الاش البومى

1-سۋرەت

جول­دا­سى مارقۇم جۇمابەك اڭساعانوۆ ەكەۋى گەولوگيا سالاسىندا جەمىستى ەڭ­بەك ەتتى. بۇگىندە اجەي 82 جاسقا تولدى. ءسال اۋرۋدىڭ شارشاتىپ تۇرعانى بول­ما­سا, كارىلىككە مويىماعان, ءالى كۇن­گە اڭگىمەسىنەن بىلىمدىلىكپەن قاتار, تەك­تى­لىكتىڭ, زيالىلىقتىڭ نىشانى ەسەدى. اپاي­دىڭ تەگى توقايدان قالاي تا­­راي­­دى دەر­سىز. عابدوللا توقايدىڭ اكە­­­سى مۇ­حا­مەت­­عاريفتىڭ ءبىرىنشى ايەلى عاف­ي­فادان مۇحاممەتشاريف پەن عا­زي­زا, ەكىنشى ايە­لى مامدۋدادان عاب­دوللا تۋادى.

2-سۋرەت

اكە-شەشەلەرى ەرتە قايتىس بولىپ, عابدوللا مەن اپاسى عازيزا قاڭعىپ قال­عان سوڭ, ەكەۋىن مۇحامەتعاريفتىڭ قازاقستانداعى ورال قالاسىندا با­قۋا­ت­­­ت­ى تۇراتىن قارىنداسى عازيزا قام­قور­لىعىنا الادى. اكەسى قىزىنىڭ ەس­ى­مىن قارىنداسىنىڭ قۇرمەتىنە عازيزا دەپ قويا­دى. وسىلايشا كىشى عازيزا ورالدا بوي­جەتىپ, ابدراحمان زابيروۆ دەگەن جى­گىتپەن باس قوسىپ, بالالى-شاعالى بو­لادى. سوفيا اپايدىڭ اكەسى عالي مەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزگە وزەك بول­عا­لى وتىر­عان ءۋالي زابيروۆ – عا­زي­زا­­نىڭ ۇل­دارى. تاتاردىڭ ۇلى اقى­نى عابدوللا توقايدىڭ اعايىندى, تەتەلەس جيەن­دە­رى­نىڭ ەكەۋى دە 30-شى جىلداردىڭ زو­با­لا­ڭىندا «حالىق جاۋى» بولىپ ۇس­تالىپ ۇ­ل­كەنى ءۋالي اتىلىپ كەتەدى دە, عالي ون جىل لاگەردە وتىرىپ, 1947 جى­لى ارىپ-اشىپ قوستانايعا كەلەدى.

