نەمەسە باسقارما باسشىسىنىڭ جالعان اقپارى قالاي اشكەرە بولدى؟
ەسەپتەن جاڭىلىسۋ بار, ال جالعان اقپار بەرۋ مۇلدە بولەك. جۋىردا كەلەڭسىزدەۋ ءبىر كورىنىستىڭ كۋاسى بولدىق. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدە لاۋازىمدى دا جاۋاپتى قىزمەتتەگىلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى, ەسەپ-قيساپقا جۇيرىك, شارۋاعا مىعىم جۇرت جينالعان كەڭەستە بىلدەي باسقارما باسشىسى ساباققا دايىندىقسۋز كەلگەن وقۋشىنىڭ كەيپىن كەشتى. استاناداعى دەرەك پەن ايماقتىڭ مالىمەتى سايكەس كەلمەي, ورنىنان تۇرىپ اقتالۋعا تىرىسقان باسشىنىڭ ءۋاجى دە سەنىمسىز شىقتى. رەتىمەن باياداساق...
ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. كوپتەگەن پوزيتسيالار بويىنشا ەلىمىز الەمدە ءىرى اگرارلىق ەكسپورتتىق ءونىم ءوندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا الادى. سونىمەن قاتار, استىق ونىمدەرى بويىنشا قازاقستان ەۋرازيادا «نان سەبەتى» بولۋى كەرەك. باعىت ايقىن, تاپسىرما ناقتى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا كەڭەيتىلگەن كەڭەستىڭ دە نەگىزگى ماقساتى – جولداۋ جۇكتەگەن ءمىندەتتەردى ءجۇزەگە اسىرۋ. ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي ءبۇگىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنگەن. اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرىن ءىرىلەندىرۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى بايانداعان ۆيتسە-پرەمەر وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا 15 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتى قامتىعان 157 كووپەراتيۆ قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى. مينيسترلىك الداعى بەس جىل ءىشىندە 500 مىڭنان استام جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتىپ, ءونىمنىڭ وڭدەۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا كۇش سالماق. بۇل ماقساتقا مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 53 ميلليارد تەڭگە باعىتتالىپ وتىر. قارجى وڭىرلەردىڭ سۇرانىسىنا ساي انىقتالعان.
«ەندىگى جەردە بىلەك سىبانا كىرىسۋ كەرەك. قاي وڭىردە جۇمىس تەزىرەك ۇيىمداستىرىلسا, قارجى يگەرىلىپ, كورسەتكىشتەرى جاقساراتىن بولادى. وسى ورايدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. ويتكەنى, كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋ بويىنشا جۇمىستى 2014 جىلى وسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى باستادى. كووپەراتيۆتەرگە شاعىن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى ءبىرىكتىرۋ, ولاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ سىندى جۇمىستارعا 53 ميلليارد تەڭگە قارالىپ وتىر. ال ەندى وسى قارجىدان وبلىس ءوزىنىڭ ۇلەسىن قانشالىقتى الىپ وتىر؟ بەرىپ وتىرعان ءوتىنىمى وبلىستىڭ الەۋەتىنە قانشالىقتى سايكەس دەگەن سۇراق تۋىندايدى. حالىقتىڭ, قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ وسى جوباعا سۇرانىسى وتە جوعارى. ەندى تەك ۇيىمداستىرۋ قاجەت», دەدى اسقار مىرزاحمەتوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءجانە قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەرىك نىعماشەۆ بايانداماسىندا نەسيە شارۋالارعا 6 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن ۇلەستىرىلەتىنىن, نەگىزگى تالاپ – كووپەراتيۆكە بىرىگەتىن شارۋا قوجالىقتاردىڭ سانى 20-دان كەم بولماۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا ءسۇت پەن ەتتىڭ 75-80 پا-
يىزى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ءوندىرىلەدى ەكەن. سۇتپەن ءوزىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەلىمىزدە ءسۇت ءونىمدەرىنىڭ, ياعني سارى ماي, سۇزبە, ءىرىمشىك جانە باسقا دا قايتا وڭدەلگەن ءونىمدەر بويىنشا يمپورتتىق ۇلەسى 35-40 پايىز كولەمىندە. دەگەنمەن, ءسۇت ءوڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى 42 پايىزعا عانا جۇكتەلگەن. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدىق جەرلەردە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن دامىتۋ.
بيىل بارلىعى 326 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن قۇرۋ جوسپارلانعان. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا باعدارلاماسى بويىنشا باسىمدىق بەرىلىپ, 50 پايى-زىن مەملەكەت تولەپ بەرەدى. مىسالى, مودۋلدىك تۇردەگى ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى 5 ميلليون تەڭگە تۇراتىن بولسا, 2,5 ملن تەڭگەنى ۇكىمەت سۋبسيديامەن قايتارادى. سول سياقتى, مال سويۋ پۋنكتى 28 ملن 600 مىڭ تەڭگە بولسا, وندا كووپەراتيۆكە 14 ملن 300 مىڭعا تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە نەسيە 6 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن بەرىلەدى.
ءيا, باعدارلامادا بارلىق جەڭىلدىكتەر قارالعان, ەسەپ-قيسابى تولىق جاسالعان. قارجى بار. مينيستر ايتقانداي, بىلەكتى سىبانا جۇمىسقا كىرىسۋ عانا قالدى. الايدا, جەرگىلىكتى جەردەگى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جەتىسپەي تۇر. ياعني, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ بۇل ءماسەلەدە كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇرعان سەكىلدى. كەڭەستەگى وبلىس اكىمى مەن باسقارما باسشىسىنىڭ اراسىنداعى ءاڭگىمەدەن وسىنى اڭعاردىق.
– وبلىستىڭ بۇل سالادا قازىر ورتالىقپەن بايلانىستا, كووپەراتيۆتەر قۇرۋدا كەنجە قالىپ جاتقانىمىزدى ەلباسى دا ايتتى. بۇگىن مۇنى پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى دە ايتىپ وتىر. بۇل – بارلىعىمىزدىڭ كەمشىلىگىمىز. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ باسقا ۇلكەن بايلىعى جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى نەگىزگى بايلىعىمىز. سوندىقتان, بارلىعىمىز اتسالىسۋىمىز قاجەت, – دەدى وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ. سونداي-اق, وبلىس باسشىسى كەڭەس بارىسىندا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆكە تالقىلانعان ماسەلەلەر بويىنشا سۇراق قويدى. «ءسىز 20 مىڭنان اسا ۇساق شارۋاشىلىقتى 272 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنە بىرىكتىردىك دەيسىز. مىنا ەسەپتە بەسەۋ دەپ تۇر. قالاي تۇسىنەمىز ونى؟ ماعان مينيسترلىكتەن بەرىلگەن مالىمەت باسقاشا. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى تالابىنا سايكەس قۇرىلعان كووپەراتيۆىمىزدىڭ سانى مينيسترلىكتە جوق. ەگەر بولسا, مىنا ەسەپتە (مينيسترلىكتىڭ ەسەبىندە – ع.ە.) تۇرۋى كەرەك ەدى. سوندا قالاي ماعان باسقاشا مالىمەت بەرەسىزدەر؟ باۋىرجان سالدار ۇلى (وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى – ع.ە.) باسقارما باسشىسى ەكەۋىڭىز جاۋاپ بەرەسىزدەر, نەگە فاكتىلەر بۇرمالانعان؟» دەگەن سۇراعىنا وبلىس اكىمى ماردىمدى جاۋاپ ەستي المادى. ال مينيسترلىك وكىلى بۇگىنگى تاڭدا تۇلكىباس, شاردارا اۋداندارىندا ءبىر-بىردەن كووپەراتيۆ قۇرۋ جوسپارلانعانىمەن, ورىندالماعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل ورايدا ۆيتسە-پرەمەر ا.مىرزاحمەتوۆ تە بىلاي دەپ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى:
– بيىلعا 53 ملرد تەڭگە قارالىپ وتىر. وڭتۇستىكتىڭ ۇلەسى بار بولعانى 1 ملرد تەڭگە. اڭگىمە سوندا بولىپ وتىر. حالىقتىڭ 6 پايىزدىق نەسيە الۋعا قولى جەتپەي وتىر. قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جاعدايدىڭ ءبارى قارالعان.
35 كووپەراتيۆ قۇرىلعانىن ايتىپ اقتالماق بولعان باسقارما باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆتىڭ جاۋابىنا قاناعاتتانباعان وبلىس اكىمى:
– قارسى الدىڭىزدا ءبارىن ەسەپتەپ, كەلتىرگەن دەپارتامەنت باسشىسى وتىر. ءسىزدىڭ جاۋابىڭىز مىناۋ, ءبۇكىل جۇرتتىڭ كوزىنشە. سونداي قالاي؟ ناقتى جوسپار جاساڭىز. ءار اۋدان بويىنشا. ءبۇكىل رەسپۋبليكاعا 53 ملرد تەڭگە ءبولىنسە, سونىڭ 1 ميللياردىنا عانا ءبىزدىڭ وبلىستان ءوتىنىم بەرىلمەك. بۇل نە جوسپار سوندا؟ بارلىق ءمۇمكىندىكتى پايدالانۋ كەرەك, – دەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بۇعان دەيىن دە تالاي سىن ايتىلعان بولاتىن. جالپى, وبلىس اكىمىنە جالعان مالىمەت بەرەتىندەردىڭ بار ەكەنى ەل اۋزىندا, اقپارات قۇرالدارىندا دا ايتىلىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى – وسى كەڭەستە مينيستردىڭ, وبلىس اكىمىنىڭ الدىندا بۇرمالانعان فاكتىنى بەرگەن باسقارما باسشىسى س.تۇربەكوۆ سىننىڭ شىن ەكەنىن راستاعانداي بولدى. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۇكىمەت جاساپ وتىرعان مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا باسقارما باسشىسىنىڭ جالعان اقپارمەن قۇتىلعىسى كەلگەن ارەكەتىنەن تۇك شىقپادى. ايتا كەتەلىك, كەڭەس بارىسىندا, سونداي-اق, سۋارمالى جەر كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى