قازىر ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى الەم بويىنشا ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. بارشا ادامزاتتى ەرەكشە تولعاندىراتىن ءتۇيىندى پروبلەماعا اينالدى. ەلباسى ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن قاتەردى جاتقىزعانى ءمالىم.
دەموگرافتاردىڭ بولجامى بويىنشا, جەر بەتىن مەكەندەيتىن حالىقتىڭ سانى 2050 جىلعا تامان 9 ميللياردقا جەتەتىن بولسا, احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسەرى انىق. ويتكەنى, بۇگىندە 7 ميللياردقا جۋىق تۇرعىننىڭ 1 ميللياردتان استامى تويا تاماق ىشپەيتىندىكتەن اشقۇرساق جۇرەدى ەكەن. سوندىقتان, الداعى 30 جىلدىڭ ىشىندە ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن كەمىندە 1,5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. بۇل تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ مول ءمۇمكىندىكتەرى بار. جەرىمىز كەڭ, استى-ءۇستى قازبا بايلىقتارعا تولى. ەڭ باستىسى, كليماتتىق ورنالاسۋىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولايلى. ونىڭ ۇستىنە 180 ميلليون گەكتار جايىلىم, 25 ميلليون گەكتار ەگىستىك جەر – تاۋسىلماس بايلىعىمىز, وراسان رەزەرۆ كوزى.
دەسەك تە, بۇل سالاداعى الەۋەتىمىز تولىق پايدالانىلىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. الەمدەگى جەتەكشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ۇساق تاۋارلى شارۋاشىلىقتار ءالى باسىم, ەڭبەك ءونىمدىلىگى تومەن. عىلىم جاڭالىقتارىن ەنگىزۋ, وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ, زاماناۋي تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرۋ جاعى كەمشىن. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 1,1 توننادان, ءبىر سيىردان جىلىنا ساۋىلاتىن ءسۇت 2,2 توننادان عانا اينالادى. قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىزدان تومەن دەڭگەيىن قۇرايدى. اقش پەن گەرمانيادا 1 پايىز توڭىرەگىندە. دەمەك, ءىجو-دەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە قاراپ ورنىن, ماڭىزدىلىعىن باعالاۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز. رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 43 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرعانىمەن, ەڭبەككە جارامدى ادامداردىڭ 18 پايىزى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ەكسپورتتىق ۇلەسىمىز نەبارى 27 پايىز عانا.
عىلىم جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىقتارى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزىلەتىن بولسا, بۇل كورسەتكىشتەردى ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ ءجۇر. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا ۇدەمەلى دامۋ جالعاسىپ كەلەدى. ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى شارالار كوپ. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى قابىلدانعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق دەمەۋ جاعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىندى. سالاعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ بەلگىلەندى. شاپشاڭ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان وركەنيەت كوشىنە, عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىسكە ىلەسۋ ءۇشىن ۋاقىت اعىمىنا بەيىمدەلۋ, سوعان سايكەس قيمىلداۋ, شەشىم قابىلداۋ, رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قالىپتى جايت. 2017-2021 جىلداردى قامتيتىن باعدارلاما – بۇرىنعىسىنىڭ تولىقتىرىلعان, جاڭارتىلعان نۇسقاسى. كەزىندە اسىل تۇقىمدى مال سانىن كوبەيتۋ ماقساتىمەن ولار شەت ەلدەردەن ساتىپ الىندى. بۇل قاجەتتىلىكتەن تۋىنداسا, قازىر جاعداي دا, تالاپ تا وزگەشە. ەندى ساپالى جەمازىق وندىرىسىنە, شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋگە, اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋعا, ءتورت ت ۇلىك مالدان بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە كۇرت بەتبۇرىس جاسالىپ وتىر. سۋبسيديا ءبولۋ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلدى. بۇدان بىلاي وسى قارجىنى ورىندى جۇمساۋ جاعىن ويلاستىرۋ قاجەت.
ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ, عىلىمي جەتىستىكتەردى كوممەرتسيالاندىرۋ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتى سەكىلدى ماسەلەلەرگە قول جەتكىزبەيىنشە, ءىلگەرى باسۋ قيىن. وركەنيەتتى ەلدەردە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4-5 پايىزىن قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, عىلىم جاڭالىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى عانا بەلگىلى ناتيجەگە جەتە الارىمىز انىق. سەبەبى, كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ونىڭ عىلىم دەڭگەيىمەن دە ولشەنەدى. ال عىلىمعا سۇرانىس بولۋ ءۇشىن ىرگەلى ءوندىرىس وشاقتارى بولۋى شارت. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, دامىعان ەلدەردە قوماقتى قارجىنى جەكە كومپانيالار مەن كاسىپكەرلەر قۇيادى. ۇكىمەتتىڭ وسىعان بەيىمدەلۋى قۇپتارلىق. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باعدارلاماسى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان. ونىمەن بىرگە عىلىمنىڭ دا وركەندەرى ءسوزسىز. عىلىم قورى, ۇلتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ اگەنتتىگى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ عىلىم كوميتەتىنىڭ عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان جوبالارى دا ۇمىتتەندىرەدى.
سونداي-اق, عىلىمعا بەيىمى بار جاستاردى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تارتۋ – شەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە, ۇل بالالاردىڭ مال شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىن تاڭداۋى سيرەكسىدى. كەرىسىنشە, كەزدەيسوق كەلۋشىلەردىڭ قاتارى ارتىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ 70-80 پايىزدان استامىن قىزدار قۇرايدى. بۇل دا ويلاناتىن جايت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كادر تاپشىلىعىن كەشەندى تۇردە شەشپەي, جاعداي جاقسارمايدى.
ءايىپ ىسقاقوۆ,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور