ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, اتا-انانىڭ ايالى الاقانىندا, اتا-اجەنىڭ مەيمىلدەگەن مەيىرىمىنە تويىپ وسكەن بالانىڭ بولاشاعىنا جاقىندارىنىڭ الاڭدايتىنى تۇسىنىكتى. ال شارانا كۇيىندە
وتباسىلىق شاتتىقتان ادا, ول تۋعاندا قۋانۋدىڭ ورنىنا بەزىنىپ, بەزىرەيگەن اتا-انادان تۋعان بالانىڭ كەلەشەگى قانداي؟ الەۋمەتتىك ومىرگە بەيىمدەلمەگەن, مەيىرىمگە شولىركەپ,
بەلگىلى ءتارتىپ اياسىندا وسكەن بالانىڭ كەلەشەگى قالاي بولادى؟! ءبىر قاراعاندا بارلىعى ءازىر, نە ىشەمىن, نە كيەمىن دەيتىن ەمەس... جىلى جەردە, ارنايى ءبىلىمى بار ماماندار تاربيەلەگەن
جاستار ەشكىمنەن كەم ەمەس, ورتا ءبىلىمىن الىپ, كامەلەتتىك جاسقا تولىپ, بۇعاناسى بەكىگەن تۇسىندا ءومىر ايدىنىندا ەركىن جۇزەتىندەي... الايدا, سول ايدىندا بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن جاس ءۇشىن قانشالىقتى قيىندىق تۋادى, كەيىنگى ومىرىنە ونىڭ تيگىزەر اسەرى قانداي بولماق. بەلگىلى ءبىر رەجىم اياسىندا تاربيە العان بالانىڭ الەۋمەتتىك ورتادان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الۋى قانشالىقتى ناتيجەلى؟ ويلاي بەرسەڭ, وي دا كوپ, تۋىندايتىن ساۋال قاراسى دا مول.
ماماندار مۇنداي ورتادان شىققان بالالاردىڭ ءجۇيكەلەرىنىڭ ءالسىز, اشۋشاڭ, ىزاقور كەلەتىنىن العا تارتادى. سوندىقتان, ولاردى الەۋمەتتىك ءومىرگە بەيىمدەۋدە ارنايى مامانداردىڭ قوعاممەن بىرلەسە قيمىلداۋى ارقىلى وڭ ءناتيجەگە جەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. ولاردى قوعامدىق ومىرگە دايارلاۋ جولىندا الەۋمەتتىك پەداگوگتار, پسيحولوگتار قيمىلىنىڭ ۇندەسۋى ماڭىزدى دەگەن ويعا دەن قويادى. ويتكەنى, شەكتەۋلى قارىم-قاتىناستىڭ شەڭبەرىندە, تۇيىق جۇيەدە ءومىر سۇرگەن بالا ءۇشىن قازىنانىڭ باعىمىنان شىعىپ, الەۋمەتتىك ورتاعا بىردەن بەيىمدەلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قايناعان تىرشىلىكتەن الىستا وسكەندىكتەن, الەۋمەتتىك-مادەني ءتاجىريبەسى جوق تالاي جاس اداسىپ, تالاي ءوركەن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا, جاس ءومىرىن قايعىدا وتكىزۋدە. ورنى تولماس وسىنداي وكىنىشتەردى قايتكەندە ازايتىپ, بالانى بۇل ورتاعا قالايشا بەيىمدەي الامىز؟ مىنە, بالالار ۇيىندە ءتاربيەلەنىپ جاتقان ءار جەتكىنشەكتى اداستىرماۋداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى بولىپ تۇر. بالالار ۇيلەرىندەگى وسى جانە وزگە دە ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدا باقىلاۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ جايى ايتىلىپ جۇرەتىن. كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشكەن ءجون. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بالالار ءۇيلەرىنىڭ جانىنان ونىڭ قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدى كوزدەيتىن باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن باستاماق.
كەڭەس قۇرامىنا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, بالالار قۇقىعىن قورعاۋ قورلارىنىڭ, اسىراپ الۋشى اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ (ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى) وكىلدەرى كىرەدى. وسىلايشا, اتالعان ۇيىم بالالار ۇيلەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ەتەنە قاتىسىپ, جاعدايدى باقىلاۋ ارقىلى, بالالار قۇقىعىن بۇزۋ ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋدى جوسپارلاپ وتىر. باقىلاۋ كەڭەستەرى بالالار ءۇيلەرىنىڭ قىزمەتى جايلى ەسەپتەردى تىڭداپ, باسشىلىعىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قاداعالايدى جانە بالالاردىڭ جاعدايىن دەربەس باعالاپ, ولارمەن اڭگىمەلەسە الادى. ال بۇل كەڭەستەردىڭ اتقارعان جۇمىسى جايلى اقپارات ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا, ونىڭ ىشىندە بالالار ۇيلەرى مەن مينيسترلىكتىڭ بالالار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي سايتتارىندا جاريالانادى.
باقىلاۋ كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلۋى بالالار ۇيلەرىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتىپ, قوعام ءۇشىن جاريالى ەتەرى ءسوزسىز. بۇل وسى كۇنگە دەيىن جابىق مەكەمەلەر رەتىندە سانالىپ, جاعىمسىز, ءتىپتى كەي كەزدەرى زاڭسىز ارەكەتتەرگە جول بەرىلگەن بالالار ۇيلەرىنىڭ قىزمەتىنە وڭ اسەرىن تيگىزىپ, قوعامدىق قاداعالاۋدى كۇشەيتەدى دەگەن سەنىمگە جەتەلەيدى.
راسىندا, قوعام شىنداپ قولعا السا, سىنا قاعىلارداي ساڭىلاۋى جوق تاس قابىرعا دا سوگىلەدى, كوك بىتپەس تاقىرعا دا جەلكىلدەگەن قۇراق وسەدى. باقىلاۋ كەڭەستەرى قۇرىلعانداعى نيەتىن تولىق جۇزەگە اسىرسا, بۇرا تارتىپ بارا جاتقان تۇستاردىڭ جوندەلەرى انىق. ماسەلەن, گرۋزيا بالالار ءۇيى ماسەلەسىندە ءبىراز جەتىستىكتەرگە جەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە, جەتىم بالالار ءتاربيەلەيتىن مەكەمەلەر جابىلىپ, ەسەسىنە تاجىريبەلى مامانداردى قوعام ءۇشىن ەندىگى ءبىر قاجەتتىلىك – داستۇردەن اجىراپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتارى قوجىراپ, بالالارى ءتارتىپسىز بولعان شاڭىراقتاردىڭ پروبلەمالارىمەن اينالىسۋعا جۇمىلدىرعان. ءبىر قۋانارلىعى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جىلدان-جىلعا اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار سانى ازايۋدا. بۇل – ءوز وتباسىنا بالا ءتاربيەلەۋگە ىقىلاس بىلدىرگەن اتا-انالار سانىنىڭ وسۋىنەن تۋىنداپ وتىرعان جاقسىلىق. ەلىمىزدە كوپ جىلدان بەرى العاش رەت جەتىم بالالار سانىنىڭ ءتومەندەۋىنە بايلانىستى بالالار ءۇيى جابىلا باستادى. 2015 جىلدان باستاپ 48 جەتىمدەر ءۇيى جابىلدى (جالپى سانى 188-دەن 140-قا دەيىن ازايدى).
وتباسىلىق فورما تاجىريبەسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا 2016 جىلدىڭ 9 ءساۋىرىندە ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى ناتيجەسىندە جەتىم جانە قامقورشىسىز قالعان بالالارمەن قارىم قاتىناس جاساۋدىڭ جاڭا مۇمكىنشىلىكتەرى – اسىراپ الۋشى وتباسى, سونداي-اق, بالالاردى دەمالىس جانە مەرەكە قۇندەرى وتباسىنا تارتاتىن – قوناقتىق وتباسى سياقتى جاڭا فورمالار ەنگىزىلدى. بۇل قازاقستاندىق وتباسىلاردىڭ قامقورشىلىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باستى سەبەپ بولدى. سونىمەن قاتار, جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار تۋرالى جانە بالالاردى اسىراپ العىسى كەلەتىن وتباسىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بازاسى قۇرىلدى. ونىڭ جەمىستەرى دە بار.
اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ بارلىعى, ونىڭ ىشىندە بالالار ءۇيلەرىنىڭ جانىندا باقىلاۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ دا, بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن مەيلىنشە جاقسارتۋعا, قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە قوعامنىڭ نازارىن اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ءماسەلەلەرىنە كوبىرەك اۋدارۋعا باعىتتالىپ وتىر. باقىلاۋ كەڭەستەرى بالالاردىڭ بابى تابىلۋىنداعى جاقسى قادام بولادى دەگەن سەنىم بار.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»