بيىلعى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ جاڭا فورماتى تۋرالى گازەتىمىزدە جان-جاقتى ماعلۇمات بەرىلىپ كەلەدى. بۇل ۇبت-نىڭ بۇرىنعىدان ەرەكشەلىگى – مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەرگە ارنالعان قورىتىندى اتتەستاتسيا مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋشىلەرگە ارنالعان ۇبت رەتىندە ەكىگە ءبولىنۋى.
جۋىردا استاناداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان №81 گيمنازيادا «ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى» رمك ديرەكتورى رامازان الىمقۇلوۆ مۇعالىمدەرمەن جۇزدەسىپ, اتالعان ماسەلەنىڭ قىر-سىرىن باياندادى. قالىڭ جۇرتشىلىققا اسىرەسە, قورىتىندى اتتەستاتتاۋ ءماسەلەسى تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇرعانى راس. ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەر ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن مەملەكەتتىك ءبىتىرۋ ەمتيحاندارىنان تۇراتىن (4 مىندەتتى جانە 1 تاڭداۋ ءپانى) مىندەتتى قورىتىندى اتتەستاتتاۋمەن اياقتايدى. وسى ورايدا ەمتيحانداردىڭ ەرەكشەلىگىن تۇسىندىرە كەتكەندى ءجون سانادىق. ياعني, وقۋشى انا ءتىلى جانە ادەبيەتتەن ءۇش تاقىرىپتىڭ بىرەۋىن تاڭداپ, 3 ساعات ىشىندە جازباشا تۇردە 250-300 سوزدەن تۇراتىن ەسسە جازادى. ەسسەدە نەگىزگى ويدى انىقتاۋ, ماسەلەنى تۇجىرىمداۋ, دالەل مەن ەسسەنىڭ جالپى قورىتىندىسى جازىلۋى كەرەك. ال الگەبرا جانە اناليز باستامالارىنا
5 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. تاپسىرمالار جازباشا تۇردە ورىندالادى. بۇل بالانىڭ ماتەماتيكالىق فاكتىلەر, ۇعىمدار مەن تاسىلدەردى, قولدانبالى جانە لوگيكالىق ەسەپتەردى شەشۋ ەپتىلىگىن مەڭگەرۋ دارەجەسىن انىقتاۋعا باعىتتالعان.
قازاقستان تاريحى بيلەتپەن اۋىزشا تاپسىرىلادى. وعان 20 مينۋت ۋاقىت بەرىلەدى. ءار بيلەتتە 3 سۇراقتان, ونىڭ ىشىندە 2 تاپسىرما – ماتەريال تەورياسىنان, 1 تاپسىرما شىعارماشىلىق سيپاتتا (تاريحي كارتالار, سىزبانۇسقالار, حرونولوگيالىق كەستەلەر ت.ب. قولدانىلعان تاپسىرمالار) بولادى. سونداي-اق, قازاق ءتىلى ورىس, وزبەك, ۇيعىر جانە تاجىك تىلدەرىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە, ال ورىس ءتىلى قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە تەستىلەۋ ارقىلى تاپسىرىلىپ, وعان 80 مينۋت ۋاقىت بەرىلەدى. تەستىلەۋ تىڭدالىم (2 ماتىننەن 10 تاپسىرما), وقىلىم (2 ماتىننەن 10 تاپسىرما) جانە لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق ءبولىم (20 تاپسىرما) بلوكتارىنان تۇرادى. ال فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, گەوگرافيا, گەومەتريا, دۇنيە ءجۇزى تاريحى, ادەبيەت, ينفورماتيكا, شەت ءتىلى (اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس) سىندى تاڭداۋ پاندەرى تەستىلەۋ (وقۋ بەيىنىنە بايلانىستى: قوعامدىق-گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق) تۇرىندە تاپسىرىلادى. وعان 80 مينۋت ۋاقىت بولىنگەن. تەست 40 تاپسىرمادان تۇرادى, ونىڭ جارتىسىندا بەرىلگەن جاۋاپتان ءبىر دۇرىس 5 جاۋاپتى تاڭداۋ, قالعان جارتىسىندا كوپتەگەن جاۋاپتان ءبىر نەمەسە بىرنەشە دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋ قاراستىرىلعان. مەكتەپ ءبىتىرۋ ەمتيحاندارى مەكتەپ بازاسىندا وتەدى. اۋىزشا, جازباشا ەمتيحاندار مەن تەستىلەۋدىڭ جاۋاپتارىن جاۋاپتار كودىنا سايكەس مەكتەپتەردەگى ەمتيحان كوميسسيالارى باعالايدى.
ەندى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە كەلەيىك. ۇبت-عا ءوتىنىشتەردى قابىلداۋ 10 ناۋرىز بەن 10 مامىر ارالىعىندا ۇبت وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە جۇرگىزىلەدى. جاڭا فورمات 5 پاننەن تۇرادى. ونىڭ ىشىندە 3 مىندەتتى جانە تاڭداعان ماماندىققا بايلانىستى 2 بەيىندى ءپان بار. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان تاريحى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق جانە وقۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقايسىسىنا 20 تاپسىرمادان بەرىلسە, 2 بەيىندى ءپان 30 تاپسىرمادان تۇرادى. ونىڭ العاشقى 20 تاپسىرماسى بەس جاۋاپ نۇسقاسىنان ءبىر دۇرىسىن تاڭداۋ جانە قالعان 10 تاپسىرماسىندا كوپتەگەن جاۋاپ نۇسقاسىنان ءبىر نەمەسە بىرنەشە دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋ ۇسىنىلادى. مىسالى, بەرىلگەن 8 جاۋاپ نۇسقاسىنىڭ ەكەۋى نەمەسە ۇشەۋى دۇرىس جاۋاپ. مۇنداي ءتاسىل تالاپكەردىڭ تاقىرىپتى قانشالىقتى مەڭگەرگەندىگىن ناقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە جاۋاپتاردى «جاتتاۋ» ارقىلى بولجاپ تابۋعا كەدەرگى بولادى. بارلىعى 120 تاپسىرما بار. ماكسيمالدى بالل – 140. شەكتى دەڭگەي – 50 بالل. تەستىلەۋ ۋاقىتى 3 ساعات 50 مينۋت (230 مينۋت).
ايتا كەتەرلىگى, بيىل «التىن بەلگى» يەلەرى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي بايقاۋلاردىڭ, سپورتتىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازدارى جالپىعا ورتاق تارتىپتە ۇبت تاپسىرادى. ولاردىڭ اتالعان جەتىستىكتەرى باسقا تالاپكەرلەرمەن بالى بىردەي بولعان جاعدايدا عانا ەسكەرىلەدى.
جالپى, شەت ەل تاجىريبەسىندە مۇنداي جۇيە كەڭىنەن قولدانىلادى. ماسەلەن, جاپونيادا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن مەكتەپ ءبىتىرۋشى ەكى ەمتيحان كەزەڭىنەن وتەدى. ءبىرىنشى كەزەڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تاپسىرماستان جارتى جىل بۇرىن وتكىزىلەدى. وقۋشىلار 12 ءپاننىڭ ىشىنەن بىرنەشەۋىن تاڭداپ, تەست تاپسىرادى. تەست سانىن ءاربىر ۋنيۆەرسيتەت جەكە انىقتايدى. ەكىنشى كەزەڭدە ەمتيحانداردى ءار جوعارى وقۋ ورنى جەكە وتكىزەدى. اقش-تا بۇل SAT جانە اسT تەستتەرى دەپ اتالادى. بۇل ەمتيحاندار وقىتۋ باعدارلامالارىمەن بايلانىستى ەمەس. SAT – ۆەربالدى قابىلەتتەرى مەن ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى تەكسەرسە, اسT جەكە پاندەردىڭ سۋب-تەستتەرىنەن تۇرادى. ال يزرايلدە جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن تالاپكەرلەر پسيحومەتريالىق تەست تاپسىرادى. بۇل تەستتىڭ قۇرىلىمى سوزدىك (ۆەربالدى) ويلاۋ, ساندىق (ماتەماتيكالىق) ويلاۋ جانە اعىلشىن تىلىنەن تۇرادى. 2012 جىلدان بەرى اتالعان ەمتيحانعا بەرىلگەن تاقىرىپقا ەسسە جازۋ قوسىلعان جانە ونىڭ باعاسى سوزدىك ويلاۋ باعاسىنا قوسىلادى.
20 جىلعا جۋىق وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان «ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تۇراقتى ىنتىماقوۆ ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ۇبت جوباسىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋگە قوعامداعى مەكتەپ پەن ۇستاز بەدەلىنىڭ تومەندەپ كەتۋى سەبەپ بولعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, بۇل وزگەرىستەرگە مەكتەپتىڭ ءبىلىم كورسەتكىشىن ۇبت-نىڭ ورتاشا ءناتيجەسىمەن بەلگىلەۋدە كەيبىر قيسىنسىز باعالاۋلاردىڭ ورىن الۋى دا ىقپال ەتپەي قويماعان. ماسەلەن, وسى كورسەتكىش ءۇشىن بىلتىر مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەردىڭ 25 پايىزدايى ۇبت-عا قاتىسا الماعان ەكەن.
– بيىل جاعداي وزگەردى. الدىمەن قورىتىندى اتتەستاتتاۋعا مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەر 100 پايىز قاتىسادى. قاتىسپاسا كامەلەتتىك اتتەستات الا المايدى. ەكىنشىدەن, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدى قالاعان مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەر ۇبت-عا قاتىسادى. بۇل بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق جۇگىن ءسال دە بولسا جەڭىلدەتتى. ياعني, كىمدە-كىم ءوزىنىڭ مۇمكىنشىلىگىنە كوز جەتكىزسە, ءارى قاراي ۇبت تاپسىرادى, – دەدى تۇراقتى ءجۇمادىلدا ۇلى.
وسى ورتالىقتىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋدەگى تەست تاپسىرمالارىن قۇراستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلجان ءپىرىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىعىن تەكسەرۋگە ارنالعان تەست تاپسىرمالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا ونىڭ قيىندىق تۋدىرمايتىنى بايقالعان. ال وقۋشىلاردىڭ ورىنداۋ بارىسىندا قينالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى, تاپسىرمالاردى مۇقيات وقىماۋىندا جاتىر. سوندىقتان تەست تاپسىرمالارىنىڭ ءمان-ماڭىزى مەن ويىنىڭ جۇلگەسىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى ءۇلكەن.
– بۇل ەسەپتەر بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن تەكسەرۋگە باعىتتالعان. ماتەماتيكانى قولدانۋ ارقىلى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ەسەپتەردى شىعارا الادى. ال وقۋ ساۋاتتىلىعىنا ارنالعان تاپسىرمالار ماتىندەر ارقىلى بەرىلەتىن ءبىرنەشە تاپسىرمادان تۇرادى. مۇندا دا وقۋشى تاپسىرمانى زەر سالىپ وقىپ شىعۋى قاجەت. ءماتىن بويىنشا ويىن ءتۇيىندەۋى, جالقىلاۋى ءتيىس. ويتكەنى, ءماتىن ىشىندەگى سوزدەر سالىستىرۋعا بەرىلگەندە نەمەسە ءماتىندى ءبىر ويمەن جەتكىزۋگە بەرىلگەن ماقالدى تابۋ ءۇشىن وقۋشى وزىنە كەرەك نۇسقانى اجىراتا الۋى كەرەك, – دەدى ول.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»