ادىلدىكتى كىمنەن كۇتەمىز؟..

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءار سانىن ءبىر بەتىن قالدىرماي وقۋ – قاشاننان بەرگى ادەتىم. ەلەڭ ەتكىزەر ماتەريالدار ءجيى شى­عادى. ەلۋ جىلدان ارتىق جازدىرىپ الىپ وقىپ جۇرگەن بۇل باسىلىم ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى وقىرماندارىنا جان-جاقتى ءارى ۋاقىتىندا جەتكىزىپ تۇرادى. گازەتتىڭ ارنايى «قوعام» بەتىندە «جانايقاي» ايدارىمەن بەرىلگەن قايرات ءابىلدينوۆتىڭ «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول» دەگەن ماتەريالىن وقىپ, قولىما ەرىكسىز قالام الدىم. ارىستاي ازاماتتىڭ قانىپەزەرلەر قولى­نان قازا تاپقانى جانعا باتادى. ماتە­ريالدى وقىپ وتىرىپ ءبىراز ويعا قالدىم. وسى ءبىز «دەموكراتيا», «زايىرلى» دەگەن ۇعىمداردى دۇرىس ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز بە ءوزى؟! اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنىڭ 1-تار­ماعىن­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەمو­­كراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادام­­نىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­­تارى» دەپ جازىلعان. ادام ەڭ قىمبات قازى­نا بول­سا, ونىڭ قۇقىقتارى نەگە قول­دانى­لىپ ءجۇر­گەن زاڭدار بويىنشا قورعال­ماي­دى؟ قىرىق­قا دا جەتپەگەن قىلشىلدا­عان ازا­ماتتى اسلان سارباەۆ دەگەننىڭ ءوزى­مەن تاعى ەكى جىگىتتى ەرتىپ بارىپ ۇرۋ سەبەبى نەدە؟ ايتپاسا دا ءتۇسى­نىكتى. قاساقانا جاسال­عان قىلمىس. زاڭعا تاعى دا ۇڭىلەيىكشى. اتا زاڭى­مىز­دىڭ 15-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «ءار­كىم­نىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقىعى بار» دەپ جازىلعان. 2-تارماعىندا «ەشكىمنىڭ ءوز بەتىنشە ادام ءومىرىن قيۋعا حاقىسى جوق» دەلىنگەن. جانبولات مارقۇم اسلاندى تانىماسا, ەسىكتى اشار ما ەدى؟ ارينە, جوق. ىشكە تانى­عان سوڭ عانا كىرگىزگەن.ءۇش بالا ءتار­بيە­لەپ وتىرعان جانبولاتتىڭ جازىعى نە؟ بالا­­لارى اراي مەن جالعاستى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا وقىتىپ, ەكى جۇمىستى قاتار ىستەگەنى سول ۇرپاقتارىنىڭ قامى ەدى عوي. كەنجەسى ولجاس ءۇشىنشى سىنىپتا عانا وقي­تىن كورىنەدى. «ادام اقىلىمەن سىمباتتى, ۇرپاعىمەن قىمباتتى», – دەيدى دانا حالقىمىز.ۇرپا­عىمىز باستى قۇندىلىق بولعاندىقتان, جانبولات بالالارىم ءبىلىمدى بولىپ ءوسىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسسىن دەپ ءجۇردى-اۋ. كىم ەرىككەننەن ەكى جۇمىس ىستەيدى؟ قازىرگىدەي اقشانىڭ زامانىندا ءبىر جالاقىمەن ءومىر ءسۇرۋ قيىن. باسىڭا تارتساڭ اياعىڭا, اياعىڭا تارتساڭ باسىڭا جەتپەيدى. ءبىلىم الۋدىڭ ءوزى اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. ارماندا كەتكەن جانبولاتتىڭ ولجاسى بۇعاناسى بەكىمەستەن وسىنداي قايعى مەن ادىلەتسىزدىككە تاپ بولىپ جاتسا, ونىڭ قوعامعا دەگەن وي-پىكىرى قانداي بولىپ قالىپتاسادى ەكەن؟.. «وسى قىلمىستىق ءىستى ءۇش تەرگەۋشى جۇرگىزگەن» دەپ جازادى قايرات ءابىلدينوۆ. الگىلەردىڭ بۇل قىلمىسقا بارۋىنا نە سەبەپ بولعانىن, قالاي ارەكەت ەتكەنىن تولىق انىقتاۋ سول شىركىندەردىڭ ءبىرىنىڭ دە ويىنا كەلمەگەن بە؟ ۇيىمداسىپ جاساعان قىلمىستىڭ جازاسى اۋىر بولۋى ءتيىس. بۇل جەردە ءىس قىلمىستىق كودەكستىڭ 192-بابى 3-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسى بويىنشا قوزعالىپ, تەرگەۋ امالدارى دا سوعان سايكەس جۇرگىزىلگەن. اتالعان كودەكستە «192-باپ. قاراقشىلىق. قاراقشىلىق, ياعني بوتەننىڭ مۇلكىن جىمقىرۋ ماقساتىنداعى شابۋىلعا ۇشىراعان ادامنىڭ ومىرىنە نەمەسە دەنساۋ­لىعىنا قاۋىپتى كۇش قولدانۋمەن نەمەسە تىكە­لەي وسىنداي كۇش قولدانۋ قاتەرىن توندىرۋمەن ۇلاسقان شابۋىل» دەلىنگەن. وسى باپتىڭ جاڭاعى ايتقان 3-تارماعى بويىنشا دالەلدەنگەن قىلمىس ءۇشىن تاعايىندالاتىن جازا – مۇلكى تاركىلەنىپ, جەتى جىلدان ون ەكى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. سوندا بۇل قالاي؟ قىلمىس جاساعاندار ۇشەۋ ەمەس پە؟ بۇل ناعىز ۇيىمداسىپ جاسال­عان قىلمىس قوي! مەن زەينەت دەمالىسىنا شىققانعا دەيىن جيىرما ەكى جىل بويى قۇقىق قورعاۋ ءبولىمى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتە قىزمەت ەتتىم. الدىمنان تالاي وقيعا ءوتتى. زاڭدى دا, زاڭسىز دا جاعدايلاردىڭ تالايىن كوردىم. سودان تۇيگەنىم: قانداي قىلمىس بولعاندا دا ءتيىستى زاڭ باپتارىن ءاردايىم دۇرىس, بۇرمالاماي قولدانۋ كەرەك. ونىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇرادى, تەرەڭ ويلانۋ كەرەك! ايتايىن دەگەنىم, اسلان سارباەۆ ەرتىپ كەلگەن استانالىقتار جاي شاي ىشۋگە كەلگەندەي بولىپ وتىر. بولعان قىلمىس اياق استىنان تۋىنداعان جانجالدىڭ دا سالدارى ەمەس. ولار الدىن الا ۋاعدالاسىپ, قاساقانا قىلمىس جاساۋعا بەكىنىپ كەلگەن. الدىمەن كاسىپورىندى توناۋدى كوزدەپ, قىلمىستارىن جاسىرۋ ءۇشىن جانبولاتتى ءولىمشى ەتىپ ساباۋىن سوت-ساراپتاما قورىتىندىسى دا دالەلدەپ وتىر. وسى ارادا تاعى دا زاڭعا جۇگىنىپ كورەلىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ 83-بابى 1-تارماعىندا: «پروكۋرا­تۋرا مەملەكەت اتىنان رەسپۋبليكا­نىڭ اۋماعىندا زاڭداردىڭ, قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى جارلىقتارى­نىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­­­لەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قول­دا­نىلۋىن, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ دالمە-ءدال ءارى بىركەلكى قولدانىلۋىن, جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە ورىنداۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ زاڭدى­لى­عىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرا­دى, زاڭدىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانا­دى, سون­داي-اق, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭ­دارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە نارازىلىق ءبىل­دى­رەدى. پروكۋراتۋرا سوتتا مەملەكەت ءمۇد­د­ەسىن ءبىل­دىرەدى, سونداي-اق زاڭمەن بەلگى­لەن­گەن جاع­دايدا, تارتىپتە جانە شەكتە قىلمىس­تىق قۋعىن­داۋدى جۇزەگە اسىرادى», – دەلىنگەن. اتا زاڭىمىزدا وسىلاي جازىلسا, قىل­­مىستىق ءىس نەگە ءتيىستى باپ بويىنشا قوزعال­ماعان؟ تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزگەن تەر­گەۋشىلەر ءىستى نەگە 192-باپتىڭ 4-تار­ماعىنا سايكەس جۇرگىزبەگەن؟ بۇل 4-تارماقتا: «وسى باپتىڭ بiرiنشi, ەكiنشi نەمەسە ءۇشiنشi بولiكتەرiندە كوزدەلگەن ءىس-ارەكەتتەر, ەگەر ولاردى قىلمىستىق توپ جاساسا, مۇلكi تاركiلەنiپ, ون جىلدان ون بەس جىلعا دەيiن­گi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ­عا جازا­لانادى», – دەلىنگەن. ۇكىم اتال­عان باپ­­تىڭ وسى تارماعى بويىنشا شىعا­رىل­عاندا, ەشقانداي كۇمان دا, داۋ دا تۋماس ەدى. سوندىقتان, ارينە, مەرت بولعان ازاماتتىڭ اعاسى جەڭىس كەنجە ۇلىنىڭ اپەللياتسيالىق شاعىم بەرۋگە قۇقى بار. ون التى رەت وتكەن سوت وتىرىستارىنىڭ ناتيجەسى وسىنداي بولعانىنا تاڭىم بار! ادام ءومىرى ويىنشىق بولىپ بارا ما دەپ جابىرقادىم. ماقالادا ايتىلعانداي, سوت قىلمىسكەر­لەردەن مارقۇمنىڭ اعاسىنا, جارى مەن بالالارىنا جابىرلەنۋشى رەتىندە ماتەريال­دىق-مورالدىق شىعىندى ءوندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپتى. بىراق ولار ءالى كۇنگە وندىرىلمەگەن. شەشىم شىققاننان بەرى ايلار ەمەس, ءبىر جىلدان اسىپ كەتكەن. بۇل نە؟! سوت شەشىمىندە دە قادىر قالماعانى ما؟! قىلمىستىق ءىس قاراعاندى قالاسىنىڭ قازىبەك بي اۋداندىق سوتىندا قارالعان ەكەن. مويىندارىنا قان جۇكتەگەن قانىپەزەرلەر 9 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرى­لىپ, جازالارىن جالپى تارتىپتەگى تۇزەۋ ورىندارىندا وتەيتىن بولىپتى. ارينە, بۇل دا جازا, بىراق, ۇيىمداسىپ جاسالعان قىلمىس اشىلماي قالدى. الدىن الا تەرگەۋ امالدارى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەگەن. سوت سونى كورىپ وتىرىپ, ءىستى نەگە قايتا تەر­گەۋگە جىبەرمەگەن؟ بۇل زاڭعا قايشى ەمەس. سوندا ولارعا نە بوگەت بولدى؟ ارينە, زاڭ بو­يىنشا ءبارىمىز دە سوت شەشىمىنە باعىنۋىمىز كەرەك. اتا زاڭىمىزدىڭ 77-بابىنىڭ 1-تار­ماعىندا: «سۋديا سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى», 2-تارماعىندا: «سوت تورە­لىگىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى سوتتىڭ قىز­مەتىنە قانداي دا بولسىن ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى جانە ول زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوعادى. ناقتى ىستەر بويىنشا سۋديالار ەسەپ بەرمەيدى», – دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. ءبارى دە زاڭمەن قورعالىپ وتىر. ال ءجابىر كورگەن, ارىستاي ازاماتىنان ايىرىلعان جانار مەن بالالارىنىڭ, مارقۇمنىڭ اعاسى جەڭىستىڭ جانايقايىنا كىم قۇلاق تۇرەدى؟! قازىبەك بي بابامىزدىڭ ەسىمىمەن اتا­لا­تىن اۋداندىق سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇلا­عىنا التىن سىرعا. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ءسوز بار ەدى عوي حالقىمىزدا!.. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اسقار تاۋداي اكەسىنەن ايىرىلعان شيەتتەي بالالاردىڭ كوز جاسىن قالاي تىيۋعا بولادى؟! ارتىندا اڭىراپ جارى جانار قالدى.ءتاڭىرىمنىڭ كوزى وڭ بولسا, بالالارى دا جەتەر, جانار كەلىن باۋىر ەتى بالالارىن ەشكىمگە جاۋتاڭداتپاس. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. اعاسى جەڭىس تە جانبولاتتان قالعان تۇياقتارعا قامقور بولار دەگەن سەنىمدەمىز. «ولگەن ارتىنان ولمەك جوق», مىقتى بولىڭدار, اينالايىندار! ادىلدىك ءالى دە ورنار دەپ ۇمىتتەنەمىز.  امانگەلدى ەستاي, زەينەتكەر اقمولا وبلىسى