ارتۋدامىز. وسى سالا بويىنشا جەتىستىكتەرىمىز قازىردىڭ وزىندە از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتول ءوسىمى جوعارى اسىل تۇقىمدى مالدار اكەلىندى, مىنە, سولاردى تەكسەرۋ كەرەك. ەكىنشى جاعىنان بىزگە وسىمدىك ءوسىرۋ مونيتورينگىن جۇيەلى قاداعالاپ وتىرۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز. بىلايشا ايتقاندا, ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋدا جۇيەلى ەڭبەك ەتۋ ۇستىندەمىز.
– ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ اشىلۋىنان باستاپ قىزمەت ىستەپ كەلەسىز بە؟
– جوعارىدا ورتالىق 1993 جىلى ۇيىمداستىرىلعان دەدىك قوي. مەن بۇل ۇجىمدا 2005 جىلدان باستاپ ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ياعني, بيوتەحنولوگيا ورتالىعىن باسقارعانىما التى جىلدان استى. مەن باسقارعان جىلدار ىشىندە ورتالىق اياعىنا نىق تۇرىپ, ادام تانىماستاي وزگەردى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. وعان وسى جىلدار ىشىندە “قۇس تۇماۋىنا”, “دوڭىز تۇماۋىنا” قارسى ۆاكتسينالار جاساپ شىعارعانىمىز ايقىن دالەل. ولار قازىر مەديتسينا جانە ۆەتەريناريا سالالارىندا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. “قۇس تۇماۋىنا” قارسى شىعارعان ۆاكتسينانىڭ ەلىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقانىنا, مىنە, ءۇش جىل بولدى. تۇڭعىش رەت مەديتسينالىق ۆاكتسينا جاساپ شىعاردىق. بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدە وسى ۆاكتسينالار مۇلدەم شىعارىلماعان-تۇعىن. ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدە “دوڭىز تۇماۋىنا” قارسى ءوز ۆاكتسيناسىن جاساپ شىعارعان 6-شى ەل بولىپ وتىر. بۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى جولعا قويعاندىعىنىڭ ناتيجەسى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىندا, سونداي-اق تاعى باسقا قانداي سالالاردا جارقىن جوبالار بار؟
– جارقىن جوبالار قاتارىندا اتاپ كورسەتەر جوبالاردان كەندە ەمەسپىز. قولايسىز كليمات جاعدايلارىنا جانە ءتۇرلى اۋرۋلارعا ءتوزىمدى كەلەتىن بيدايدىڭ ءتۇسىمى جوعارى جاڭا 5 سورتى جاساپ شىعارىلدى. بىرنەشە كۇرىش سورتىن ەنگىزدىك. قىزىلوردا وبلىسىندا ءجيى ءوسىرىلەتىن كۇرىشتىڭ باقاناس جانە ءمادينا سورتتارى بيوتەحنولوگيا ورتالىعىندا جاساپ شىعارىلدى. ولار وندىرىسكە 2008 جىلى ەنگىزىلدى. ماماندارىمىز دياگنوستيكا جاساۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن جاساپ, ونى ەنگىزۋ ۇستىندە. قازاقستاندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا, مىسالى, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا بەيىمدىلىك ەرتە انىقتالمايتىنى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. كەيدە ءتىپتى انىقتالمايدى, بولماسا كەش انىقتالادى. ورتالىق وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ەرتە دياگنوستيكا جاساۋ ءادىستەرىن ەنگىزۋدە. باتىستا ەرتە دياگنوستيكا جاساۋ ءناتيجەسىندە ايەلدەردىڭ قاتەرلى كەۋدە ىسىگىنەن ەمدەلۋى 95 %-دى قۇرايدى. ال بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە 40%-اق! كەلىسىڭىز, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي عوي. ايتقىم كەلگەنى, ەرتە دياگنوستيكا بۇل كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ الدىن الادى, ەمنىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى ورايدا دىڭگەكتى جاسۋشالار – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. قازىر ءبىرشاما جاڭا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, وسىلاردى ءجۇزەگە اسىرساق جاقىن ارادا جوعارى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن. جۋىردا رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق جەدەل ءجاردەم عىلىمي ورتالىعىندا ءبىرىنشى رەت ەلىمىزدە باۋىردى اۋىستىرۋ وپەراتسياسى جاسالدى. باۋىردى الماستىرىپ سالۋ بارىسىندا دونور مەن ونى قابىلداۋشى, ياعني رەتسەپيەنتتىڭ ءسايكەس كەلۋى وتە ماڭىزدى. بۇرىن الدىن-الا جاسالاتىن وسى تالدامانى ەلىمىزدە جاسامايتىن. ەڭ جاقسى دەگەننىڭ وزىندە رەسەيدە جاسايتىن. قازىر ءبىز جۇرگىزگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وسى تالدامانى جاساي الاتىن بولدىق.
– تالداما بۇقارا حالىققا قولجەتىمدى مە؟
– ءبىز وسىعان دەيىن مۇنداي ءاناليزدى تەگىن جاساپ كەلدىك. نەگە دەيسىز بە؟ ويتكەنى بىزدە مەديتسينالىق قىزمەت جۇرگىزۋگە ارنايى ليتسەنزيا بولمادى. ءبىز قازىر ليتسەنزيا الۋعا تالپىنىپ جاتىرمىز, ونى قالاي الامىز, سولاي اقىلى بولادى. دەگەنمەن باعالىق اۋقىمدا جاپپاي قولجەتىمدى بولادى دەپ ايتا الامىن.
ال سوڭعى كەزدە ورتالىق مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى جارتى جىل ىشىندە تازارتىپ, ونى تولىق قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بيوپرەپاراتتار ارقىلى تازا ەكولوگيالىق جولمەن تازالاۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل ءادىس بيورەمەدياتسيا دەپ اتالادى. وتە ءتيىمدى ءادىس. مۇنايمەن لاستانعان ءۇش ءىرى اۋماقتى جەرلەردى تازالاپ ۇلگەردىك. قاراعاندى وبلىسى, ماڭعىستاۋ وبلىسى جانە اتىراۋ وبلىسىندا 200 مىڭ توننادان استام توپىراق تازارتىلدى. تازالاۋ دەڭگەيى 97%-عا دەيىن جەتەدى. ءايتپەسە, ول جۇزدەگەن جىلدار جاتۋشى ەدى.
– ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىن ء(ۇيدب) قاتىسىپ جاتىر ما؟ سىزدەر تاراپىنان جاڭاشىل جوبالار ۇسىنىلدى ما؟
– ەل ءومىرىنىڭ دامۋىندا ەرەكشە ورىن الاتىن جوبا بولعاندىقتان, باعدارلامادان ورتالىقتىڭ تىس قالا المايتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتار اشىپ, ونى ەنگىزۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى. ۇبو-دا بىرقاتار جوبالار ءۇيدب شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋدا. ءبىز باعدارلاماعا جاڭا جوبالار ەنگىزدىك. بىراق قازىر ولار بويىنشا قارجى المايمىز. الايدا سول جوبالار بويىنشا ەسەپتەرىمىز كىرىستىرىلەدى.
– شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالداردا ءسوزى ءجيى نەگىزگە الىناتىن, ەلىمىزدىڭ بيوتەحنولوگياسىن ورگە ءسۇيرەپ جۇرگەن بيولوگ عالىم ءوزى تۋرالى نە ايتادى ەكەن؟
– تسەلينوگرادتا ورتا مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىردىم. جوعارى ءبىلىمدى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ مولەكۋلالىق بيولوگيا كافەدراسىندا الدىم. اسپيرانتۋرانى كسرو عىلىم اكادەمياسىندا مولەكۋلالى گەنەتيكا بويىنشا وقىپ, كەيىن PhD دوكتورلىعىن اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنداعى تەحاس اگروتەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعادىم. اقش-تا 11 جىل بويى بولدىم. اقش-تىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, جەكە كومپانيادا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم.
مەن عالىممىن جانە بۇل مەنىڭ ومىردەگى اتاعىم. ءوزىمدى باسقا سالالاردا ەلەستەتە المايمىن. بيولوگيادا مەن “سۋداعى بالىقتايمىن” دەسەم, ءوتىرىك ايتقاندىق ەمەس. ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ تاريحىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرا الامىن. مەن باسشىلىققا كەلگەنگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى ورتالىق مۇلدەم ەكى باسقا. ءوزىمنىڭ كەلۋىممەن كوپتەگەن جاڭالىقتار اشقانىمدى, وتانىما پايدا اكەلگەنىمدى بىلەمىن. مىنە, وسىنداي قاناعاتتانارلىق سەزىم مەنىڭ العا جىلجۋىما مورالدى تۇردە كومەكتەسەدى. ويتكەنى مەن قازاقستانىمنىڭ كوتەرىلۋىنە قىزمەت ەتىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ ۇجىم ەلدەگى جەتەكشى عىلىمدى دامىتۋدا.
– ەرلان ءمىرحايدار ۇلى, سوڭعى سۇراعىم. قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە, عالىم-بيولوگ رەتىندە ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ وسىنى ەستە ۇستاساق, نازاردا بولسىنشى دەگەن پىكىرىڭىز بار ما؟
– ەلىمىزدىڭ باس گازەتى ارقىلى تۋىپ وتىرعان مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, جاستارعا ۇندەۋ جولداسام دەيمىن. ولاردى ءوز سالاسىندا مىقتى كاسىبي مامان بولىپ شىعۋعا شاقىرامىن. ديپلومدى ءوز بىلىمىمەن الۋى ءتيىس. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار نەگىزىندە قازاقستانعا جۋىق ارادا كاسىبي ماماندار قاجەتتىگى تۋىندايتىن ءسات پەن ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى تولەمدى بولاتىن كەز جاقىنداپ كەلەدى. بىزگە ماماندار وتە قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ارقىلى ۇلكەن ەڭبەك ەتۋدە. بۇل جاڭا جۇيەگە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس ەكەنى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.