يران مەن P5+1 ەلدەرى (قىتاي, فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, ۇلىبريتانيا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى) يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى 2 جىلعا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن, 2015 جىلعى 14 ءشىلدەدە «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل كەشەندى جوسپارىنا» قول قويدى. كەلىسىمگە سايكەس يران بايىتىلعان ۋران قورىن ايتارلىقتاي دارەجەدە ازايتۋعا كەلىستى. ال ەۋروپالىق وداق (ەو) پەن امەريكا قۇراما شتاتتارى (اقش) تەگەرانعا قارسى سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2016 جىلعى 14 قاڭتاردا يراننىڭ كەلىسىمگە سايكەستىگى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) تاراپىنان ماقۇلدانعاننان كەيىن ەو جانە اقش كەلىسىم اياسىندا سانكتسيالاردى الىپ تاستادى.
سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋ تۋرالى كەلىسىم يرانعا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) اعىندارىن تارتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ءىشىنارا ارتتىرىپ, يراننىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا قاتىناستارىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سانكتسيالاردان كەيىنگى كەزەڭنىڭ ءبىرىنشى جىلىندا يران 11,8 ملرد دوللار كولەمىندە تشي تارتا الدى. بۇل كورسەتكىش 2015 جىلعا قاراعاندا 6 ەسە جوعارى. 2016 جىلى اقپاندا يراننىڭ ەكونوميكا ءمينيسترى ءالي تاەبنيا تەگەران ەلدەگى قارجى جىلىنىڭ سوڭىنا دەيىن (2017 جىل 20 ناۋرىز) 15 ملرد دوللار كولەمىندە تشي اعىنىن كۇتۋدە دەپ حابارلادى. سونىمەن قاتار, سانكتسيالاردىڭ الىنۋى يراننىڭ شەتەل بانكتەرىندە بوگەۋ قويىلعان 150 ملرد دوللارلىق اكتيۆتەرىنە قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن يراننىڭ 30 ملرد دوللاردان استام بوگەۋ قويىلعان اكتيۆتەرى بوساتىلدى.
بەكىتىلگەن تشي اعىندارىنىڭ سالا بويىنشا بولىنۋىندە ەڭ ۇلكەن ۇلەس 35 ءتۇرلى جوباعا 8,1 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلعان سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق سەكتورعا (جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قوسا العاندا) تيەسىلى. قىزمەت كورسەتۋ جانە تۋريزم سالالارى 17 جوباعا 1,53 ملرد دوللار كولەمىندە تشي تارتسا, ونەركاسىپ جانە تاۋ-كەن سەكتورلارىنا 48 جوبا ءۇشىن 1,53 ملرد دوللار ءبولىندى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا 8 جوبا ءۇشىن 512 ملن دوللار, ال تاسىمالداۋ جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا سەكتورىندا 3 جوبا ءۇشىن 259 ملن دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا جاسالدى. ايماق بويىنشا بولىنۋىندە سولتۇستىك حوراسان پروۆينتسياسى 3,37 ملرد دوللارلىق كورسەتكىشپەن ينۆەستيتسيالاردىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلەسىن العان ايماق بولىپ تابىلادى. شىعىس ازەربايجان پروۆينتسياسىنا 1,5 ملرد دوللار, ال سيستان جانە بەلۋدجيستان پروۆينتسياسىنا 1,2 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى.
يران لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ينۆەستورلاردى وتەلۋ مەرزىمى قىسقا بولعان سالالارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالاندىرعاندارىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, يراندا قوناق ءۇي سەكتورى ءۇشىن وتەۋ مەرزىمى شامامەن 3-5 جىل بولسا, مۇناي ونەركاسىبى ءۇشىن الدەقايدا ۇزاعىراق. سونىمەن قاتار, 2016 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) تۇركيا, ازەربايجان, قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە باسقا ەلدەردەن 653 ملن دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتتى. بۇعان قوسا, ۇكىمەت 2016 جىلى شوب-قا كومەك رەتىندە 3,5 ملرد دوللار نەسيە بەردى. ناتيجەسىندە, يران ۇكىمەتىنەن قاراجات الۋ ارقىلى 3 319 كاسىپورىن قايتادان اشىلدى.
سانكتسيالاردىڭ الىنۋى ەو مۇشەلەرىنىڭ يرانمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋ جولىنداعى كەدەرگىلەردى الىپ تاستادى. مىسالى, 2016 جىلى مامىردا 300-دەن استام نەمىس كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى ماشينا جاساۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۆتوموبيل جانە ەنەرگەتيكا سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋ الەۋەتىن تالقىلاۋ ءۇشىن يرانعا بارىپ قايتتى. سونىمەن قاتار, يرانعا تشي اعىندارىنا ينۆەستيتسيا مولشەرى تۇرعىسىنان قاراعان كەزدە يسپانيانىڭ 3,2 ملرد دوللارمەن ءبىرىنشى ورىندا ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ەكىنشى ورىندا 2,96 ملرد دوللارمەن گەرمانيا تۇر. 2016 جىلى فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيادان كەلگەن تشي تيىسىنشە 389 ملن دوللار جانە 260 ملن دوللاردى قۇرادى.
يران بيلىگى ەلدىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىنا تشي-ءدىڭ ەلەۋلى كولەمىن تارتا السا دا, نەعۇرلىم كوبىرەك تشي تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرقاتار جاعدايلار بار. 2016 جىلعى قاڭتار ايىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل كەشەندى جوسپارى كەلىسىمى جۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن باتىس ينۆەستورلارىنىڭ يرانمەن ساۋدا بايلانىستارىن قايتا جانداندىرعانى ءمالىم. مىسالى, KBC بانك جانە DZ بانك سياقتى ەۋروپا بانكتەرى جەرگىلىكتى كليەنتتەر مەن يراندىق كومپانيالار اراسىندا ترانزاكتسيالىق قىزمەت كورسەتە باستادى. الايدا, سانكتسيالاردان كەيىن اقش ينۆەستورلارى مەن بانكتەر ءالى كۇنگە دەيىن يرانمەن بيزنەس ءجۇرگىزۋدەن قالىس قالۋدا. سەبەبى, امەريكالىق كومپانيالار «ارنايى تاعايىندالعان ۇلتتىق ءتىزىم» (SDN) جانە «شەتەلدىك سانكتسيالاردان جالتارعاندار تىزىمىنە» (FSE) كىرگەن يراندىق كومپانيالارمەن ىستەس بولىپ, سانكتسيالار تىزىمىنە ەنۋ قاۋپىنە ۇشىراعىسى كەلمەيدى. اقش قازىناشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ «شەتەلدىك اكتيۆتەرگە باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءجونىندەگى دەپارتامەنتى» (OFAC) جانە سانكتسيالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى وزگە دە جاۋاپتى مەكەمەلەر اقش سانكتسيالارى يرانمەن زاڭدى بيزنەس ءجۇرگىزەتىن كومپانيالارعا كەدەرگى رەتىندە قاراستىرىلماۋى ءتيىس دەپ ءمالىمدەگەن بولاتىن. الايد, بۇعان قاراماستان, تىزىمدەرگە ەنگەن جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان تۇلعالارمەن بايقاۋسىزدا ىستەس بولۋ قاۋپىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىقتار ءالى دە بار. سونداي-اق, اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتى اقش-يران قارىم-قاتىناستارىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بەلگىسىزدىك تۋعىزۋدا.
دەگەنمەن, سانكتسيالاردان كەيىنگى كەزەڭدە, اقش ينۆەستيتسيالارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە قاراماستان, يران ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن نىعايتا باستادى. مىسالى, 2012 جىلى تەرىس وسىمدە (-6,8%) قالعان ەلدىڭ ءىجو-ءسى 2016 جىلى 4,2%-عا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسى (تبي) نەگىزىندە ولشەنگەن ينفلياتسيا قارقىنى 2012 جىلى 45,1% بولسا, 2016 جىلى 12,6%-عا دەيىن تومەندەدى. سوندىقتان, تەگەران كوپ ءمولشەردە تشي تارتۋ ارقىلى ەلدىڭ بانك سەكتورىندا ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ, يراننىڭ حالىقارالىق نارىقتارعا ودان ءارى ينتەگراتسيالانۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن بيزنەس-ورتانى جاقسارتا الدى.
الايدا, ەكونوميكالىق دامۋدى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ەلگە كوبىرەك تشي تارتۋ قاجەت. مىسالى, التىنشى 5 جىلدىق دامۋ جوسپارىنا (2016-2021) ءسايكەس, يران ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ الەۋەتىن 75, 000 مۆت-تان 105,000 مۆت-قا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر, ال بۇل ءۇشىن 50 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قاجەت. يران تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن دە 50 ملرد دوللارلىق ينۆەستيتسياعا مۇقتاج. بۇل سومانىڭ 30 ملرد دوللارىن بولات قۇيۋ ونەركاسىبىنە, ال قالعانىن مىس, اليۋميني جانە باسقا دا سالالارعا ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت.
قورىتىندىلاي كەلە, يران ۇكىمەتى مۇناي, گاز, تاۋ-كەن ونەركاسىبى جانە ەلەكترونيكانى قوسا العاندا, جالپى 12 نەگىزگى سەكتورعا 250 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال بۇل جوسپاردىڭ ىسكە اسۋى تەگەراننىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلارعا نىق سەنىم ۇيالاتۋىنا جانە ەلدىڭ ساياسي ەليتالارىنىڭ تشي اعىندارىن ەكونوميكالىق جىلىستاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ءمۇمكىندىك ەكەنىنە يلانۋلارىنا تاۋەلدى بولىپ وربيتىندىگىن بولجاۋعا بولادى.
جەنگيزحان جانالتاي,
احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى