بۇرىن...
اكەمىز اۋىلدىڭ قادىرمەندى اقساقالى بولعان سوڭ شىعار, ءبىزدىڭ ۇيدە «كورىسۋ كۇنىنىڭ» تاڭى تىم ەرتە «اتاتىن». انامىز ءتۇن ورتاسىنان تۇرىپ, تاباق-تاباق باۋىرساعىن پىسىرەدى. داستارقان جايىلىپ, بار ءتاتتى كەبەجەنى تاستاپ شىعادى. جەتى شەلپەك ورتادان ورىن الادى. «ءبىرىنشى كىم كەلىپ كورىسەر ەكەن؟!» – اتا-انامىزدىڭ كوكەيىندە وسى سۇراق تۇراتىن. بىلتىرعى, ارعى جىلعى كورىسۋ كۇندەرى ەسكە الىنىپ, «جىل جاقسىلىعىمەن كەلگەي» دەگەن يگى تىلەك ءتىلدىڭ ۇشىنان توگىلە بەرەتىن... ال ءبىز, كىشكەنتايلار شە؟ ۇيگە ۇلكەن كىسى كەلىپ قالماس بۇرىن ءوزىڭ بارىپ كورىسىپ, باتاسىن الۋ, قالتانى كامپيتكە تولتىرۋ – ءاربىر بالاعا سىن. ءتىپتى, ءوزىڭ بىرگە ويناپ ءجۇرگەن قۇربىڭنىڭ الدىن وراپ, ەڭ ءتاتتى, ەڭ ادەمى سياپاتتى يەلەنسەڭ, ابىرويىڭ اسقاقتاپ, قاتارىڭنىڭ الدى اتاناسىڭ. ۇلكەندەر دە ەرتە تۇرعان, الدىمەن كورىسكەن بالالارعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, ايرىقشا باتا بەرەتىندەي.الماتىدا
تۋعان جەردەن الىستا, وڭتۇستىك استانادا جۇرگەندە جالپى باتىستىقتار – ورالدىق, اتىراۋلىق, ماڭعىستاۋلىق, اقتوبەلىك دوس-جاران – ءبىر-ءبىرىمىزدى ءبىر ءۇيدىڭ, ءبىر اۋىلدىڭ بالاسىنداي جاقىن تارتاتىنبىز. جوعارىدا اتالعاندارعا وزبەكستاننان كەلگەن قانداستار دا قوسىلاتىن. ءبىزدى, اسىرەسە, بىرىكتىرەتىن, ءوزگەلەر قىزىعا دا قىزعانا قارايتىن ءداستۇر – ءدال وسى كورىسۋ ەدى. بەينەۋدەن كەلگەن ساعىندىق كۋرستاسىم بىرەر جاس بولسا دا ۇلكەندىگىن بۇلداپ, «ءاي, بالدار, اقساقالعا امانداسپايسىڭدار ما؟!» دەپ الدىمىزدان شىعادى. سول كۇنى «ميالىنىڭ يبالى قىزى سالتانات كەلىپ كورىسكەندە بەرە قويامىن عوي» دەپ, قالتاما بىرەر كامپيت سالىپ جۇرەمىن. ءتۇس اۋا فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن ساباقتان جاڭا تاراعان باتىربولات جەتەدى. ال نوكىستىك باۋىرجانعا بارىپ كورىسۋ – ءبىزدىڭ مىندەت. كىشىمىز عوي. بۇل – شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندەگى جەرلەسىم گ ۇلىمگە, فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىندەگى اۋىلداسىم عالياعا دوستارىمدى ەرتە ارنايى «كورىسە» بارىپ, ارقا-جارقا اڭگىمەمەن ءشاي ءىشىپ قايتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن تاماشا مەيرام بولاتىن. وسىلايشا, مارە-سارە بولعان باتىستىقتارعا بۇكىل الماتى قىزىعا قارايتىنداي كورىنەتىن. بۇل – بۇكىل ورتالىق ازيا اتاپ وتەتىن ءاز-ناۋرىزدان, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن ساتىنەن مۇلدە ءبولەك, باسقا مەيرام ەدى.بۇل قانداي مەيرام؟
«كورىسۋ – باتىس قازاقستان ايماعىندا عانا ساقتالعان ەجەلگى ءداستۇر. جاڭا جىلدى بايباقتى قازىبەك كالەندارى بويىنشا قارسى الاتىن ايماق تۇرعىندارى 14 ناۋرىزدى كورىسۋ (ياعني, قاۋىشۋ) كۇنى دەپ اتايدى. بۇل كۇنى اۋىل تۇرعىندارى ەرتە تۇرىپ, ەلەڭ-الاڭنان جاسى ءۇلكەن ادامدارعا سالەم بەرەدى. كورشى-كولەم ءبىر-بىرىنە «جاسىڭ قۇتتى بولسىن!», «جاسىڭا جاس قوسىلىپ, عۇمىرىڭ ۇزاق بولعاي!» دەپ تىلەك ايتادى. كورىسۋ كۇنى بۇرىنعى وكپە-رەنىش كەشىرىلىپ, ارازدىق ۇمىتىلادى, كورشى-كولەم ءبىر-ءبىرىن شەكە اسىنا شاقىرىپ, مەيمانداردىڭ وتباسىنا, اعايىن-تۋىسىنا اماندىق-ساۋلىق, قۇت-بەرەكە تىلەيدى. كورىسۋ – تەك ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە امانداسىپ, جاقسىلىق تىلەيتىن قاۋىشۋ مەرەكەسى عانا ەمەس, جاسى ۇلكەنگە ىزەت كورسەتىپ, ءىلتيپات بىلدىرەتىن ءداستۇرلى كورىنىس. ويتكەنى «كورىسۋ» سالتى ءبىر كۇننىڭ اياسىمەن شەكتەلىپ قالمايدى, جىل بويى جالعاسا بەرەدى. الدەقانداي سەبەپپەن 14 ناۋرىز كۇنى بولماعان, سىرت جاقتا جۇرگەن كەز كەلگەن ادام اۋىلعا جولى تۇسكەن بويدا قاريالاردىڭ قولىن الىپ, سالەم بەرۋى ءتيىس». («باتىس قازاقستان وبلىسى» ەنتسيكلوپەدياسىنان)14 ناۋرىز قايدان شىقتى؟
جالپى وسى مەيرام-سالتتىڭ قايدان شىققانى جونىندە ناقتى دەرەك تابۋ قيىن. بۇرىنىراق جىل باسى, ياعني ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى سانالاتىن بۇل مەرەكەنى رەسەيدىڭ يۋليان كالەندارىنان گريگوريان كالەندارىنا اۋىسقاندا پايدا بولعان 13 كۇندىك ايىرماشىلىققا جورىپ جۇرەتىنبىز. تاريحقا كوز جىبەرسەك, رەسەيدىڭ كونە كالەندارىن ءى پەتر وزگەرتىپتى. پاتشا جارلىعى بويىنشا ورىستاردىڭ «دۇنيە جارالعاننان بەرى سانالىپ كەلگەن 7208 جىلى» ەندى «حريستوس تۋعاننان بەرى 1699 جىل» سانالا باستاعان. ءسويتىپ, 1700 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جاڭا جىلدى ورىستار دا سول كەزدەگى بارشا ەۋروپالىقتارمەن بىرگە اتاپ وتكەن. بىراق كەيىن ەۋروپا ەلدەرى گريگوريان كۇنتىزبەسىنە كوشكەندە, رەسەي 13 كۇندىك ايىرماشىلىعى بار ەسكى كالەندارىمەن قالا بەرىپتى. مەملەكەتارالىق ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا ەلەۋلى قيىندىق تۋعىزاتىن بۇل «قاتەنى» تۇزەگەن ۆ.لەنين ەكەن. 1918 جىلى 24 قاڭتاردا قول قويىلعان «روسسيا رەسپۋبليكاسىندا باتىس ەۋروپالىق كالەنداردى قولدانۋ تۋرالى دەكرەتكە» سايكەس, 1918 جىلى 31 قاڭتاردان كەيىن كەلەتىن كۇن 1 اقپان ەمەس, 14 اقپان بولىپ ەسەپتەلگەن. كەڭەس كەزىندە « ۇلى وكتيابر (قازان) سوتسياليستىك رەۆوليۋتسياسىنىڭ» (ەسكىشە 25 قازانعا سايكەس كەلەتىن) كەزەكتى مەرەكەسى 7 قاراشادا تويلانعان سەبەبى سوندىقتان. مىنە, قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇنى, جىل باسى رەتىندە 14 ناۋرىز اتالىپ وتىلەتىنى وسى يۋليان كالەندارىمەن بايلانىستى ەمەس پە ەكەن؟ – دەگەن بولجامىمىز بار. ويتكەنى, ەل ىشىندەگى ەگدە كىسىلەر ءالى كۇنگە دەيىن ءار ايدىڭ باسىن 14-ىنەن ەسەپتەپ, «ناعىز اي ەندى باستالدى» دەپ وتىراتىنىن قۇلاعىمىز شالعان.بايباقتى قازىبەك دەگەن كىم؟
جوعارىدا باتىس قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسىنان كەلتىرگەن ۇزىندىدە حالىق استرونومى بايباقتى قازىبەك تۋرالى تام-تۇم ايتىلدى. ونداعى دەرەك بويىنشا, 1869 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتان شىققان «تۇركى تىلدەرىنىڭ 2 تومدىق سالىستىرمالى سوزدىگىندە» ل.بۋداگوۆ «قازىبەك ناۋرىزدىڭ» «جاس ناۋرىزدان» (22 ناۋرىزدان) 10-11 كۇن ەرتە كەلەتىنىن جازىپتى. ءبىر قىزىعى, بۇل كۇن قايىرۋ جۇيەسىن ورتا عاسىرلاردا كۇللى ورتا ازيا حالىقتارى قولدانعان كورىنەدى. بۇل مەرەكە تۋرالى تاعى ءبىر دەرەك 1900 جىلى قازان باسپاسىنان شىققان «تىزبەلىك كورسەتكىشتەر» جيناعىندا دا بار ەكەن. مۇندا قازاقتىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋشى عالىم ا.الەكتوروۆ بايباقتى قازىبەك كالەندارى تۋرالى دا ايتىپ وتكەن. قازاقتىڭ ايگىلى جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆ 1977 جىلى 18 ناۋرىزدا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە وسى تۋرالى ارنايى ماسەلە كوتەرىپ, «بۇل جايدى ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان عالىمدارى بىلۋگە ءتيىستى» دەپتى. الايدا, وسى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن جۇيەلى زەرتتەۋشىسىن تاپپاي جاتقان سىڭايلى. ءتىپتى «حالىق كالەندارى» اتتى تاماشا كىتاپ جازىپ, الەمدىك جانە قازاقى جىل قايىرۋ ءداستۇرىن تەرەڭ زەرتتەگەن مىڭباي ىسقاقوۆ اعامىز دا باتىس قازاقستانداعى كورىسۋ ءداستۇرى تۋرالى ەشتەڭە ايتپاپتى. ايتپاقشى, بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ارداگەر, اڭشىلىق دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن ەسقايىر سيسەنوۆ اقساقال دا «قازىبەك ناۋرىز (14 ناۋرىز) كۇنى قانداي اياز, قانداي قالىڭ قار بولسا دا, سارىشۇناق تىشقان دالاعا شىعىپ, اينالاسىن بارلايدى, ءىنىن تازارتادى» دەۋشى ەدى. عۇمىرىن دالادا, ءتۇز تاعىسىنىڭ مىنەز-قۇلقىن باعۋمەن وتكىزگەن جاننىڭ بۇل سوزىنە كۇماندانۋدىڭ رەتى جوق. قالاي بولعاندا دا 14 ناۋرىز – الدەبىر استرونوميالىق قاسيەتى بار ەرەكشە كۇن بولعانى, ونى اتالارىمىز بايقاي بىلگەنى راس سەكىلدى...بيىل
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كورىسۋ كۇنىن جەرگىلىكتى جۇرت «امال» دەپ اتايدى. سوڭعى جىلدارى بۇل مەرەكەنى جەرگىلىكتى بيلىك, وبلىس باسشىلارى كوپشىلىك شاراعا اينالدىرىپ, وتپان تاۋ باسىنداعى اداي اتا كەشەنىندە كەڭىنەن اتاپ ءوتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. «امال» (حامال) – ناۋرىزدىڭ كونە اتاۋى. حامال, ءساۋىر, زاۋزا, ساراتان, اسەت, سۇمبىلە, ميزان, اقىراپ, قاۋىس, جەدى, ءدالۋ, حۇت دەپ كەلەتىن ارابشا اي اتاۋلارىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولداناتىن كونەكوز قاريالار ەل ىشىندە ءالى دە بار. ورال قالالىق مادەنيەت ءبولىمى بيىل تۇڭعىش رەت كورىسۋ كۇنىنە وراي مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىرىپ جاتىر. دينا كۇيشى اتىنداعى جاياۋ كوشەگە ارنايى ساحنا قۇرىلىپ, ءان-كۇي, ساحنالىق كورىنىستەر قويىلماق. «جينالعان ەل-جۇرتقا مەرەكەنىڭ ءمان-ماعىناسى ءتۇسىندىرىلىپ, ۇلكەندەردىڭ قولىن الامىز, باتا بەرىلەدى» دەيدى ءبولىم باسشىسى سايران دۇيسەنتەگى. ال جەرگىلىكتى جۇرت اۋليە ساناپ, باسىنان زياراتشىلار ۇزىلمەيتىن دادەم اتا مەكەنىندە كورىسۋ مەرەكەسى بيىل ەكىنشى رەت وتكىزىلگەلى وتىر. دادەم اتا – جۇماعازى قازىرەت قورىنىڭ توراعاسى عاريفوللا جامبوزوۆ ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە وراي ارنايى مال شالىپ, ەلگە سىيلى اقساقالداردى شاقىرىپ قويعان. - بيىلعى باعدارلامادا كورىسۋ كۇنى, ولكە تاريحى بويىنشا شەجىرە اڭگىمەلەر ايتىلادى, تاقىرىپقا ساي تەرمە, كۇي, باتىرلار جىرى ورىندالادى. Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە جاريالانعان «جىل ادامى» بايقاۋى بويىنشا ءار ءتۇرلى اتالىم يەلەرىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى وتەدى, - دەيدى وسى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, «تەلەگەي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءسادىر. P.S. سونىمەن, ءتۇبى قايدان شىقسا دا, كورىسۋ – تاماشا ءداستۇر, يماني سالت ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. الىستى جاقىنداتاتىن, وكپەنى كەشىرەتىن, تاتۋلىقتى ارتتىراتىن مەرەكە – كورىسۋ ايتى قۇتتى بولسىن! ءبىر جاسىڭىزبەن, اعايىن! قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» ورال