«قازاق حاندىعى جاساقتالۋ بارىسىندا ونىڭ اياسىندا ءار تاراپتان جينالعان ەل-جۇرتتىڭ رۋ-تايپالىق قۇرىلىمىنىڭ جاڭاشا جۇيەلەنگەنىن پايىمداۋ قيىن ەمەس» دەپ جازىپتى بەلگىلى فولكلورتانۋشى-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك. قازاق مەملەكەتى اتالاتىن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن جاڭا رۋ-تايپالىق جۇيەنىڭ ومىرگە قالاي كەلگەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەتنوالەۋمەتتىك قۇرىلىمنىڭ ءىرى بىرلىكتەرىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن دۇرىس. وسى ورايدا ءبىز قوڭىرات تايپاسىنىڭ ءتۇپ اتاسى ناعانايعا قاتىستى دەرەكتەردى سارالاپ, قازاق حاندىعىنىڭ جاساقتالۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرىن انىقتايمىز.
شەجىرەلىك دەرەكتەرگە قاراساق, قوڭىراتتىڭ ءتۇپ اتاسى ناعانايدىڭ وتىز بالاسى بولىپتى-مىس. قازاق قوڭىراتتارى ونىڭ جىعالى, مەلدەبي, ورىنبي دەگەن ءۇش بالاسىنان تاراپتى, قالعاندارى جيدەلىبايسىن جاقتا ەكەن دەلىنەدى. قوڭىرات – ميف پەن اڭىز كەيىپكەرى, ال ناعانايدى ءبىز حورەزم ايماعىنىڭ باسشىسى رەتىندە التىن وردا داۋىرىنەن كورەمىز.
حورەزم مەن قازاق دالاسى تىم ەرتە زامانداردان-اق قورجىننىڭ ەكى باسىنداي جاقىن بولعان سياقتى. ەرتە ورتاعاسىرلىق ساۋداگەرلەردىڭ جازبالارىنا قاراساق, حورەزمنەن قازاق دالاسىنا باستايتىن جول جانكەنت شاھارى ارقىلى جۇرەدى. تۇركىستان-تاشكەنت ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ ءبىرازى قازاق دالاسىنا وسى قالا ارقىلى شىعادى. گارديزي «زاين ال-احبار» كىتابىندا ء(حى ع.): «چتو كاساەتسيا پۋتي ك كيماكام, تو يز فارابا (وتىرار-ج.ا.) يدۋت ۆ يانگيكەنت, نا پۋتي يز يانگيكەنتا ۆ سترانۋ كيماكوۆ ۆسترەچايۋت رەكۋ, پەرەپراۆليايۋتسيا چەرەز نەە ي پريحوديات ۆ پەسكي; تيۋركي نازىۆايۋت ەتو مەستو ۋيۋكمان (قاراقۇم-ج.ا.). دالشە پريحوديات ك رەكە سوكۋك (تورعاي-ج.ا.); پوسلە پەرەپراۆى چەرەز نەە ناچينايۋتسيا سولونچاكي. دالشە پريحوديات ك گورە كەندير-تاگى ( ۇلىتاۋ-ج.ا.). (پۋتەشەستۆەننيك) يدەت ۆسە پو بەرەگۋ توي جە رەكي, سرەدي زەلەني, تراۆى ي دەرەۆەۆ, دو يستوكا رەكي; گورا ۆىسوكا. پوسلە ەتوگو پودنيمايۋتسيا نا گورۋ پو ۋزكوي تروپينكە. وت گورى كەندير-تاگى پريحوديات ك رەكە اسۋس (ەسىل-ج.ا.); پو ەتوي دوروگە ۆ تەچەنيە پياتي دنەي نا ليۋدەي سوۆسەم نە پاداەت سۆەت سولنتسا ۆسلەدستۆيە تەني دەرەۆەۆ, دو ساموگو بەرەگا اسۋس ۆودا ۆ رەكە چەرنايا. پوسلە ەتوگو پريحوديات ك رەكە يرتىش, گدە ناچيناەتسيا سترانا كيماكوۆ...» دەيدى.
بۇل بايلانىستى شىڭعىس حان دا ەسكەرگەنگە ۇقسايدى. وتەمىس قاجى ءوزىنىڭ «شىڭعىس-نامە» كىتابىندا: «ءامما يوجى-حان بارچا وعلانلارىندىن ۋلۋعراق ءاردى. ءازىم لاشكار قوشۋب ءداشتا قىپچاق ۆىلاياتىنعا سالعابا ءيىباردى. اتلارىڭعا ءيام بولسۋن ءتاب ءحۆارازم ءۆىلاياتىنى ءباردى. ءچۇن يوجى-حان ءداشت-ءى قىپچاق ۆىلاياتىنعا كى ءمۇتاۆاجاجىھ بولدى. ۋلۋع-تاع-كى ءماشھۇر تۋرۋر, اڭا يەتىشدىلار», – دەپ جازدى. ءسويتىپ, جوشى يەلىگىنە تيگەن ۇلان-عايىر ۇلىستىڭ ورتالىعى ۇلىتاۋ بولدى.
ورتا ازيانى جاۋلاپ الۋ (1219-1222 جج.) بارىسىندا ۇرگەنىش تۇبىندەگى سوعىس جوشى حان مەن ىنىلەرى اراسىنداعى جانجالدى ۋشىقتىرىپ جىبەرگەنى بەلگىلى. حانزادالار حورەزمشاح استاناسىن تەز قورشاپ العان بولاتىن, بىراق جوشى وزىنە ءتيىستى مەگاپوليستى قيراتۋعا قيمادى. شىڭعىس حان بيلىكتى ۇگەدەيگە تاپسىردى. ءبىر جاعى شاعاتايدىڭ قىلىعىنا, ەكىنشىدەن, اكەسىنىڭ بيلىكتى ۇگەدەيگە جىعىپ بەرگەنىنە نارازى بولعان جوشى قوش ايتپاستان ۇلىتاۋعا كەتىپ قالدى.
قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ ونىڭ الدىنداعى جوشى ۇلىسى (ۇلۇع ۇلىس, التىن وردا) اتالعان يمپەريالىق قۇرىلىممەن تىعىز ساباقتاسىپ جاتقانى ءمالىم. اۋەلدە التىن وردانىڭ حاندىق تاعىنا وتىرۋ قۇقىعى جوشىنىڭ ءۇلكەن بالاسى وردا-ەجەنگە تيەسىلى بولعانىمەن, ول ءوزىنىڭ اعالىق جولىن ءبىر شەشەدەن تۋعان ءىنىسى باتۋعا بەرىپ, ءوزى سول ۇلىس قۇرامىنا ەنەتىن اق وردانى (سول قاناتتى) باسقاردى. اق وردانىڭ اۋماعى ورتالىق قازاقستان جەرىن سىر بويىمەن قوسا قامتىپ جاتتى, ياعني حورەزم ولكەسى وسى ساياسي-ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولشەگى. قازاق شەجىرەسىندەگى قوڭىراتتاردىڭ ءتۇپ اتاسى رەتىندە سيپاتتالاتىن ناعاناي بەكتى ءبىز حورەزم ءۋالاياتىنىڭ باسشىسى رەتىندە كورەتىنىمىز دە سول سەبەپتەن.
ناعاناي بەك – التىن وردانىڭ ەرەكشە گۇلدەنگەن زامانىندا بيلىك قۇرعان وزبەك حانمەن جاسى شامالاس, ال ونىڭ بالاسى جانىبەك حاننىڭ كەزىندە وردانىڭ قاراشا بەكتەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ التىن ورداداعى قىزمەتى ايگىلى ۇلىسبەگى قۇتلىق تەمىرگە ۇقساس. تاق مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, سونداي-اق ۇلىع ۇلىستا يسلامنىڭ مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە ورنىعۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسقان بەكتەرگە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلگەن. ءحىV عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن مۋين اد-دين ناتانزي قالامىنان تۋعان, بىراق «ەسكەندىر ءانونيمى» دەپ شارتتى اتپەن تانىلعان شىعارمادا «وزبەك حان ەلى تاراپىندا ءامىر ناعادايداي ەلەۋلى تۇلعا بولعان ەمەس» دەگەن جولدار بار.
ناعاناي بەك ءوزىنىڭ كارەراسىن يمپەريانىڭ ورتالىعى سارايدا باستاعان سياقتى, بۇل سول زاماندا قاراشا بەكتەردىڭ مىندەتتى قىزمەتتىك ساتىسىنا ۇقسايدى. يبن حالدۋننىڭ جازۋىنشا, قۇتلىق تەمىر ءبىراز ۋاقىت قىرىمدا دا قىزمەت ىستەگەن. ناعاناي بەك تە وردادا قىزمەت ەتكەننەن كەيىن حورەزم ايماعىنا بارىپ, جوشى ۇلىسى ىدىرار الدىندا ۇرگەنىشتى بيلەيدى. ءبىر قىزىعى, بۇلار ءبىر-بىرىنە تۋىس قانا ەمەس, حاندارمەن دە جەكجات. قۇتلىق تەمىر وزبەك حاننىڭ ءاپكەسىن العان, بالاسى ھارۋنبەككە ءوزبەكتىڭ تايدۋلى حانىمنان تۋعان قىزىن اپەرگەن; ناعانايدىڭ قىزى كەبەك بەگىم وزبەك حاننىڭ ەكىنشى حانىمى, سونىمەن بىرگە وزبەك حاننىڭ قىزى شەكەربيكەگە ناعاناي ۇلى اققۇسايىنسوپى ۇيلەنگەن.
جالپى, ناعاناي ەسىمىنىڭ تاريحي ەڭبەككە ەنۋى ساياحاتشى يبن باتتۋتانىڭ ارقاسى. ول 1334 جىلى وزبەك حاننىڭ قىرىم ماڭىنا جايلاۋعا شىققان ورداسىنا بارعاندا ءوزىنىڭ ناعاناي بەكپەن جولىققانىن جازادى. يبن باتتۋتانىڭ الدىمەن باس حانىم تايدۋلى بەگىمنىڭ ورداسىنا سالەم بەرگەن سوڭ, كەلەسى كۇنى كەبەك بەگىمنىڭ ورداسىنا بارعانىن وقيمىز. «حانىم جايلى توسەنىش ۇستىندە كيەلى قۇران كىتابىن وقىپ وتىردى» دەيدى يبن باتتۋتا. مەيمانداردىڭ ءيىلىپ امانداسقان ءىلتيپاتىنا كەبەك حانىم سونشاما بيازى تۇردە جاۋاپ بەرىپ, ءساندى توستاعاندارمەن قىمىز الدىرادى. ساياحاتشىعا قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ, ءوز قولىمەن ۇسىنادى. «بۇل ناعاداي بەكتىڭ قىزى. اكەسىن كوردىم. زور دەنەلى كىسى. اياعىنا تۇز بايلانۋ دەرتىمەن اۋىرادى ەكەن. اياعىن باسا المايتىن بولعان سوڭ, كوبىنە اربامەن جۇرەدى. ءبىر جەرگە بارۋ كەرەك بولسا, قىزمەتشىلەرى ونى قولدارىمەن كوتەرىپ الىپ كەلەدى, سوڭىرا سولاي الىپ كەتەدى», – دەپ جازادى يبن باتتۋتا.
سونىمەن, ناعاناي – حورەزم (حيۋا) ءوڭىرىن بيلەگەن ۇلىسبەكتەر اۋلەتىنىڭ وكىلى. اۋەل باستا جوشى حانعا تيەسىلى ۇلىس شەكاراسى بەلگىلەنگەندە ونىڭ ناعاشىسى بولىپ كەلەتىن قوڭىراتتار ءوز ۇلەسىنە حورەزم ولكەسىن السا كەرەك. وسىلايشا بۇل اۋلەت جالپى قوڭىرات اتىمەن بەلگىلى تولىپ جاتقان اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بىرلىكتەردىڭ بارلىعىنا دا باسشىلىق جاساعان.
قوڭىراتتىڭ ءتۇپ اتاسى ناعاناي دەگەن دەرەك قاراقالپاق حالقىندا دا بار. «ناعانايدىڭ ارعى تەگى كىم؟ ول قوڭىراتتىڭ قاي تۇقىمىنىڭ ۇرپاعى؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەن عالىم جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى «ناعاناي بەك جانە ونىڭ ۇرپاقتارى» اتتى ماقالاسىندا ونى التىن وردانىڭ توقتاي حان زامانىنداعى (1291-1312 جج.) ءايگىلى قوڭىرات بەكتەرىنىڭ ەڭ مارتەبەلىسى بولعان سالجۇداي نويانمەن بايلانىستىرادى: «سالجۇداي – جوشى ۇلىسىنىڭ ءدۇمدى بەكتەرىنىڭ ءبىرى. اكەسىنىڭ اتى – بۇلاعان نويان. بۇلاعان بەك – ءوز ۋاقىتىندا شىڭعىس حاننىڭ ەكە موعۇل ۇلىسىنىڭ ءتورت تىرەگى بولعان ۇلدارىنىڭ كەنجەسى, قارا شاڭىراق يەسى تولەنىڭ تۋعان نەمەرەسى – كەلمىش بيكەگە قۇدا ءتۇسىپ, بالاسى سالجۇدايعا الىپ بەرگەن. سالجۇداي مەن كەلمىش بيكەدەن تۋعان ولجاي بەگىم ۇلۇع ۇلىستىڭ حانى موڭكە تەمىرگە (1266-1282 جج.) شىعىپ, ەكەۋىنىڭ نەكەسىنەن التىن وردانىڭ 1291-1313 جىلدارداعى بيلەۋشىسى توقتاي حان تۋعان» («انا ءتىلى» گازەتى. 2012, №19.).
ج.بەيسەنباي ۇلى امەريكالىق عالىم يۋ.برەگەلدىڭ ورتاازيالىق قوڭىراتتاردىڭ اۋلەتتىك تاريحىن زەرتتەگەن ەڭبەگىندەگى «30 مىڭ ءۇيلى قوڭىرات پەن 100 مىڭ ءۇيلى باسقا دا تۇرك جۇرتتارىن باسقارىپ, بۇلعار, شەركەس, قازان ۇلىستارىن بيلەدى, ونىڭ بالاسى ناعدايدى (ناعاناي) وزبەك حان ەدىل دارياسىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى ەلگە بي ەتتى, ول بەك حورەزمدە جەرلەندى» دەگەن دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, ناعانايدىڭ اكەسى اعاداي ءباھادۇر دەپ بايلام جاسايدى. وعان ءبىر قوسىمشا دالەل, حيۋا تاريحشىلارى شيرمۇحاممەد مۋنيس (1778-1829) پەن مۇحاممەد ريزا اگاحيدىڭ (1809-1874) «فيرداۋس ال-يكبال» اتتى شىعارماسىندا اتالاتىن بۇلعاردى ءبىراز جىل بيلەگەن اعاداي ءباھادۇر. ول ورىستار مەن شەركەستەرگە قارسى جورىقتارعا شىعىپ, ول جەرلەردەگى قالالاردىڭ قورعاندارىن قالپىنا كەلتىرىپتى. مۋنيستىڭ جازۋىنشا, اعاداي 1312-1313 جىلدارى بولعان ءبىر سوعىستا قازا تاپقان. «اعاداي تۋرالى بۇل مالىمەت يۋ.برەگەل ەڭبەگىندەگى وزبەك حاننىڭ كەزىندە قاراشا بەك لاۋازىمىندا بولعان ناعانايدىڭ اكەسىنىڭ اتى اعاداي ەدى دەگەن قيسىندى ودان ءارى دايەكتەي تۇسەدى» دەيدى ج.بەيسەنباي ۇلى.
