قايتا ورلەۋ ءداۋىرىندە ەۋروپادا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ قاتتى ورىستەگەن. ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان ەسكەرتكىشتى ءپىر تۇتىپ, وعان تابىنۋ, اسىرەسە, بۋددا دىنىندە قاتتى دامىعان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبۋدديزمدى تۇتىناتىن ەلدەردە وعان الىپ ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋ جالعاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 1995 جىلى جاپونيانىڭ كانتو ايماعىندا 120 مەترلىك, 2002 جىلى قىتايدىڭ حەنان پروۆينتسياسىندا 128 مەترلىك, 2008 جىلى ميانمادا بيىكتىگى 129 مەترلىك ەسكەرتكىشتەر ورناتىلعان.
حريستيان دىنىندە دە قۇدايعا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا قارسىلىق بىلدىرىلمەيدى. پولشادا ايسا پايعامبارعا ەسكەرتكىش 2010 جىلى تۇرعىزىلىپتى. ونىڭ جەردەن ساناعانداعى بيىكتىگى – 51 مەتر, وعان دەيىن ەڭ بيىك ەسكەرتكىش برازيليادا ەدى.
ادامعا ارنالعان العاشقى ەسكەرتكىش رەسەيدە ءى پەتر پاتشانىڭ كەزىندە قويىلىپتى. ءوزى قۇرعان اسكەرگە العاشقى بولىپ ءوز ەركىمەن ەنگەن سەرگەي بۋحۆوستوۆ دەگەن سولداتىنا (ارتىنان مايور بولعان) ءى پەتر 1721 جىلى ەسكەرتكىش ورناتقىزعان. ال ءى پەتر پاتشانىڭ وزىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتى ءىى ەكاتەرينا 1782 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە ورناتقان. حالىق اراسىندا «مىس سالت اتتى» اتانعان بۇل ەسكەرتكىش ءمۇسىن ونەرىنىڭ ۇزدىك جەتىستىگى دەپ تانىلعان. ات ۇستىندەگى ادامنىڭ وسى بەينەسى كەيىنگى ءدال وسىنداي ەسكەرتكىشتەرگە ءالى كۇنگە دەيىن ۇلگى بولىپ كەلەدى.
قازاقستاندا العاشقى ەسكەرتكىش امانگەلدى يمانوۆقا ورناتىلعان. ات ۇستىندە مىعىم وتىرعان باتىردى بەينەلەگەن بۇل ەسكەرتكىش 1947 جىلى الماتىدا قويىلعان بولاتىن. ەلىمىزدىڭ ەڭ اتاقتى ءمۇسىنشىسى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ جاساعان الماتىداعى اباي (1960 ج) مەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ (1969 ج) ەسكەرتكىشتەرى ءمۇسىن ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ەكى ەسكەرتكىشكە دە جۇرتتىڭ ءبارى كوز الماي, ۇزاق قارايدى.
قازاقستانداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندە قاراعاندىداعى نۇركەن ءابدىروۆتىڭ بەينەسى دە ايرىقشا. وندا استىنداعى تۇعىرىمەن ۇيلەستىرىلگەن باتىردىڭ بەينەسى جاۋعا قىرانداي شۇيلىگىپ تۇر.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدە ەسكەرتكىشتەردىڭ سانى ەسەلەپ ارتتى. اسىرەسە, بۇرىن ەسىمدەرىن اتاۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن, قازاقتىڭ بوستاندىعى مەن ازاتتىعى جولىندا ازاپ شەككەن تۇلعالارعا كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەر قويىلىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرى جاس ۇرپاققا جەتە تانىتىلۋدا. الايدا, وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ كەيبىرى ءمۇسىن ونەرى تۇرعىسىنان قاراعاندا سىن كوتەرمەيدى. ءبىر قايناۋى جەتىسپەيتىن, ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقساپ كەتكەن سالتاتتىلار مەن دومبىرا ۇستاعاندار كوپ. ارقالى ادامنىڭ بويىندا دەنە كۇشى عانا ەمەس, رۋح كۇشى دە بولادى ەمەس پە؟! ب.مومىش ۇلىنىڭ «جونارقا» دەگەن اڭگىمەسىندە تاپسىرماسىن العان ءبىر كىشى وفيتسەردىڭ قۋشيىپ كەتكەن ارقاسىنان ونىڭ سۋجۇرەك ەكەنىن بىردەن تانىعاندىعى ايتىلادى. سوندىقتان ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن ەرەك تۇلعالاردىڭ ارقا-باسىن قۋشيتپاي, ءبىرشاما ءىرى قىلىپ سالۋ كەرەكتىگىن قازىرگى مۇسىنشىلەر ەسكەرە بەرمەيتىن سەكىلدى.
كەڭەس وداعى جىلدارىندا ءمۇسىن ونەرى دە يدەولوگيانىڭ مىقتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولدى. پارتيا كوسەمدەرىن حالىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا ءاربىر شالعايداعى اۋىلدارعا دەيىن ولاردىڭ ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلدى. ءبىر مىسال, 1982 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى نارىنقول, قازىرگى رايىمبەك اۋدانىنداعى تەكەس اۋىلىنا ستۋدەنتتىك - قۇرىلىس جاساعى ساپىندا باردىق. سول اۋىلدا جاپادان-جالعىز سورايىپ س.كيروۆتىڭ ەسكەرتكىشى تۇر... ال لەنيننىڭ ەسكەرتكىشتەرى ءبىر قالادا بىرنەشەۋدەن ورناعانىن دا كوزىمىز كوردى. ماسەلەن, پەتروپاۆل قالاسىندا مەكتەپتىڭ, ينستيتۋتتىڭ, زاۋىتتىڭ, وبكومنىڭ الدىنا قويىلعان ءتورت ەسكەرتكىش بار ەدى. مۇنداي اسىرا سىلتەۋشىلىك جاپپاي ورىن الىپ جاتتى.
ەسكەرتكىشتەر بەلگىلى وقيعانى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن دە قويىلادى. تريۋمفالدى اركالار مەن باعانالار, مەموريالدىق كەشەندەر, تۇعىرعا قويىلعان كولىك نەمەسە قارۋ-جاراق قۇرالداردىڭ قاڭقالارى, ەستەلىك تاقتاشالار جانە ت.ب. وسىعان جاتادى. قورىتا ايتقاندا, ەسكەرتكىش قويۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ولاردىڭ ءمۇسىن ونەرىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگى مەن كوركەمدىگىنە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانى ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, ەسكەرتكىش ءبىر مەزەتتىك دۇنيە ەمەس, ۇرپاقتارعا قالاتىن تاريحي مۇرا عوي.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»