ءجاميلا ستەحليكوۆا 2007-2009 جىلداردا چەحيانىڭ ادام قۇقىقتارى جانە از ۇلتتار جونىندەگى ءمينيسترى بولدى. بيىل وتەتىن چەحيا پارلامەنتىنىڭ سايلاۋىندا ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلدى. سونداي-اق, ۇستىمىزدەگى جىلى بولاتىن چەحياداعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا دا قازاق قىزى جايلى ەسىتىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ەلدەن جىراق جۇرسە دە قارىم-قابىلەتىمەن جات ەلدە توپ جارىپ شىققان قازاق قىزى ۋاقىت تاۋىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن ەدى.
– ءجاميلا حانىم, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىن قالاي قابىلدادىڭىز؟
– بۇل جولعى جولداۋدىڭ ءجونى بولەك. سەبەبى, جاڭعىرۋ تەك ەكونوميكاعا عانا قاتىستى ايتىلعان جوق. بيلىكتەگى وزگەرىستەر بەيبىت جاعدايدا جۇرگىزىلۋى ءۇشىن ساياسي ينستيتۋتتارداعى جاڭعىرۋ جايى دا ءسوز بولدى. مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجەتتى شارالاردى دەر كەزىندە قابىلدايتىنىنا سەنەمىن. ەگەر, تمد اۋماعىن الىپ قاراساق, ەكونوميكالىق ءوسىم جانە حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جاعىنان قازاقستان ەكىنشى ورىندا. ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنە ەۋرووداق كومەكتەسىپ تۇرادى.
– ءسىزدىڭ چەحيا ۇكىمەتىنىڭ ءمۇشەسى بولىپ جۇرگەن كەزدەرىڭىز تەك چەحيالىقتاردىڭ عانا ەمەس, قازاق قوعامىنىڭ دا نازارىندا بولدى...
– مەن ساياساتتان قول ۇزگەن جوقپىن. مەن مۇشە بولعان ساياسي ۇيىم وپپوزيتسيالىق پارتيا بولعاندىقتان, چەحيا ۇكىمەتى قۇرامىندا ەمەسپىن. قازىر ەۋروپا مازاسىز كۇيدە. ءبىزدىڭ پارتيا ميگرانتتاردى انگەلا مەركەل سياقتى ەۋروپاعا شاقىرعاندىقتان, حالىق تاراپىنان قولداۋ جاعى كەمشىن. باستى ۇستانىمىمىز – قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ.
ساياساتتا جۇرگەندىكتەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ءجيى كەزدەسەمىن, وزگە پارتيالارمەن دە كەلىسسوزدەر جۇرگىزەمىز. باق-تاعى ساياسي دەباتتارعا قاتىسامىن. سوڭعى كەزدە ساياسات تاقىرىبىندا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرۋدى قولعا الا باستادىم. فيلم ءتۇسىرۋدىڭ اۋىر ەكەنىن ەندى سەزىنىپ ءجۇرمىن.
– ءسىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ چەحيالىق بلوگىندا بەلسەندىسىز. تاريحي وتانىڭىز – قازاقستان ەكەنىن جان-جاعىڭىزدىڭ ءبارى بىلەدى. ءسىز قازاقتىڭ جات جەردەگى ءبىر قىزى رەتىندە تاريحي وتانىڭىزعا دەگەن كوزقاراسىڭىزدى, قازاق ەلىنىڭ كىشكەنتاي بولشەگى ەكەنىڭىزدى قالاي بىلدىرەسىز؟
– مەنىڭ تامىرىم – قازاق جەرىندە. مەن – قازاقپىن! اكەم, اعايىن-تۋىستارىم, دوستارىمنىڭ ءبارى الماتىدا تۇرادى. مەن جات ەلدەردە جۇرسەم دە قازاق ەكەنىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن. سول سەبەپتى, قازاق ەلىندەگى كەز كەلگەن وقيعاعا بەي-جاي قارامايمىن.
ەلدەن تىم جاس كەزىمدە كەتتىم. ازاماتتىق بولمىسىما ەۋروپالىق, چەحيالىق قۇندىلىقتاردى جىلداردىڭ ءوزى تاڭبالادى. جانىما جاقىنى – قازاق مەنتاليتەتى ەكەنىن ەشكىمنەن جاسىرمايمىن. بۇل جەردە قاراما-قايشىلىقتاردىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان ۋاقىت وتكەن سايىن ەۋروپالىق قۇندىلىقتارعا بەت بۇرىپ كەلەدى. بۇل جايلى سىزدەرگە بارىنشا جيىرەك ايتۋ كەرەك!
مەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ – پراگا, بريۋسسەل بلوگىنان جيىرەك كورىنەمىن. ءبىراق جۇرەگىم قازاق جەرىندە, سىزدەرمەن ءبىرگەمىن. قازاق جەرىندەگى ءاربىر وقيعانى ءجۇرەگىمنىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزۋ – مەن ءۇشىن قالىپتى جاعداي. ءارتۇرلى ساياسي وقيعالارعا قاتىستى ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرىن ءجيى وقيمىن.
راس, قازاقستان جايلى از جازامىن. سەبەبى, «تۇرمىسقا شىققان قىز شيدەن تىسقارى» دەگەن ءسوز بار. قازاق ەلىنىڭ ءىشكى ساياسي جاعدايى بيلىك باسىندا ءجۇرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ ەنشىسىندە. ال مەن قازاقستانىمنىڭ گەوساياسي ءرولى, ابىرويى مەن بەدەلى جايلى ءجيى جازعىم كەلەدى. سەبەبى, مۇنى سىرت كوز بىردەن بايقايدى. مىسالى, الماتىدا وتكەن ۋنيۆەرسيادا جايلى ەۋروپانىڭ, اقش-تىڭ تەلەارنالارىنىڭ حابار تاراتقانىن كوردىم.
– «ساياسات ايەلدىڭ قولى ەمەس» دەيتىن پىكىرگە باسىمدىق بەرەتىندەر كوپ. جۇبايىڭىز ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىزعا قالاي قارادى؟ قازىر وزىڭىزگە, وتباسىڭىزعا كوڭىل بولۋگە ۋاقىتىڭىز بار ما؟
– جۇبايىم مەنىڭ تاڭداۋىما وڭ قاراي المادى. سەبەبى, ەرتەرەكتە ساياساتتا باعىن سىناماق بولىپ كورگەن ەدى. بىراق سايلاۋدا جولى بولمادى. سودان با, ساياساتتاعى ازدى-كوپتى جەڭىستەرىمە وڭ كوزبەن قاراعان جوق, ساياسي پارتيالارمەن كەلىسسوزدەرىمە, ساياسي دەباتتارىما دا قولداۋ بىلدىرمەدى. سەبەبى, ولاردىڭ 95 پايىزى ەركەكتەر ەدى. مەن مينيستر بولعان كەزدە اجىراستىق. سەنەسىز بە, چەحيادا پاتريارحالدى كوزقاراس باسىم. ەگەر ۇيىڭدە كەز كەلگەن زات ورنىندا تۇرماسا نەمەسە داستارقان مەن توڭازىتقىش ازىق-ت ۇلىككە تولىپ تۇرماسا, ەركەكتەر ءۇشىن اقىرزامان ورناعانداي بولادى. قازىر جولداسىم تولەرانتتى. سەبەبى, قازىر مەندە ۇيگە, بالا-شاعاعا كوبىرەك كوڭىل ءبولەتىن ۋاقىت بار.
– ايەلدەردىڭ بيلىك باسىندا بولۋى قوعام ءۇشىن ءتيىمدى دەگەن دە ءپىكىر بار. ءويتكەنى, ولار الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىستى ماسەلەلەردى ءتۇبىرىنەن تانيتىن كورىنەدى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– ايەل مەن ەركەكتىڭ تابيعاتى ەكى بولەك. ايەلدىڭ تابيعاتى جەكە باسىنا نەمەسە مانسابىنا بايلانىپ قالماعان. ولار جان-جاعىنا قالاي كومەكتەسۋ كەرەكتىگىن نەمەسە ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارۋ جونىندە كوبىرەك ويلانادى. ساياسي توپتاردا – پارتيالار مەن پارلامەنتتە ايەلدەر كوبىرەك بولسا, ول جەردىڭ اتموسفەراسىنان شۋاق شاشىلىپ تۇرادى. ساياساتكەر رەتىندە ايتارىم, جەكە مۇددەسىنە باسىمدىق بەرەتىن ايەلدەرگە ساياساتتا ورىن جوق. ويتكەنى, ايەل مەن ساياسات – ءبىر-بىرىنە كەرەعار ۇعىمدار.
– چەحيادا مينيستر بولامىن دەگەن تۇلعالارعا قويىلار تالاپ قانداي؟ ءسىز مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى ءتاجىريبەڭىزدىڭ ازدىعىنان قينالعان جوقسىز با؟
– چەحيادا بيلىك باسپالداقتارىنا ءتومەننەن جوعارى قاراي سايلانادى. مەندە ءتاجىريبە بولدى. العاشقىدا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردا, سودان سوڭ ساياسي سالادا قىزمەت ەتتىم. مەنىڭ ساياسي مانسابىم ەڭ تومەننەن باستالدى دەپ ايتا الامىن. اۋەلى پارتيا مۇشەسى بولاسىڭ, ودان كەيىنگى تاعدىرىڭدى ءوزىڭنىڭ ەرىك-جىگەرىڭ, سودان سوڭ پارتيا شەشەدى.
– ءسىزدىڭ چەحيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى, مارقۇم ۆاتسلاۆ گاۆەلگە دەگەن سىي-قۇرمەتىڭىز جايلى وقىعانمىن. دەگەنمەن, چەحيانىڭ قازىرگى بيلىك باسىندا ءجۇرگەن ازاماتتارىمەن بايلانىسىڭىز قانداي؟
– چەحوسلاۆاكيالىق, كەيىن چەحيالىق ساياساتتا ۆاتسلاۆ گاۆەلدىڭ تۇلعاسى ماعان كوپ اسەر ەتتى. قازىر ول ارامىزدا جوق. ءبىراق مەن ونى ۇستازىم دەپ ايتا الامىن. مەنىڭ ونىڭ ىقپالىنسىز ساياساتقا كەلۋ-كەلمەۋىم ەكىتالاي ەدى. ساياساتپەن اينالىسپاق نيەتىمە قولداۋ ءبىلدىردى. ازاماتتىق الۋىما كومەكتەستى. مينيستر بولىپ جۇرگەن كەزدە دە كوپ كومەكتەستى. قازىر دە ۆ.گاۆەل كوزقاراسىنداعى ساياساتتانۋشىمىن. چەحيانىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ميلوش زەمان ەۋرووداقتىڭ ەمەس, قىتاي مەن رەسەي ۆەكتورىنا باسىمدىق بەرەدى. كوزقاراستارىمىزدا ايىرماشىلىق بولسا دا سىيلاستىعىمىز ءتۇزۋ.
ءبىزدىڭ ساياسي پارتيا چەحيانىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىندا ءوز ۇمىتكەرىن ۇسىنادى. ول ۇمىتكەردىڭ مەن, ياعني ءجاميلا ستەحليكوۆا بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. مەن بۇدان وزگە ەشتەڭە ايتا المايمىن. سوڭعى جاڭالىق ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا, ۇجىمدىق كەلىسىم نەگىزىندە بەلگىلى بولادى.
– «ستەحليكوۆاعا قازاقستاندا ۇكىمەتتىك بلوكتان قىزمەت ۇسىنىلعان ەدى. بىراق ول كەلىسپەدى» دەگەندى ەستىدىم. بۇعان نە سەبەپ بولدى؟
– جۋرناليستەردەن ەشتەڭەنى جاسىرا المايسىڭ! ءيا, ونداي ۇسىنىس بولدى. ماعان سەنىم كورسەتىلدى. بىراق مەن ءوزىمدى وعان لايىقتى كورمەدىم. سەبەبى, شەت ەلدە تۇرامىن, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىم تويدا, مەرەكەلەردە تىلەك ايتۋعا عانا جەتەدى. ماعان ۇسىنىس جاسالعان كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى قىزمەتتە ءجۇرىپ مەڭگەرۋگە بولاتىنى ايتىلعان.
مىسالى, مەن وسىدان 10 جىل بۇرىن چەحيانىڭ ءبىلىم ءمينيسترى بولۋ تۋرالى ۇسىنىستى دا قابىلداعان جوقپىن. ويتكەنى, چەحيادا تۇرسام دا چەح ءتىلىن قازاقشا اكتسەنتپەن سويلەيمىن. سايلاۋدا ءبىزدىڭ پارتيا جەڭىسكە جەتىپ, چەحيانىڭ ادام قۇقىقتارى جانە از ۇلتتار جونىندەگى ءمينيسترى بولۋ تۋرالى ۇسىنىستى قابىل الدىم. تىلدەگى اكتسەنتىم دە كەدەرگى كەلتىرگەن جوق.
– 2014 جىلى ەۋروپارلامەنتكە ءۇمىتكەر رەتىندە تىركەلدىڭىز. الداعى جوسپارىڭىز قانداي؟
– بيىل چەحيا پارلامەنتى مەن چەحيا پرەزيدەنتى سايلاۋلارى وتەدى. قۇداي قالاسا, چەحيا پارلامەنتىنەن ۇمىتكەر رەتىندە باعىمدى سىنايمىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ پارتيا پرەزيدەنت سايلاۋىنا دا قاتىسادى. ناقتى كىمدى ۇسىناتىنىمىز ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا بەلگىلى بولادى.
– چەحياداعى قازاق دياسپوراسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز. ولارمەن ارالاسىپ تۇراسىز با؟
– ءيا, چەحيادا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بارشىلىق. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەن ءتارىزدى جەرگىلىكتى ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, قالىپ قويعان قىزدار. ءبىز ءجيى بولماسا دا كەزدەسىپ تۇرامىز. مەنىڭ ورىنبوردان كەلگەن قازاق قۇربىم بار. قازاقستاندا تۋىپ-وسپەسە دە مەنىڭ قازاقشا ءتىلىمدى جوندەۋگە شاماسى جەتەدى. سودان سوڭ جەرگىلىكتى جوو-نى ءبىتىرىپ, چەحيادا قىزمەتتە قالىپ قويعان قازاق جاستارى كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگى بويداق. ۇيگە كەلىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. وتە تاربيەلى بالالار. ورتالارىنداعى ۇلكەنى رەتىندە «ۇيلەنسەڭدەر كەلىندى قازاقستاننان الىپ كەلىڭدەر» دەيمىن. مەنىڭ اقىل-كەڭەسىمدى تىڭداي ما, جوق پا, بىلمەيمىن. جۇرەككە ءامىر جۇرمەيتىنىن ءوز تاعدىرىمنان بىلەمىن عوي...
– چەحياداعى قازاقستاندىق ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرىمەن ارالاسىپ تۇراسىز با؟
– ارينە. قازاقستاننىڭ چەحياداعى ەلشىسىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. ءبىزدىڭ ورتاق جوبامىز بار. ول جوبا ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر جايلى ءمالىمەتتەر جيناۋ, ولاردىڭ تۋىسقاندارىن ىزدەستىرۋ ىسىنە بايلانىستى.
– قازاقستاندا دوستارىڭىز بار ما؟
– مەنىڭ ەلدە دوستارىم كوپ! ولار – مۇرات اۋەزوۆ, قازبەك بەيسەباەۆ, ايدوس سارىم, اسقار قۇمىران, مۇرات نۇعمانوۆ... ەلگە بارعان سايىن ءبىر-بىرىمىزبەن ساعىنىسىپ كورىسەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست
الماتى