سونىمەن, اعاداي ءوز اكەسى سالجۇدايعا تيەسىلى بولعان جوعارعى دارەجەلى ۇلىسبەك مىندەتىن جالعاستىرعان بولىپ شىعادى. ەگەر راشيد اد-دين مالىمەتىنە سۇيەنىپ, سالجۇداي 1302 جىلى دۇنيەدەن وزعان دەسەك, ونىڭ ۇلى اعاداي 1312-1313 جىلى وتكەن ءبىر سوعىستا قازا بولدى دەگەن قيسىندى, ال ونىڭ ۇلى ناعانايدىڭ 1360 جىلدارى دۇنيەدەن وزۋى ابدەن مۇمكىن.
التىن وردا – قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرگەن يمپەريالىق قۇرىلىمداردىڭ سوڭعىسى. وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىم تەتىگىنىڭ ءبىرى حانعا سەنىمدى قاراشا بەكتەردى يمپەريا قۇرامىنداعى ايماقتارعا ۇلىسبەگىلىككە جىبەرۋ ەدى. يبن باتتۋتا بۇل قىزمەتتى «ءۋالي» دەپ اتاعان.
«التىن وردا حاندارىنىڭ جارلىقتارى» دەپ اتالاتىن قۇجاتتاردىڭ ءىشىندە عىلىمي اينالىمعا «جانىبەك حاننىڭ ۆەنەتسيالىق كوپەستەرگە 1342 جىلعى جارلىعى» دەگەن اتپەن ەنگەن دەرەك بار. ونىڭ تومەنگى جاعىندا التىن وردانىڭ ايگىلى سەگىز بەگىنىڭ ەسىمدەرى تىزىلگەن جانە ەڭ ءبىرىنشى بوپ ناعاناي ەسىمى جازىلىپ تۇر. بۇنى ناعانايدىڭ ورداداعى بەدەل-بيىگىنىڭ سول كەزدە قانداي دەڭگەيدە ەكەندىگىن بايقاتاتىن سالماقتى دەرەكتىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى (بەيسەنباي ۇلى ج. التىن وردانىڭ تۇركى بەكتەرى // مادەني مۇرا. –استانا, 2012. №3. – 45-56 ب.). ارادا ءبىراز جىلدار ءوتكەندە, ياكي 1358 جىلى جانىبەك حاننىڭ بالاسى بەردىبەك حاننىڭ دا ۆەنەتسيا كوپەستەرىنە قاتىستى جارلىعىندا ءتىزىمدە ءبىرىنشى بوپ ناعاناي بالاسى اققۇسايىنسوپى ەسىمى جازىلعان.
بەردىبەكتەن كەيىنگى ساياسي داعدارىس كەزىندە ناعاناي ءوز بالالارى اققۇسايىنسوپى, ءجۇسىپسوپى, سۇلەيمەنسوپىلارمەن بىرگە حورەزم ۇلىسىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە بيلەدى. شاعاتاي يەلىكتەرىن بىرتىندەپ وزىنە قاراتا باستاعان ءامىر تەمىر 1372 جىلى ۇرگەنىشتى قورشاپ, قورعانىس شايقاسى كەزىندە اققۇسايىنسوپى قازا تابادى. ونىڭ ورنىنا بيلىككە كەلگەن ءجۇسىپسوپى, امال جوق, ءامىر تەمىرمەن كەلىسسوزگە شىعىپ, قيات پەن حيۋادان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولادى. ءامىر تەمىر مەن جوشى ۇلىسىن قايتا قالپىنا كەلتىرگىسى كەلگەن توقتامىس حان اراسىنداعى كيكىلجىڭ تالاستاردىڭ كەزىندە حورەزم ايماعى جىلدان جىلعا قۇلدىراي باستايدى. اقىرى ءامىر تەمىر 1388 جىلى ءۇرگەنىشكە شابۋىل جاساپ, تامىرى تەرەڭگە كەتكەن مەملەكەتتىلىك جويىلدى.
ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا حيۋا دەپ اتالا باستاعان حورەزم حاندىعىنىڭ بيلىگىنە قايتادان ناعاناي ۇرپاقتارىنىڭ كەلۋ ءۇردىسى بايقالادى. 1760 جىلدارعا دەيىن تاق توڭىرەگىندەگى جوعارعى ورىندارعا تاعايىندالىپ ءجۇرگەن قوڭىرات بەكتەرىنىڭ اراسىنان ءىشمۇحاممەد بي جاڭا قوڭىرات اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالايدى. بۇل اۋلەت وزدەرى حان تۇقىمى بولماعاننان كەيىن, تاققا كەيدە قازاق سۇلتاندارىن دا شاقىرىپ, مارتەبەلەگەن سياقتى بولعانىمەن, ءوزدەرى يناق دەگەن لاۋازىمدى يەلەنىپ, نەگىزگى بيلىكتى قولدارىندا ۇستاپ وتىردى. ولار 1920 جىلعا دەيىن حيۋا حاندىعىنىڭ ءتىزگىنىن قولدان شىعارعان جوق. حيۋا تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىندا سول قوڭىرات بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبارىنىڭ وزبەك حاننىڭ زامانداسى, قيات قالاسىنداعى ابباس ءۋالي شەيحتىڭ مازاراتى قاسىندا جەرلەنىپ, باسىنا بيىك كەسەنە ورناتىلعان نۋعداي ءبيدىڭ (ناعانايدىڭ) ۇرپاقتارى ەكەندىگى ءاردايىم نازارعا الىنادى.
قوڭىراتتاردىڭ ءبىر توبى ناعاناي جانە ونىڭ ۇرپاقتارى بيلەگەن ءۇرگەنىش, حيۋا وڭىرلەرىندە, سونداي-اق وزبەكستاننىڭ سۇرحانداريا وبلىسىنداعى بايسىن ايماعىندا ورنىقسا, قازاق قوڭىراتتارىن قۇراعان ۇلكەن ءبىر توبى سىر بويىنا قونىستانىپ, ۇلىتاۋعا دەيىن كوشىپ ءجۇردى. قوڭىرات ىشىندەگى رۋلاردىڭ ءتۇپ توركىنى قازاق قۇرامىنداعى جەكە-جەكە رۋلار ەكەنىن جانە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قوڭىرات تايپاسى اتاۋى توڭىرەگىنە ۇيىسقانى اڭعارىلادى. بۇل ماسەلەنىڭ حورەزم, ءامۋداريا ايماعىن ۇزاق ۋاقىت بيلەپ, سىر الابىنا كەڭىنەن تانىلعان ناعاناي بەك پەن ونىڭ اۋلەتىنىڭ اتاق-ابىرويىمەن بايلانىسىپ جاتقاندىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونى قازاق قوڭىراتتارى شەجىرەلەرىندەگى سىر, تۇركىستان ءوڭىرلەرى مەن ۇرگەنىش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ءسوز ەتەتىن دەرەكتەر دە قۋاتتايدى. قازاق حاندىعى ىرگە كوتەرگەندە, ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن, وعان دەيىن ناعاناي بەكتىڭ قاراماعىندا بولعان قوڭىراتتار جاڭا مەملەكەتتى جاساقتاۋعا ءتىكەلەي قاتىستى. وسىلايشا ناعاناي اتى قوڭىراتتىڭ ءتۇپ اتاسى رەتىندە قازاق حاندىعىنىڭ شەجىرەسىنە ەنگەنىنە ەش كۇمان جوق.
جامبىل ارتىقباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور