1917 جىلدىڭ اقپان ايىندا رەسەيدە جۇزەگە اسقان اقپان توڭكەرىسى دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار وقيعا بولدى. ول يمپەريانى 300 جىلدان استام ۋاقىت (1613 جىلدان بەرى) جەكە-دارا بيلەپ, پاتشالىقتىڭ تاعىندا مىزعىماي وتىرعان رومانوۆتار اۋلەتىن توڭكەرىپ, بيلىكتى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ قولىنا الىپ بەردى. 1894 جىلدان باستاپ 23 جىلعا جۋىق تاقتا وتىرعان ءىى نيكولاي تاقتان ءوز ەركىمەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. تۇتقىندالعان بويىندا ونى ۋاقىتشا وكىمەت تسارسكوە سەلوداعى رەزيدەنتسياسىنا اپارىپ, بارلىق وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءۇي قاماققا الدى.
كەڭەس وداعى جىلدارىنداعى تاپتىق يدەولوگيامەن جازىلعان تاريح قازاقتار «مەكالاي زامانى» دەپ اتاعان زاماندى دا, پاتشانىڭ ءوزىن دە تەك تەرىس جاعىنان سۋرەتتەيدى.
«مەكالاي زامانىندا» رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ءبىرشاما قارقىندى بولدى. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك-ساياسي تەكەتىرەستەر مەن ءتوڭكەرىسشىل رۋح قاتتى ورىستەدى. 1904-1905 جىلدارداعى جاپونيامەن بولعان سوعىستا جەڭىلۋى 1905-1907 جىلدارداعى ءتوڭكەرىسكە ۇلاسىپ, پاتشانى جۋاسىتىپ, ءبىرشاما ليبەرالدى شارالار جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى. سونىڭ ىشىندە 1905 جىلعى مانيفەسىمەن مەملەكەتتىك دۋمانى شاقىرعانىن ايتۋعا بولادى. بىرنەشە ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى ەنگەن ءى جانە ءىى دۋماعا قازاقتار اراسىنان ءا.بوكەيحان, ش.قوسشىعۇل ۇلى, ا.قالمەن ۇلى, س.ءجانتورين, ا.ءبىرىمجان ۇلى, ت.نۇرەكەن ۇلى, د.نويان-تۇندىت, م.تىنىشپاي ۇلى, ت.اللابەرگەن ۇلى, ب.قاراتاي, ب.قۇلمان ۇلى, م.تايىن ۇلى دەپۋتات بولىپ سايلانعانىن ايتا كەتەيىك.
ءىى نيكولايدى رەسەي حالقى ءوز اراسىندا «قاندى نيكولاي» دەپ اتاعان. بۇل اتاقتى الۋعا ونىڭ پاتشالىق قۇرعان كەزەڭدەگى كوپتەگەن جوسىقسىز ءىس-ارەكەتى سەبەپ بولدى. الدىمەن... نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋى ماسكەۋدە تويلانعان 1896 جىلدىڭ 18 مامىرىندا قالانىڭ باتىسىنداعى حودىن دالاسىندا كوپ جينالعان حالىقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى جانشىپ, تاپتاۋىنان 1379 ادام قىرىلىپ, 900 ادام جاراقات العان... بۇل وقيعانى تاريحشىلار بولماسا كوپ ادام ءبىلە بەرمەيدى.
حودىن دالاسىنىڭ كەڭدىگى 1 شارشى شاقىرىمداي. وسى الاڭدا ماسكەۋدىڭ بيلىگى جاڭا پاتشانىڭ قۇرمەتىنە حالىققا 30 مىڭ شەلەك سىرا مەن 400 مىڭ سىيلىق دورباسى تەگىن تاراتىلاتىنىن جاريالاعان. وسىلاردى الماق ءۇشىن ماسكەۋ حالقى تاڭ اتپاي قاپتاپ, جينالادى ەمەس پە؟ كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, وسى شاعىن جەرگە 500 مىڭ ادام كەلگەن ەكەن. قاي كۇنگىدەي توبىردى تولقىتقان قاڭقۋ مۇندا دا شىعىپ, دوربا تاراتۋشىلار سىيلىقتاردى تەك ءوز ادامدارىنا عانا بەرىپ جاتىر ەكەن دەگەنگە الدانعان حالىق ءبىرىن-ءبىرى باسىپ, سىيلىق بەرەتىن جەرلەرگە قاراي لاپ قويادى... سونىڭ ناتيجەسىندە, جوعارىداعىدا ايتقانىمىزداي 1400-گە جۋىق ادام بىردەن ولگەن. وسىنداي جاعدايعا قاراماي نيكولاي پاتشانى ۇلىقتاۋ شارالارى ودان ءارى جالعاسا بەرگەن...
ءىى نيكولايدىڭ حالىق اراسىندا «قاندى نيكولاي» اتانۋىنىڭ باسى وسى وقيعا. ودان كەيىن, كوپكە بەلگىلى 1905 جىلعى «قاندى جەكسەنبى», 1912 جىلعى «لەنا قىرعىنى» بولدى. ەكەۋىندە دە بۇيرىق بەرۋشىلەر ەرەۋىل جاساعان بەيبىت جۇمىسشىلارعا پاتشانىڭ اتىنان وق اتقىزعان. ەكى قىرعىننىڭ دا ەش قيسىنى جوق ەدى. 1905 جىلدىڭ 9 قاڭتارىنداعى قىرعىنعا قاتىسقان جۇمىسشىلار پاتشاعا سەنىپ, «سانكت-پەتەربۋرگتىڭ فابريكا-زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ جينالىسى» اتتى زاڭدى ۇيىمنىڭ باسشىسى گەورگي گاپوننىڭ ءتۇرلى ادىلەتسىزدىكتەردى ايتىپ, ونى تۇزەتۋدى تالاپ ەتىپ جازعان پەتيتسياسىن جۇمىسشىلار ءوز قولدارىمەن تاپسىرۋعا شىققان. پاتشانى اقتاۋشىلار سول كۇنى ونىڭ قىسقى سارايدا بولماعانىن ايتادى. الايدا, پاتشا شىقپاعان سوڭ سولداتتاردىڭ قاتارىن بۇزىپ, سارايعا كۇشپەن ۇمتىلۋشىلاردى اسكەر باستىعى اتۋعا بۇيرىق بەرەدى.
ەكى جۇزدەي ادام قازا تاۋىپ, 800-دەي ادام جارالانعان بۇل اتىستى سول كەزدەگى پروگرەسشىل الەم تەگىس ايىپتادى. ال 1912 جىلعى ساۋىردە لەنا وزەنىنىڭ بويىنداعى التىن كەنىندە بولعان 2 مىڭنان ارتىق جۇمىسشىلاردىڭ بەيبىت ەرەۋىلىن اتۋعا جاندارمنىڭ روتميسترى ترەششەنكوۆ 1905 جىلعى ۇلگىمەن پاتشانىڭ اتىنان اتۋعا بۇيرىق بەرگەن. ناتيجەسىندە, 300-دەي ادام قىرىلىپ, 250 ادام جارالانعان.
كەڭەس وداعى جىلدارىنداعى ادەبيەت نيكولايدى اسىرەسە وسى ەكى وقيعا ءۇشىن قاتتى ايىپتايتىن. سونىمەن ءبىرگە, بارلىق ساياسي ادەبيەتتەردە ءتوڭكەرىستىڭ العىشارتتارى ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەنىن, پاتشانىڭ بۇدان بىلاي ەلدى باسقارا المايتىن بولعاندىعىن دالەلدەيتىن. سونىڭ ىشىندە لەنيننىڭ «جوعارىداعىلار باسقارا المايدى, تومەندەگىلەر كونە المايدى» دەگەن سوزدەرىن باسشىلىققا الىپ, ونى تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەيتىن.
اقپان توڭكەرىسىنە حالىقتىڭ رەۆوليۋتسياشىل كوڭىل-كۇيى ەمەس, باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – نان تاپشىلىعى تۋرالى دۇرلىگىستىڭ ءتۇرتكىسى بولعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. پاتشالىق رەسەيدە نان تاپشىلىعى وتە سيرەك بولاتىن وقيعا ەدى. پروفەسسور س.پوكروۆسكيدىڭ 1947 جىلعى دەرەكتەرىنە قاراعاندا, رەسەي 1912 جىلى 548,5 ملن, 1913 جىلى 647,8 ملن پۇت استىقتى سىرتقا شىعارعان الەمدەگى استىق ساتۋشى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىرى بولعان. الايدا العاشقى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا مۇجىقتاردىڭ جاپپاي اسكەرگە الىنۋىمەن استىقتىڭ شىعىمى ازايىپ, ونىڭ ۇستىنە قالالارعا جەتكىزىلۋى دە كەمىپ قالادى. 1916 جىلى دا سونداي سيرەك وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعان. پاتشانى قۇلاتۋدى ويلاپ جۇرگەن ساياسي پارتيالار مۇنداي قىسىلتاياڭدى ءوزدەرىنىڭ پايداسىنا جاراتۋدى ويلاپ, جۇمىسشىلار اراسىنا جاقىندا نان تاۋسىلادى, پاتشا تاقتان كەتپەسە مۇنداي جاعداي جالعاسا بەرەدى دەگەن ناسيحاتتاردى جەلدەي ەستىرەدى. نان لاپكەلەرىندە ءبىرىن-ءبىرى جانشىپ, اشىنىپ تۇرعان حالىقتىڭ جۇرەگىنە مۇنداي ۇندەۋلەر قونا كەتىپ, پاتشاعا قارسى لاعنەت سوزدەر قارشا بورايدى. شىن مانىندە نان تاپشىلىعىن ۇيىمداستىرىپ, حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ جۇرگەن ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى ەدى. ول جالعىز بولشەۆيكتەر مەن مەنشەۆيكتەر عانا ەمەس, كادەتتەر, ەسەرلەر جانە ت.ب. بولاتىن. سول كەزدەگى پەتروگرادتىڭ كۇزەت ءبولىمىنىڭ باستىعى ك.گلوباچەۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا: «1917 جىلعى اقپاندا پەتروگراد تۇرعىندارىنىڭ تۇتىنۋىنا ۇن مولشەرى جەتكىلىكتى بولدى. ونىڭ ۇستىنە كۇن سايىن قالاعا ۆاگوندارمەن جەتكىلىكتى كولەمدە استىق اكەلىنىپ تۇردى. ال «جاقىندا اشتىق بولادى» دەگەن حابارلاردى تاراتىپ, حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, جاپپاي ءتارتىپسىزدىكتەرگە شاقىرۋ تەك قانا ارانداتۋشىلاردىڭ ارەكەتى ەدى. اقىرىندا ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتتى».
ءتىپتى, قالاعا ۇن اكەلىپ جاتقان تەمىر جول سوستاۆتارىن دا جولدان توقتاتىپ, باسقا باعىتتارعا جىبەرگەن قاسكۇنەمدەر دە كەزدەستى. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ولاردىڭ اراسىندا جول قاتىناستارى مينيسترلىگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى يۋ.لومونوسوۆ بولىپتى. ول قالاعا استىق اكەلە جاتقان سوستاۆتى پەتروگرادقا جەتكىزبەي, جولدان قايتارعان.
سول كەزدەگى پەتروگرادتا شىعىپ تۇرعان «بيرجەۆىە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ 21 اقپانداعى نومىرىندە نان جەتپەگەنىنە اشىنعان حالىق «نان, نان!» دەپ ايعايلاپ, كوشەگە شىققان. ولار شاعىن نان مەن توقاش ءلاپكەلەرىن توڭكەرىپ, توناۋعا كىرىسەدى. 23 اقپاندا بۇل تولقۋلارعا پۋتيلوۆ زاۋىتىنىڭ جانە باسقا كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارى قوسىلىپ, «نان, نان!» دەگەن ءۇندەۋلەرگە «سوعىس توقتاتىلسىن!», «پاتشا جويىلسىن!» دەگەن ساياسي ۇرانداردى قوسىپ, كوشەنى باسىنا كوتەرەدى. سول كەزدەگى دەرەكتەر بويىنشا ەرەۋىلدەگەن حالىقتىڭ سانى 90 مىڭنان اسقان ەكەن. حالىقتىڭ تولقۋىن قايتسە دە ءوز ماقساتىنا پايدالانۋعا تىرىسقان ساياسي پارتيالاردىڭ ارەكەتتەرى بەلسەندى بولا ءتۇسكەن. ولار ستيحيالىق قوزعالىستاردىڭ الدىندا ءسويلەپ, ستاچكالاردىڭ ساياسي رەڭكىن قويۋلاتىپ, بارلىعى پاتشانىڭ تاياز, كوربالا ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن دەگەن ءۇندەۋلەردى بارىنشا مول تاراتىپ جاتتى.
23 اقپاننان باستاپ پەتروگرادتاعى ءاسكەر بولىمدەر كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا شىعا باستايدى. 25 اقپاندا قالانىڭ اسكەري كومەندانتى س.حابالوۆتىڭ مايداننىڭ ستاۆكاسىندا جاتقان نيكولايعا بەرگەن جەدەلحاتىندا قالا كوشەلەرىنە ەرەۋىلگە شىققاندار سانى 240 مىڭداي بولعانى ايتىلادى.
مونارحيانى قورعاۋعا ءتيىستى پاتشانىڭ سەنىمدى كۇشتەرى بۇكىل استانانىڭ بويىنا جايىلعان ەرەۋىلدى قۇرىقتاي المادى. ال مايداننان پاتشانى قورعاۋعا اكەلىنگەن ءاسكەرلەر قالاعا كىرە دە المادى. ونىڭ ۇستىنە 1 ساۋىرگە دەيىن جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى جارلىق شىققان مەملەكەتتىك دۋماداعى وپپوزيتسيا ەندى پاتشانىڭ جارلىعىنا باعىنبايتىن ۋاقىتشا كوميتەت قۇردى.
ءسويتىپ, ناننان باستالعان دۇربەلەڭ اقىرىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, پاتشانى تاقتان تايدىرۋعا اكەلدى. ۋاقىتشا وكىمەتتى العاشىندا كنياز گەورگي لۆوۆ باسقارعان. ول بارلىق بيلىك تارماقتارىن وزىنە باعىندىرىپ, حالىققا ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر جاسادى. سونىڭ ىشىندە ساياسي قىلمىسكەرلەرگە امنيستيا جاريالاپ, حالىققا ازاماتتىق بوستاندىق بەرىلدى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا رەفورما جاسالدى, پوليتسيانى «ميليتسيا» دەگەن سوزبەن الماستىردى جانە ت.ب. بىراق قۇرىلىمى مەن باعىتى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا بولۋدى كوزدەگەن ونىڭ بيلىگى باياندى بولمادى. مىڭ ءتۇرلى قايشىلىقتارى شيەلەنىسىپ تۇرعان يمپەريادان قالعان قورجىندى ليبەرالدىق شەشىمدەرمەن مەڭگەرىپ كەتۋ وڭاي ەمەس-ءتى. اقىرى بيلىكتى توتاليتارلىق جولمەن جۇرگىزۋدى ماقسات ەتكەن بولشەۆيكتەر قارۋلى كوتەرىلىسپەن قازان ايىندا تارتىپ الىپ, 70 جىل بويى قالاي باسقارعانىن ءبارىمىز بىلەمىز.
ءىى نيكولايدى ۋاقىتشا وكىمەت توبىل قالاسىنا جەر اۋدارعان. ال بولشەۆيكتەر ونى ەكاتەرينبۋرگكە الدىرىپ, 1918 جىلى بارلىق بالا-شاعاسىمەن بىرگە اتىپ تاستادى. مىنە, اقپان توڭكەرىسىنىڭ اياعى وسىنداي وقيعالارعا ۇلاسقان ەدى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»