3-سۋرەت

سوفيا اپايدىڭ قولىندا قازىر ءۋالي ابىي­ىنان قالعان ەسكى البومنىڭ بىر­نە­­شە بەتتەرى ساقتالعان. سارعايعان ەسكى س­ۋ­رەتتەردەن احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىر­جا­قىپ دۋلاتوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ كو­زىمىزگە وتتاي باسىلدى. سىرتىنا: «جان دوسىم ۋاليگە», «قۇرمەتتى ۋاليگە» دەپ جازىپ بەرگەن, ءوزىمىز شىرا­مىتا الماعان بەيتانىس ادامداردىڭ سۋ­رەت­تەرى دە بار. ولاردىڭ اراسىنان ءبىر سۋ­رەتتى بەيىمبەت ءمايليننىڭ جاس كەزى مە ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى (2-سۋرەت). سىرتىنا «1927 جىلدىڭ اقپان ايىندا وتكەن پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇ­كىل­قا­زاقستاندىق ءى كەڭەسىنە قاتىسۋشى قازاق زيا­لىلارى» دەپ جازىلعان سۋرەتتە قاق ورتا­دا قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ وتىر (3-سۋرەت). ونىڭ وڭ جاعىندا ءۋالي زابيروۆ, سول جاعىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ بار. ەكىن­شى قاتاردا سول جاقتان ەكىنشى وتىر­عان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى تانيمىز. سۋ­رەت قىزىلوردادا تۇسىرىلگەن دەپ وي­­لايمىز. وسىعان ۇقساس ءبىر توپ ادام بەي­نەلەنگەن سۋرەتتە دە (4-سۋرەت) ورتادا سماعۇل سادۋاقاسوۆ وتىر (4-سۋرەت). ونىڭ وڭ جاعىنان تاعى دا ماڭ­دايى جار­قىراعان, اشاڭ ءجۇزدى ءۋالي زابي­روۆ­­تى كورەمىز. احمەت بايتۇرسىنوۆ سما­عۇلدىڭ سول جاعىندا ەكى ادامنان كەيىن وتىر. وڭ جاق قابىرعادا «بار­ل­ىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرى­گىڭ­دەر!» دەگەن توتە جانە ورىس تىلىندە جا­زىلعان جازۋدىڭ شەتى كورىنسە دە, سول ۋا­قىتتىڭ لەبىن بىلدىرەتىندەي. سماعۇل ءوزى­نىڭ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا توتە جازۋمەن «ۋاليگە. سماعۇل سادۋاقاسوۆ. ء3/ىىى, 1927 جىل, قىزىلوردا» دەپ جازىپ, ءوزىنىڭ قولىن قويىپ بەرىپتى (5-سۋرەت). سۇلتانبەك قوجانوۆ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا «ۋاليگە! سۇلتانبەكتەن. 1925 جىل» (6-سۋرەت) دەگەن جازۋ قالدىرعان.

4-سۋرەت

ەسكى البومدا ءبىر قىرىنداۋ وتىر­عان, شاشىن تىقىرلاپ الدىرعان, كوز­قا­را­سىنان زيالىلىق ەسىپ تۇرعان كىسى سۋ­رەت­تىڭ سىرتىنا «دوروگومۋ توۆاريششۋ ۆاليۋ نا دوبرۋيۋ پاميات (سيۋرۋشناي) ء2/ىىى-22 گ» دەپ, استىنا اتىن جازباي تەك قول قويادى. تومەنىرەك بىرەۋ ونى «مۇر­زا­ع­اليەۆ حافي, بىۆ پرەد.سنك كاز.اسسر» دەپ جازىپ قويىپتى (7-سۋرەت). البومدا 1935 جىلى قىركۇيەك ايىندا لەنينگرادتا تۇسكەن زيالىلىقتىڭ شۋا­عى توگىلىپ تۇرعان زابيروۆتەر وتبا­سى­نىڭ سۋرەتى دە نازاردى ەرەكشە اۋدارادى. ونىڭ سىرتىندا: «انام – 59 جاستا, ءۋا­لي – 36, عالي – 34, ءسالىم – 7 جاستا» دە­گەن جازۋلار بار (8-سۋرەت). 

5-سۋرەت

ورال قالاسىندا 1922 جىلدىڭ 11 ماۋ­سىمىندا تۇسكەن التى ادامنىڭ سۋ­رە­تىنىڭ سىرتىنا ورىس تىلىندە: «گ.ۋرالسك 11 يۋن 1922گ. پرەبىۆانيە نار.كوم. يۋستيتسي ك.س.س.ر ت. بەك­مۋ­حا­مەدوۆا. سيديات 1.زابيروۆ, 2.بەك­مۋ­­ح­امەدوۆ, 3.جۋلدۋباەۆ. ستويات 1. زۋب­كوۆ, 2.الجانوۆ, 3.دجانتلەۋوۆ» دەپ كور­سەتكەن (9-سۋرەت). شافقات بەك­مۇ­حام­­بەتوۆ قازاق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شە­شى­مى­مەن 1921 جىلى قازاندا زاڭ حالىق كو­ميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. ونىڭ تۇسىندا زاڭ حالىق كوميسساريا­تى قىلمىسپەن كۇرەسۋدىڭ تاسىلدەرىن انىق­تايدى, ولكەلىك حالىق سوتتارىن, پرو­كۋراتۋرا مەن ادۆوكاتۋرانى قۇرادى, سوت رەفورماسىن جۇرگىزەدى, العاشقى زاڭ­داردى قابىلدايدى. بەكمۇحامبەتوۆ كەي­ى­نىرەك پروكۋراتۋرانى دا باسقارادى. ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنە بارىم­تاشىلاردى جازالاۋ, قالىڭدىق ۇر­لاۋ, ولتىرگەن ادامعا قۇن سۇراۋ تۋ­را­­لى باپتار ەنگىزۋگە مۇرىندىق بو­ل­دى. ونىڭ زاڭ كوميسسارى بولىپ تۇر­عان 1921-1922 جىلدارى ادام جەۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى قۇقىقتىق وكىم دە قا­بىلداندى. ش.بەكمۇحامبەتوۆ 1958 جى­لى الماتىدا قايتىس بولدى. ال­بوم­د­اعى سۋرەتتەر نەگىزىنەن قى­زىل­وردا مەن ورىنبوردا تۇسىرىلگەن دەپ بىلەمىز.

6-سۋرەت

1935 جىلى ءوزى ۇستالىپ كەتكەنشە قا­زاق زيالىلارىمەن جاقسى قارىم-قا­تى­ناستا بولعان ءۋالي زابيروۆ كىم بولىپ ەدى؟ بۇل جونىندە 90-شى جىلدارى بەل­گىلى قالامگەر ساپابەك ءاسىپوۆ تە «ەگە­مەن­نىڭ» وقىرماندارىنا قىسقاشا بايان­داپ بەرگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ءومىرى دە, ەڭبەگى دە جەتە زەرتتەلمەگەن. ء«ۋالي اب­دراحمان ۇلى ءزابيروۆتىڭ ءومىر جولى قا­زاق مەملەكەتتىلىگىن جاڭا, كەڭەستىك نە­­گىزدە اياعىنان قاز تۇرعىزۋعا ۇلەس قوس­­قان قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى بولعانىن دا­­لەلدەيتىن ءبىز بايانداعاننان باسقا قۇ­جات­­ت­ار قولىمىزعا تۇسپەگەنىمەن, كەيىن تا­­بىلارى انىق», دەپ جازادى ساپابەك اعا­مىز. 

7-سۋرەت

سوفيا اپاي ايتقانداي, قازانداعى عاب­دوللا توقايدى زەرتتەۋشىلەر دە ءۋال­ي تۋرالى ونىڭ تۋىستارى ايتقان اق­پاراتتارمەن شەكتەلگەنگە ۇقسايدى. ءدال قازىر قازان زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قولىندا نە بار ەكەنى بىزگە دە بەيمالىم. ءۋالي 1898 جىلى ورال قالاسىندا دۇنيەگە كەلەدى. كىشكەنتايىنان ەتى ءتىرى, وقۋعا قۇشتار بولادى, ەرتە ەسەيەدى. ءتىپتى 16 جاس­ىندا «عاشىق بولدىم» دەپ, اكەسىنەن رۇق­­سات سۇراپ, ۇيلەنىپ الادى. جاسىن قو­س­­تى­رىپ جازىپ, پارتيا جۇمىسىنا ەرتە ارا­لاسادى. 

8-سۋرەت

سوفيا اپاي ءۋاليدى ورال گۋبەر­نيا­­لىق پارتيا كوميتەتى 1920 جىلى تاش­كەنتكە وقۋعا جىبەرگەنىن ايتادى. سودان قايتىپ كەلگەن سوڭ ورال قا­لا­سىن­دا پارتيا قىزمەتىندە بولادى. ارتىنشا ءۋالي قوستانايعا كەلگەن سى­ڭاي­لى. ءتىپتى مۇحامەتجان سەرالين رە­داكتورى, بەيىمبەت مايلين جاۋاپتى حات­شىسى بولعان «اۋىل» (قازىرگى وب­لىس­تىق «قوستاناي تاڭى» گازەتى) گا­زە­تىن شىعارۋعا اتسالىسقان. وعان رەداك­تسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 1924 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا كىتاپشا سياقتى ەتىپ, سۋ­رەتىمەن قاتىرما قاعازعا جاپسىرىپ بەرگەن قۇتتىقتاۋى دالەل بولادى (10-سۋرەت). توتە جازۋمەن جازىلعان قۇت­ت­ىقتاۋ ولەڭدى سوفيا اپايدىڭ جولدا­سى مارقۇم جۇمابەك اڭساعانوۆ اعاي ۋا­قى­ت­ىندا ادەيى اراب قارىپىن ۇيرەنىپ, كي­­ريلليتساعا تۇسىرگەن ەكەن. قۇتتىقتاۋ بى­­لاي جازىلعان: «ەڭبەكشىلدىڭ العا سالعان ەرىسىڭ, قولتىعىنان دەم بەرەتىن جەلىسىڭ. ادال ەڭبەك باعالانىپ قىزمەتىڭ, كۇننەن-كۇنگە كەڭەيۋدە ءورىسىڭ. سىزبەن بىرگە جۇمىس ەتسەك شاتتانىپ, ورتامىزدا جۇرگەنىڭە ماقتانىپ. ەزىلگەن ەر جۇمىسكەرى اتىنان تارتۋ تارتىپ, ەڭبەگىڭدى ماقتالىق. جۇمىسكەرلەر دۇنيەنىڭ تىرەگى, كىمگە كەرەك؟ جۇرەك سەزىپ بىلەدى. تارتۋ تارتىپ, جاڭا ورىنمەن قۇت­تىق­تاپ, ابىرويىڭدى جولداستارىڭ تىلەدى. باسپاحانا جۇمىسكەرلەرى: مۇراتوۆ ع, جالەل يبرايموۆ, س.ۋاليەۆا. 28 مارت, 1924 جىل. قوستاناي». بىراق گازەت­تە ناقتى كىم بولىپ قىزمەت ىستەگەنى از­ى­ر­­­گە بىزگە بەلگىسىز. قۇتتىقتاۋدا ول­ەڭ­­­دەگى «ادال ەڭبەك باعالانىپ قىز­مە­تىڭ», «تارتۋ تارتىپ, جاڭا ورىنمەن قۇت­­­تىقتاپ» دەگەن جولداردان ونىڭ بۇ­رىن­عى جۇمىسىنان جوعارى لاۋ­ازىم­عا وس­كەنىن بايقاۋعا بولادى. 

9-سۋرەت

سوفيا اپاي ءۋاليدىڭ ەكىنشى رەت ۇي­لەنگەنى تۋرالى ونىڭ ايەلى سارانىڭ اۋزىنان ەستىگەنىن بىلاي اڭگىمەلەيدى. – ءۋالي ابىيىم ترويتسك قالاسىنداعى سارا دەگەن تاتار قىزىن ۇناتىپ, سو­نى­مەن ءسوز بايلاسادى. سارانىڭ مە­دي­تسينالىق ءبىلىمى بار, ساۋاتتى قىز بو­لادى. اكەسى «ايەلى بار ادامعا با­را­سىڭ» دەپ قىزىنا ريزاشىلىعىن بەر­مەي­دى. ءۋالي ترويتسكىگە بارىپ, سارا­نى ات اربامەن الىپ قاشىپ, تاران اۋ­دانىنداعى بەيىمبەتتىڭ ۇيىنە اپا­رىپ, نەكەسىن قيدىرىپ, كەش وت­كىزەدى. سارا اپامنىڭ اۋزىنان ەستىپ ەدىم وسىنى. «سوناۋ ترو­يتسكىدەن تارانعا ات اربامەن جەتتىك عوي. ءبىزدى بەيىمبەت ۇي­لەندىردى» دەپ وتىراتىن. بى­راق ترويتسكىگە بەيىمبەتتىڭ بار­عان-بارماعانىن, ولاردىڭ قاي جى­لى قوسىلعاندارىن اشىپ اي­تا المايمىن, ستۋ­دەنت كەزىمدە لەنينگرادقا جىل سايىن بارسام دا, سون­دا تۇرعان سارا اپامنىڭ اڭگىمەسىنە جاس­تىقپەن ءمان بەرمەگەندىكتەن عوي, اڭ­گىمەنىڭ بۇگە-شىگەسى ەسىمدە قالماپتى, – دەيدى سوفيا اپاي. 

10-سۋرەت

بەيىمبەت دەمەكشى, ەسكى البوم جۇر­ناعىندا شەتى كەسىلگەن جاس ەر ادام­نىڭ سۋرەتىن ءبىز بەيىمبەت دەپ جو­با­لاعانىمىزدى ايتتىق. (2-سۋرەت). جا­نىن­دا بىرەۋ بولعان سەكىلدى, قىرقىپ تاس­تاعان. بەيىمبەت دەپ تانىعان كىسى تا­عى دا توپ بوپ تۇسكەن سۋرەتتە شەتتە تۇر (11-سۋرەت). سۋرەت يەسى ونىڭ سىرتىنا توتە جازۋمەن «سۇيىكتى ءۋالي! مىنا سۇگىرەت ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىمىز بولسىن. مۇستاپا ۇلى. ء3/ىىى -25 ج.» دەپ جازىپ, قولىن قويعان. بىراق بەيىمبەت ول كەزدە قوستانايدا ەمەس, ورىنبوردا بول­دى عوي. بالكىم, سۋرەت قوستانايدا تۇ­سى­رىل­مەگەن دە بولار. ال توپتاعى كىسىنىڭ قاي­سىسى مۇستاپا ۇلى ەكەنىن دە ءبىز تاني ال­مادىق. سۋرەتتەر سىرتىنداعى توتە جا­زۋ كيريلليتساعا دۇرىس اۋدارىلماۋى دا ابدەن مۇمكىن. سوفيا اپايدىڭ قولىندا ساقتالعان ءبىر سۋرەتتىڭ سىرتىنا «ۋرالسكايا پارت. دەلەگاتسيا.1923 گ» دەپ جازىلعان (12-سۋرەت). وسى سۋرەتتە الدىڭعى قا­تار­­داعى ەكىن­­شى بولىپ ءۋالي زابيروۆ وتىر. ارا­سى­نا ءبىر ادام سالىپ مۇحتار اۋەز­وۆ­تى تا­نيمىز. سۋرەتتىڭ سىرتىندا بۇل ادام­دار­دىڭ اراسىندا مىرزاعاليەۆ, پاەۆ­س­كي, نيكيتين دەگەن كىسىلەردىڭ بار­لى­عى جازىلعان. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ با­س­پاسى­نان 1934 جىلى شىققان «كالەندار سپ­راۆوچنيك اكادەمي ناۋك سسسر» دەگەن ۇلكەندىگى شاعىن بلوك­­نوتتاي عانا كى­تاپ تا سوفيا اپاي­دىڭ ۇيىندەگى قادىرلى زات­تىڭ ءبىرى. وسى كىتاپشا ءۋالي ءومىرى مەن قىز­مە­­­تىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنەن دە­­­رەك بەر­­گەندەي. عىلىم اكادەمياسى قۇ­را­­مىندا قوعامدىق عىلىمدار ءبو­­لى­مى­نىڭ مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى بول­­­عا­نىن بايقايمىز. كىتاپتىڭ 28-بەتىندە «اسسوتسياتسيا ۋچرەجدەني وت­­دەلەنيا وب­­ششەستۆەننىح ناۋك» دەپ جازىلعان. ونىڭ باسشىلىق قۇ­رامىندا ءۋاليدىڭ بار­لىعىن دالەلدەيتىن «ي.وب.ۋچ. سەكرە­تاريا زابيروۆ ۆالي ابدراح. ت. 2-22-07(سل)» دەگەن سوزدەردى وقۋعا بو­لادى. بۇدان ءۋاليدىڭ قازاقستان ول­كەلىك پارتيا ۇيىمىنىڭ جولداماسى­مەن لەنينگرادتاعى اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن, سوندا عىلىمي جۇ­مىس­قا قالدىرىلعانىن بىلۋگە بولادى. ءۋالي ءزابيروۆتىڭ بىتىرگەنى لەنينگراد ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسى بولۋى مۇم­كىن. سوفيا اپايدىڭ ءۋاليدىڭ ايەلى مەن قارىنداسىنان ەستىگەن اقپاراتىنا قاراعاندا, ول شىعىس حالىقتارىن زەرتتەگەن. لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەندە تەح­ني­كۋمنىڭ جاتاقحاناسىندا مۇح­تار اۋەزوۆپەن كورشى تۇرادى. ەكى وت­با­سى جاقسى ارالاسادى. بۇل كەزدە ءۋالي­دىڭ قولىندا اناسى عازيزا, ايە­لى سارا, بالالارى جانە قارىنداسى فا­يزا بولادى. ءۋاليدىڭ اناسى عازيزا مۇح­تار­دىڭ لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقى­عانىن ايتادى ەكەن. ال ۆالەنتينا نيكولاەۆنانىڭ ەستەلىگىندە ولار مۇح­تار اۋەزوۆپەن ۋنيۆەرسيتەتكە قاتار تۇس­كەن­مەن, ءار جىلدارى بىتىرەدى, مۇحتار ۇزى­لىسپەن وقيدى. بۇل 20-جىلداردىڭ ەكىن­شى جارتىسى ەكەنى بەلگىلى. ءۋالي دە لەنينگرادقا سول كەزدە بارسا كەرەك. 

11-سۋرەت

– عازيزا اجەم كەيىن مۇحتاردىڭ اتاق­تى جازۋشى بولعان كەزىندە ونىڭ ايەلى, ءوزى تۋرالى باياعىدان بىلەتىندەرىن ايتىپ وتىراتىن. كەيىن فايزا ەرميتاجدا انتروپولوگ بولىپ ىستەگەن جىلدارى, بۇل بالكىم 40-50-جىلدارى ما ەكەن, قىزمەت بابىمەن الماتىدا بولعاندا, مۇحتار اۋەزوۆتى ۇيىنە ىزدەپ بارادى. «باياعى لەنينگرادتا ارالاسقانىنداي, مۇحتار اعاعا ەركەلەي كىرەمىن عوي دەپ ەدىم, مەن ويلاعانداي كەزدەسۋ بولمادى, س ۇلىق قابىلدادى», دەپ ريزا بولماي كەلىپتى. سوندا اناسى: «ول قىزمەتتەگى ادام عوي, كوڭىل حوشى بولماي وتىرعان ءساتى بولار, ۋاقىت تا ءوتىپ كەتتى. ء«وزى جوقتىڭ – كوزى جوق» دەگەن قىزىم, ەندى بارماي-اق قوي», دەپ­تى دە قويىپتى. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن زامان عوي, مۇمكىن مۇحتار سودان ساقتانعان شىعار. ول كەزدە فايزا قايدان ءتۇسىنسىن, – دەيدى ەستەلىك شەرتكەن سوفيا اپاي. بەلگىلى عالىم تەمىرعالي نۇرتازين ەستەلىگىندە مۇحتار اۋەزوۆتى 1932 جىلى كۇزدە ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ۇيىندە كەز­دەستىرگەنىن ايتادى. «كۇزدە مۇحتار ومارحان ۇلى مەن قانىش يمانتاي ۇلى ساتپاەۆتى ۆاسيلەۆ-وستروۆسكي جاق­تاعى (لەنينگراد «پەتروگرادسكايا ستورونا», «ۆىبورگسكايا ستورونا» دەگەن سە­كىلدى بىرنەشە اۋدانعا بولىنەدى) ءبىر ۇيدە ۇشىراتتىم. ۇمىتپاسام ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ءۇيى. ول كىسى تاتاردىڭ اتاق­­­تى كلاسسيگى عابدوللا توقايدىڭ تۋ­عان جيەنى ەدى. مۇحتار ومارحان ۇلى لە­نينگرادتا وقۋ ءبىتىرىپ, تاشكەنتتە اس­پ­يرانتۋرادا بولعاندا ەكى سەميا تەح­ني­كۋمنىڭ جاتاق ۇيىندە كورشى تۇرعانى بار», دەپ جازادى تەمىرعالي نۇرتازين. – ءۋالي ورال قالاسىندا جاس كەزىنەن پات­­شاعا قارسى شىققان ەرەۋىلدەرگە قاتىسقان, كەڭەس وكىمەتىنە قۇدايداي سەن­گەن. «الدىمىزدا تاماشا زامان بولادى, ەشكىم كەدەي بولمايدى», دەيدى ەكەن. قازىر سول جىلداردىڭ تاريحىنا قۇ­لاق سالساڭ, ءدال ەرتەڭى نە بولارىن بىل­گەن ادام از. كەڭەس وكىمەتىنە الاش ارىس­تارىنىڭ ءوزى دە ءبىر كەزدە سەندى, بى­راق وزدەرى سول جۇيەنىڭ قۇربانىنا اي­نالدى. ءۋالي دە سولاي بولدى, – دەيدى سوفيا اپاي. 

12-سۋرەت

ءۋالي زابيروۆ لەنينگرادتا ۇستا­لا­دى, تۋىستارى وعان تاعىلعان ايىپتىڭ قان­­داي ەكەنىن ءالى كۇنگە بىلمەيدى. ويت­كە­نى, سۇراپىل جىلداردى بىلاي قو­عان­دا, ودان كەيىن دە تۋىستارىنىڭ باۋىرىن ىزدەۋگە شاماسى كەلمەگەن. ءۋاليدى ۇستاعاندا قىرعىزستانعا جەر اۋ­دارىلعان وتباسى 50-جىلدارى ول اق­تالعاننان كەيىن, لەنينگرادقا قايتا ال­دىرىلىپ, ولارعا ءۇش بولمەلى ءۇي بەرىلەدى. سارا زابيروۆا ءبىلىمدى دا­رى­گەر بولادى. بىراق ەكى ۇلى ءسالىم مەن رۇستەمگە زيانى تيەدى دەگەن بولار, ۋاليگە تاعىلعان جالانى دا, جا­زا­نى دا ارى قاراي قازبالامايدى. 1958 جىلى ءۋاليدىڭ جۇرگەن جەرى دەپ ءارى قايىن جۇرتىن كورۋ ءۇشىن قوستانايعا قى­دىرىپ كەلىپ كەتەدى. – 60-جىلدارى بولۋى كەرەك, ترويتسك قالاسىنان ءبىر تاتار كىسى كەلدى. ءۋاليدىڭ تۋىستارىن – ءبىزدى ىزدەپ كەلىپتى. ء«ۋالي ءبىزدىڭ لەنينىمىز ەدى» دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. ءاي, جاستىق-اي, سول كىسىنىڭ اتىن دا جازىپ الماپپىن. تاعى دا سول جىل­دارى مەنىڭ ءىنىم ءراشيت جۇمىسىمەن سەميوزەرگە, قازىرگى اۋليەكول اۋدا­نى­نا با­رادى. سوندا اۋداندىق «سەل­حوز­تەح­ني­كا» مەكەمەسىنە كىرگەندە اق شاشتى, زيالى قازاق كىسى وتىرادى. مەنىڭ ءىنىم كەل­گەن شارۋاسىن ايتقان سوڭ, ءتىزىم تولتى­رۋ ءۇشىن تولقۇجاتىن بەرەدى. ونداعى زابيروۆ دەگەن فاميلياسىنان ءۋالي­دىڭ تۋىسى ەكەنىن ءبىلىپ, ورنىنان تۇ­رىپ, قۇشاقتاپ, زاتتارىن تۇگەل تاۋىپ, ماشيناسىنا ارتىپ جىبەرەدى. ءىنىمنىڭ دە جاس كەزى عوي, الگى ادامنىڭ اتى-جو­نى­نە ءمان بەرمەپتى. ويتكەنى, ول كەزدە ارىس­تارى­مىز ەشكىمگە كەرەك بولمادى, – دەيدى سوفيا اپاي وكىنىپ. ەندى ءۋاليدىڭ ءىنىسى عالي تۋرالى بى­رەر ءسوز. ول لاگەردەن كەلگەن سوڭ, قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىن­دا «كاز­سويۋزپۋشينينا» مەكەمەسى اۋ­دان­دىق بولىمشەسىنىڭ دايىنداۋ پۋنكتى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەپتى. ول كىسى ەلى­مىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1992 جىلى اقتالادى. – اكەمنىڭ قۇجاتتارىن كورگەنىمىزدە تۇ­سى بوس تۇر, تاعىلعان ەشقانداي ايىپ جوق, – دەيدى سوفيا اپاي. – ءبىزدى, زاب­ي­ر­وۆتەر اۋلەتىن كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە تۇ­قىرتىپ ۇستادى, ۇلدارىنا قىزمەت تە بەرمەدى, – دەيدى تاعى دا اڭگىمە يەسى. عا­ليدىڭ ادامگەرشىلىگىن اينالاسى ايتا الماي وتىرادى ەكەن. ول امانگەلدى اۋدانىندا تۇرعاندا بالاسى جوق, شالى قايتقان اسىل دەگەن قاريانى ۇيىنە كىرگىزىپ الادى. قاشان ءوزى امانگەلدىدەن جۇمىس بابىمەن كوشىپ كەتكەنشە, ونى انا­سىنداي ۇستاپتى. – مەن اسىل اجەمنىڭ قىزى بولىپ ءوس­ت­ىم, ول كىسى كەلگەندە مەن 8-9 ايلىق ەكەن­مىن. انام جاس, 24 جاستا بولىپتى. اجەم بارلىق ايەلدىك, انالىق ماحاببا­تىن ماعان توگىپتى. ءبىز قوستانايعا كەت­كە­نسىن, مەن تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن اسىل اجەم قايتتى دەگەن حابار كەلدى. ول كەزدە جول جوق, سۋ تاسىپ جاتقان ءساۋىر ايىندا بارا المادىق, سوسىن اكەم ءبىرجولاتا كوكتاسىن جاساتىپ الىپ, جازدا بارىپ, باسىن قارايتىپ كەل­دىك. مەن اجەمنىڭ ىنىلەرىمەن ءالى كۇن­گە دەيىن توركىندەپ قاتىسامىن. اجەم­نىڭ قايتقانىنا 40 جىل تولعاندا امان­گەل­دى­گە جينالدىق, مەن زيراتقا كىرگەن بەتتە اجەمنىڭ بەيىتىن بىردەن تاۋىپ الدىم, قا­زىر دۇعاما عازيزا, اسىل اجەلەرىمدى بىر­دەي قوسىپ وتىرامىن, – دەپ سوفيا اپاي كوزىن ءسۇرتتى. ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان جەتكەن ەسكى البوم شەرتكەن سىر وسىنداي. P.S. حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ با­سىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ تاري­حى, الاش ارىستارىنىڭ تاۋەلسىزدىك جو­لىنداعى كۇرەسى ءالى دە زەرتتەلۋ ۇستىڭدە. ءبىز ماقالاعا سۋرەتتەردىڭ ءبىر پاراسىن عانا پايدالاندىق. ەسكى البومداعى سۋرەتتەر مۇراعاتتانۋشىلار مەن وقىر­مان­داردى قىزىقتىرار دەگەن ويدامىز. ەسكى سۋرەتتەگىلەردىڭ كىم ەكەنى انىقتالىپ جاتسا, بۇل دا قازاق رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلەس بولار ەدى.

ءنازيرا جارىمبەتوۆا, 

«ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي