ابزال اعامەن العاش كەزدەسۋدىڭ ءساتى 1975 جىلدىڭ جازىندا ءتۇسىپتى. سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ادەبيەتكە بەيىمى بار جاس تالاپتارىن ىزدەۋگە ارناپ شىققان ساپارىندا كەلە قالىپتى ءبىزدىڭ زەرەندىگە. اۋداندىق گازەتتە اۋدارماشى-ءتىلشىمىن. رەداكتورىمىز بايمۇرات ازناباەۆ كابينەتىندە تانىستىردى. مەنىڭ ءمان-جايىمدى ايتقاننان كەيىن:
– نۇرعوجا ورازوۆ دەگەن ءۇلكەن اقىن اعاڭ. تسەلينوگرادتان ارنايى كەلىپ وتىر. جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىسارالىق ءبولىمشەسىنىڭ باستىعى. دەمەك, ادەبيەت جاعىنان ءبىزدىڭ دە باستىعىمىز, – دەپ بايەكەڭ قۋاقىلانا جىميىپ قويدى.
جاس تالاپ ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ نۇرعوجا اعا جىلىۇشىراپ سالا بەردى. سىپايى دا سىپا, مۇنتازداي ۇقىپتى, اققۇبا كەلگەن, اشىق ءجۇزدى كىسى ەكەن. سونداي ۇستامدى سويلەيدى. اڭگىمە ادەبيەت, ولەڭ جاعىنا ويىسا بەردى. سول كۇننەن باستاپ تسەلينوگرادتا تاعى ءبىر قامقور اعا پايدا بولدى. كەلەسى جىلى نۇرعوجا اعانىڭ قۇراستىرۋىمەن «جالىن» باسپاسىنان «تىڭ تىنىسى» اتتى ۇجىمدىق جىر جيناعى جارىق كوردى. وعان سولتۇستىك وڭىردەگى بەس وبلىستىڭ جاس اقىندارىنىڭ ولەڭدەرى كىردى. سولاردىڭ اراسىنان ءوز ولەڭدەرىم دە كوزىمە وتتاي باسىلىپ, نۇرەكەڭە دە العىس سەزىمىم ىشىمدە اتوي سالعانىن نەسىن جاسىرايىن.
نۇرعوجا وراز اعامىز سول جىلداردا سولتۇستىك ءوڭىردىڭ اقىن-جازۋشىلارىن, سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جاس دارىنداردى ادەبي ومىرگە, ادەبيەت ورتاسىنا دەندەپ تارتتى. سونىڭ ءبىر مىسالىن ايتسام, 1975 جىلدىڭ جەلتوقسانى, سەنبى كۇنى اۋپارتكوم كەزەكشىسىنە تۇسكەن تەلەفونوگرامما ارقىلى جەدەل, ياعني الداعى دۇيسەنبىنىڭ تاڭىندا, الماتىدا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا جەتسىن دەگەن حابار الدىم. حابار-سالەم نۇرعوجا اعادان ەكەنىن ءبىلىپ, جۇرەگىم لۇپىلدەپ كەتتى. كوپ ويلانباستان الماتىعا اسىعىس اتتاندىم. رەسپۋبليكا جاس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كەڭەسىنە جەتىپ ۇلگەرگەنىمە اعانىڭ سونداعى قۋانعانى-اي! جالعىز مەن ەمەس, قوستانايدان اقىلبەك شاياحمەتوۆتى, تسەلينوگرادتان جۇماگۇل ساۋحاتوۆا, باسقا دا سولتۇستىك ءوڭىردىڭ بىرنەشە جاس اقىن-جازۋشىسىن وسى كەڭەسكە جەتەلەپ باستاپ اكەلىپتى. سول ارادا نۇرعوجا اعا ۇيىمداستىرىپ, ەستەلىك بولسىن دەپ ارداقتى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اعانى ورتاعا الىپ, تسەلينوگرادتىق اقىن ۆلاديمير گۋندارەۆ, جۇماگۇل اپكەمىز بار, ءبارىمىز جازۋشىلار ءۇيىنىڭ الدىندا سۋرەتكە تۇسكەنىمىز دە, بۇگىن قاراپ تۇرسام, عانيبەت بولعان ەكەن-اۋ. سول قىمباتتى جادىگەر سۋرەتكە ارا-تۇرا اڭسار-ساعىنىشپەن قاراپ قويامىن.
ال كەڭەستىڭ بىزدەي جاس تالاپتارعا بەرگەنى كوپ ەدى. اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردى كوردىك. سىرباي ماۋلەنوۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆتاي اقتانگەرلەردىڭ باتاسىن الدىق. بۇرىن قول جەتپەستەي كورىنگەن «جۇلدىزعا» جاريالاندىق. قالامگەرلەر ءۇيىندەگى پوەزيا كەشىندە ولەڭ وقىپ قاناتتاندىق. وسى كۇندەردە مۇزبالاق مۇقاعاليدى سوڭعى رەت كورىپ, جاڭاعى كەشتە اقىننىڭ ءوز اۋزىنان ولەڭىن تىڭداۋ باقىتىنا يە بولدىق. باۋىرجان مومىش ۇلى, ءابدىلدا تاجىباەۆ, قاليجان بەكحوجين, مۇحامەدجان قاراتاەۆ... اعالار ءبارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ وتىردى. ادەبيەتتىڭ جاس تولقىنىنا اق جول تىلەدى. ءبىز سول باقىتقا يە بولدىق. باسقاسىن قايدام, ءدال مەن ءۇشىن وسىنىڭ ءبارى نۇرعوجا اعانىڭ ارقاسىندا باسىما قونعان باق-تالايىم بولاتىن. ال ەندى كوكشەتاۋلىق اقىن تولەگەن قاجىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار سلەتىن اقمولادا نۇرەكەڭ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, سوناۋ 1971 جىلى-اق ۇيىمداستىرعان ەكەن. وعان الماتىدان اتاقتى اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ كەلىپ قاتىسىپتى.
مىنە, وسى ارادا نۇرعوجا مەن تۇمانباي اقىنداردىڭ 1951 جىلى وقۋعا تۇسكەندە باستالىپ, 60 جىلعا سوزىلعان, سوڭعى دەمدەرىنە دەيىن سولعىن تارتپاعان, ال وزدەرى ومىردەن وتكەننەن كەيىن كەيىنگىگە ونەگە-عيبرات بولىپ قالعان عاجايىپ دوستىقتارى تۋرالى اڭگىمە تيەگى اعىتىلماۋى دا مۇمكىن ەمەس-اۋ. وسى دوستىقتىڭ ءبىر مىسالىن جىر تۇماسى تۇماعاڭنان سۇحبات العاندا ءوز اۋزىنان ەستىپ ەدىك. بۇل كىسىلەردىڭ ستۋدەنتتىك كەزىندە ادەبي كەشتەر ءجيى بولىپ تۇرادى. سونداي ءبىر ۇلكەن پوەزيا كەشىندە بايانداما جاسالىپ, ەركەش يبراھيم, جاردەم توعاشەۆ, نۇرعوجا ورازوۆ قاتارلى ءبىراز ستۋدەنت ولەڭ وقيدى. جاس تۇمانباي كەشكە قاتىسسا دا ولەڭ وقۋعا باتپايدى. ءسويتىپ, جيىن تارار كەزدە قاسىندا وتىرعان دوسى نۇرعوجا قول كوتەرىپ: «مىنا تۇمانباي مولداعاليەۆ دەگەن جىگىت تە ولەڭ جازادى جانە ولەڭدەرى جاقسى, وقىسىنشى», دەيدى. «وقىسىن, وقىسىن» دەپ جۇرت تا قوشتايدى. ەندى جالتاراتىن جول قالماي, شىعىپ ولەڭدەرىن وقيدى. سول كەشتە تۇمانبايدىڭ جۇلدىزى جانادى. «بىزگە جاڭا اقىن كەلدى» دەپ ەركەشتەن باستاپ بارلىعى قۋانا سويلەپ ماقتايدى. نۇرەكەڭ سولاي تارتىنشاقتاعان تۇماشىن ۇلكەن ادەبيەتكە قوسىپتى. وسىدان باستاپ تۇماعاڭنىڭ ادەمى ليريكاسى گازەت-جۋرنالداردا دا ءجيى كورىنە باستايدى.
ەكى دوستىڭ ءومىر بويى ءبىر-بىرىنە ايتار ءسوزى: «مەنىڭ نۇرعوجام», «مەنىڭ تۇماشىم» دەگەننەن جازبادى. مىنەزى جىبەكتەي جۇمساق, كەز كەلگەن جاننان ايتەۋىر ءبىر جاقسىلىق تاباتىن, پاتشا كوڭىلدى نۇرعوجاسىنا دەگەن تۇماعاڭ جۇرەگىنىڭ دە ەلبىرەۋى ەرەكشە. «اعامداي بىردە كورەمىن, اتادان بىرگە تۋىسقان, پانامداي بىردە كورەمىن, ارماندى بىرگە قۋىسقان» دەپ تولعادى نۇرعوجا دوسىنا قازاق جىرىنىڭ تولاعاي تۇمانبايى. وسىناۋ اسىل دوسقا ارنالعان اقجولتاي جىرلار سانى 50-دەن اسىپ جىعىلىپتى. التى الاشتىڭ ارداعى تۇمانباي اقىن وسىنشالىقتى قۇرمەت تۇتقان نۇراعامىز دا ءتاڭىردىڭ تەگىن جاراتقان پەندەسى بولماعاندىعى وسىدان-اق بىلىنبەي مە؟!
نۇرعوجا اعانىڭ اياۋلى جارى ايمان جەڭگەي ايتادى... 2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە دوستىقتىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز, تەز الماتىعا جەتىڭدەر دەپ تۇماعاڭ شاقىرادى. الاكولدە دەمالۋعا جولداما الىپ قويىپتى. ءسويتىپ, تۇماعاڭ كۇلتايىمەن, نۇراعاڭ ايمانىمەن الاكولدى ەكى اپتا جايلاپ جاتادى. سىرلاسا شۋاقتاپ, سۋعا شومىلىپ, كۇنگە قىزدىرىنىپ, ءبىر عانيبەت كۇندەر وتكىزەدى. الماتىعا قايتقاسىن دا جىبەرمەي, ۇيدە, ساياجايدا ساۋىق قۇرىپ, كۇندە قوناق, كۇندە دۋمان جاساپ, جاتقىزىپ قويادى. اكىم تارازي, روزا مۇقانوۆا, ءجۇرسىن ەرمان, تاعى باسقا اقىن-جازۋشىلار. ولەڭ وقىلادى, ءان ايتىلادى. كومپوزيتور كۇيەۋ بالاسى ەرجان بەلعوزيەۆتى شاقىرىپ, تۇماعاڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر شىرقالادى. ءسويتىپ, ساياجايدا كۇندە-كۇندە ادەبي-مۋزىكالىق كەش. ونداعى باس قاھارماندار تۇمانباي مەن نۇرعوجا دوستار.
الاكول ساپارىنان ەكى اقىن دا توپتاما جىرلار تۋدىرادى. سونىڭ ىشىندە ەكەۋىنىڭ دە «ءبىز تورتەۋمىز» دەگەن ولەڭدەرى بار. دوستاردىڭ سوڭعى كەزدەسۋى وسى بولدى. بوي جازعانى بولعان شىعار, ەكى جارىم ايدان سوڭ تۇماعاڭ ءوتتى ءوزى سۇيگەن ومىردەن.
...اعالىعى اقجايلاۋ, دوستىققا دارقان نۇرعوجا ورازدىڭ ازاماتتىعى اسقاق, قايراتكەرلىگى قارىمدى, شىعارماشىلىعى قازىنالى بولىپتى. پوەزيا, پروزا مەن پۋبليتسيستيكادا قات-قابات قارىمىن تانىتقان قالامگەردىڭ 50-دەن استام كىتابى جارىق كورىپتى. ەكى تومدىق ولەڭدەر جيناعى, شىعارمالارىنىڭ 7 تومى, «قاراكۇيىك» رومانى, قازاق تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرى, جيىرما جىل بويى شىعىپ تۇرعان «سارىارقا» جۋرنالىنىڭ جادىگەر تىگىندىلەرى, سوناۋ كەڭەس زامانىنان باستاپ ارقا توسىندە ول ۇيىمداستىرعان ايتىستار, بۇرىنعى اقمولانىڭ قازاقتانۋىنا, بۇگىنگى استانانىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ ۇلاعاتىنا اتسالىسۋى – وسىناۋ ايكول ازاماتتىڭ ومىردەگى وشپەس ءىزى, جاقسىنىڭ قالدىرعان اتى, عالىمنىڭ قالدىرعان حاتى دەسەك تە بولار.
ءيا, «جىل تولدى ۇلكەن جۇرەك توقتاعالى» دەپ قاسىم اقىنعا ايتىلعان توقتامدى ءسوزدى ءبىز دە قايتالايمىز. جاقسى اعادان كوز جازعالى ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. ارقا توسىندەگى شىراقتى قالاعا ادال بەرىلگەن ءازيز بەينە كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن وشكەن جوق. قايتارىنىڭ الدىندا تاريح تاقىرىبىنا 20 باسپا تاباق ەتىپ دايىنداپ ۇلگەرگەن كىتابى بار ەكەن. ءوزى جوق بولسا دا, اعانىڭ كوزىندەي بولاتىن سوزىمەن جاقىن ارادا قاۋىشىپ قالارمىز دەگەن ءۇمىتىمىزدى استە ۇزبەيمىز.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»
استانا