ءتۇيىنىن تارقاتۋعا تالپىنىس بار
سيريا ءبىرشاما باي, قۋاتتى ەل بولاتىن. كونە وركەنيەت وتانىندا 20 ميلليوننان استام حالىق تۇردى. جەرىنىڭ كولەمى – 186 مىڭ شارشى شاقىرىم. ىشكى جيىنتىق ءونىمىنىڭ كولەمى 96 ملرد اقش دوللارى دەڭگەيىندە. مۇناي, گاز, تەمىر, فوسفات قورلارىنا باي ەل. مۇسىلماندار حالقىنىڭ 90 پايىزىن قۇرادى. قالعانى كۇردىلەر, ارمياندار, حريستياندار.
سيريا الەمگە نەمەسە كورشىلەرىنە قاۋىپ توندىرگەن اگرەسسور مەملەكەت ەمەس-ءتىن. الايدا, سوڭعى 6 جىلدا بەيبىت ەلدىڭ تاس-تالقانى شىققانى بەلگىلى. سيرياعا پالە بيلىككە تالاسۋدان كەلدى. 2006 جىلعى تابيعات قۋاڭشىلىعى بيلىككە نارازى بەدۋيندەر تايپالارىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولدى. بيلىكتە 45 جىلداي وتىرعان اسادتار اۋلەتى حالىقتىڭ 60 پايىزدايىن قۇرايتىن سۇنيتتىك يسلام باعىتىن ۇستانۋشىلارعا ەش ۇنامادى. سوندىقتان ەلدەگى وپپوزيتسيانىڭ نەگىزىن وسى سۇنيتتىك توپتار قۇرادى. كەيبىر باسىم دەرجاۆالار قولداعان سوعىس سالدارىنان سيريانىڭ داماسكىدەن كەيىنگى ءىرى قالاسى – الەپپو تاس-تالقان ەتىلدى.
اقش, رەسەي, باتىس ەۋروپا ديپلوماتتارى قانشاما رەت كەزدەسىپ كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىمەن, كۇرمەۋى شيەلەنىسىپ كەتكەن سيريا داعدارىسى شەشىلمەي كەلەدى. وسىنداي الاساپىران جاعدايدا «يسلامدىق جيھاد» يدەياسىن باسشىلىققا العان الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن لاڭكەستىك توپتار مەن ەكسترەميستىك كۇشتەر يراكتىڭ, سيريانىڭ, ليۆيانىڭ ءبىرشاما جەرلەرىن قامتىعان يليم (دايش) دەپ اتالاتىن «يسلام مەملەكەتىن» (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) قۇرىپ الدى. بۇلار بۇكىل الەمدىك قوعامداستىققا قاۋىپ توندىرەتىن «يسلام جيھادى» يدەياسىن باسشىلىققا الىپ وتىر. ونىڭ ماقساتى – الەمدىك يمپەرياليزمگە جانە كاپىرلەرگە اياۋسىز سوققى جاساۋ, الەمدىك مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋعا قول جەتكىزۋ.
سيريا داعدارىسىندا ەرەكشە ماڭىزى بار مەملەكەت – تۇركيا. تۇرىك باسشىلىعى كورشىلەس سيرياداعى سوعىس ءورتىنىڭ ورشۋىنە مۇددەلى ەمەس. ولار يراك, سيريا, تۇركياداعى كۇردىلەر بىرىگىپ, تۇركيانىڭ شەكارالىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرۋىنەن قورقادى. سوندىقتان ەل پرەزيدەنتى ر.ت.ەردوعان رەسەيمەن قايتادان جاقىنداسا باستادى. باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ تۇركيانىڭ ىشكى جاعدايىندا دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ شەكتەلۋىنە نارازىلىعى رەسەي مەن تۇركيانىڭ ءبىرشاما جاقىنداسۋىنا, ءوزارا ساۋدا, ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ الىنىپ تاستاۋىنا اكەلەدى. باتىس سانكتسيالارىنان زارداپ شەككەن رەسەي تۇركيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن كۇشەيتۋگە اسا مۇددەلى.
سيريا ماسەلەسىنە بايلانىستى كەلەسى ويىنشى – يران. بۇل ەل باشار اسادتىڭ رەجىمىن قولداۋدا. سەبەبى, الاۆيتتىك توپ يرانعا ءدىني جاعىنان جاقىن. ەكىنشىدەن, يرانعا ءوزىنىڭ مۇنايى مەن گازىن الەمدىك نارىققا سيريا جەرى ارقىلى شىعارعان ءتيىمدى.
سونىمەن بىرگە, ەلدە ىشكى تەكە-تىرەستەر, ءوزارا جاۋلاسۋ, باسەكەلەس توپتاردىڭ ۋاقىتشا مامىلەگە كەلىپ, ودان كەيىن ءارى قاراي جاۋلاسا بەرۋى سياقتى كۇردەلى قۇبىلىستار وتە كوپ. لاڭكەستىك توپتار كەي كەزدە ءوزارا ساۋدا جاساسىپ, ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراق, وق-ءدارى ساۋداسىن قىزدىرىپ الىپ, ءوز پوزيتسيالارىنا بارىپ سوعىسۋدى جالعاستىرا بەرەدى. سوندىقتان اقش پەن رەسەي سيريادا سوعىسىپ جۇرگەن قاي توپ وپپوزيتسيا, قاي توپ شىن مانىندەگى تەرروريستەر ەكەندىگىن ناقتى بىلە الماي وتىر. ال جالپى سيريا حالقى ەلىنىڭ ەگەمەندىگىن, تاۋەلسىز دامۋىن تولىق قولدايدى. 2011 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان سوعىستىڭ سالدارىنان 300 مىڭنان استام سيريالىق اجال قۇشسا, 4,5 ملن ادامى بوسقىندار قاتارىنا قوسىلدى. سيريالىق بوسقىندار لاگەرلەرى تۇركيادا, يوردانيادا, يراك, ليۆيادا ورنالاسقان. بوسقىنداردىڭ ماقساتى – دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنە بارىپ پانالاۋ.
ەڭ سوراقىسى – سيرياداعى سوعىستان بەيكۇنا بالالاردىڭ زارداپ شەگۋى. بەس جىلدا 15 مىڭعا جۋىق بالا قۇربان بولدى دەگەن دەرەك بار. ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن بالالار سانى دا ونداعان مىڭنان اسىپ كەتتى. كونە زاماننان كەلە جاتقان شام ەلىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاباتىن سوعىس بولىپ جاتىر. بوسقىندىق, اشتىق, اۋرۋ جايلاعان سيريانىڭ كوپتەگەن ايماقتارىن الەمدىك قوعامداستىق گۋمانيتارلىق قاسىرەت جاعدايىندا دەپ جاريالادى.
سيرياعا ءتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن لاڭكەستەر سانى 40 000-عا جەتتى دەگەن مالىمەتتەر بار. «يسلامدىق جيھاد» يدەياسىنا باس بۇرعانداردا وتان جوق, تۋعان حالقى مەن ەلى جوق. ول ءۇشىن ماڭىزدىسى – جەر جاھاندا يسلامدىق بيلەۋدىڭ ورناۋى. مىنە, وسىنشاما كوپ ساندى, اسا كۇشتى دايىندىقتان وتكەن لاڭكەستىك توپتار الەمدە تەرروريزم ءورتىن قوزدىرۋدى ماقسات ەتۋدە. ءسويتىپ, سيرياداعى سوعىس الەمدىك تەرروريزمنىڭ اۋعانستاننان كەيىنگى ەكىنشى وشاعىنا اينالۋدا. الەمدىك قوعامداستىقتى وسى قاۋىپ ەرەكشە الاڭداتادى. بۇۇ باستاعان بەيبىتسۇيگىش كۇشتەر سيرياداعى سوعىستى توقتاتۋدىڭ, كۇرمەۋى قيىن شيەلەنىستى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋدە. سيريا داعدارىسىن شەشۋدىڭ جولدارى ونداعان مارتە تالقىلاندى. وسى ماسەلەگە قاتىستى كەلىسسوزدەرگە تۇركيا, يران, باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى دە تارتىلدى. بيلىكتەگى باشار اساد پەن وعان قارسىلاس وپپوزيتسيالىق توپتار دا كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە قاتىناسۋدا. وكىنىشكە قاراي, سوعىستى توقتاتاتىن ناقتى ىستەر باستالماي تۇر.
قازاقستان دا سيريا داعدارىسىنا بەيجاي قاراي المايدى. الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن تەڭدىكتى جاقتاۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان سيرياداعى داعدارىستى كەلىسسوزدەر ارقىلى, قارسىلاس جاقتاردىڭ ىمىراعا كەلۋى ارقىلى شەشۋدى ۇسىنۋدا. باستى ماقسات – سيرياداعى سوعىستى توقتاتۋ جانە بەيبىت ومىرگە جول اشۋ. وسى ىستەر ارقىلى عانا جاھاندىق قاۋىپكە اينالعان سيريا داعدارىسىنىڭ بەتىن قايتارۋعا بولادى. استانادا اياقتالعان سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەر وسى ماقساتتى ورىنداۋى ءتيىس ەدى.
بىراق تا, كەلىسسوزگە بىرنەشە ءىرى توپتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان جوق. ولار – «يسلام مەملەكەتى», احرار اش-شام, شەبحات-ان-نۋسرا سياقتى قارۋلى توپتار. بۇل توپتارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ دە مۇمكىن ەمەس. قيىنشىلىق تا وسىندا. سەبەبى, قارۋلى توپتار قاراماعىندا ءبىرشاما جەر, ءبىرشاما ەل بار. ولاردىڭ سيرياداعى ىقپالىن دا جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق بارلىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, كەلىسسوزدەر ءجۇرۋى ءتيىس. استاناعا دەيىن رەسەيدە, شۆەتسيادا وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا سيرياداعى سوعىس ۋاقىتشا توقتاتىلعانىمەن, ءارى قاراي جالعاسىپ كەتە بەرگەن. استاناعا سيرياداعى شەشۋشى كۇشتەر وكىلدەرى كەلدى. سەبەبى, سيريانىڭ حالقى, بيلىگى, وپپوزيتسياسى سوعىستىڭ جالعاسۋى ەلدى تولىقتاي تالقان قىلاتىن حاوستىق جاعدايعا اكەلەتىندىگىن تۇسىنگەن سياقتى.
مۇددەلى توپتارعا بەيتاراپ قازاقستان استانا الاڭىن كەلىسسوزدەر الاڭى رەتىندە ۇسىندى. بىزگە رەسەي, تۇركيا, يران مەملەكەتتەرى كەلىسسوزدەر وتكىزۋ تۋرالى وتىنىشپەن شىقتى. سونىمەن قاتار, استانا – مۇسىلمان حالقى باسىم ەلدىڭ استاناسى. سيريا وپپوزيتسياسى دا, رەسمي بيلىگى دە استانانىڭ كەلىسىمدەر الاڭى بولۋىنا قارسىلىق تانىتقان جوق. سيريا داعدارىسىنداعى نەگىزگى ويىنشىلار اقش, رەسەي, تۇركيا, يران قازاقستانمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا. وسى ىڭعايلى سەبەپتەر سيرياداعى داعدارىس ماسەلەسىن تالقىلاۋدا, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە استانا ۇتىمدى ەكەندىگىن دالەلدەدى. كوپجاقتى, كوپتاراپتى كەلىسىمدەر بارىسىندا بۇل جاعدايدىڭ وزىنشە ماڭىزى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. الەمدىك باسىم دەرجاۆالاردىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمى, دۇرىس قاتىناسى جانە ەلدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ سايلانۋى دا كەلىسسوزدەردىڭ بەلسەندى جۇرگەندىگىنىڭ كەپىلى بولدى.
سيريا داعدارىسىنىڭ كۇردەلى تابيعاتىن, وعان قاتىناسۋشىلاردىڭ قايشىلىقتارىنىڭ تەرەڭدىگىن ەسەپكە الساق, استاناداعى كەلىسسوزدەردىڭ وتە كۇردەلى, شيەلەنىستى قارسىلاسۋ جاعدايىندا وتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارينە, كەلىسسوزدەردىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن وتەتىنى بەلگىلى. كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى نەگىزگى راۋندى جەنەۆادا جۇرەدى. ەڭ ماڭىزدىسى – بەيبىتشىلىككە قاراي, حالىقارالىق شيەلەنىستى ازايتۋ جولىندا وڭ قادامدار جاسالاتىندىعى اقيقات. سەبەبى, بەيبىتشىلىك ءۇشىن, الەمدىك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جولىندا ءاربىر قادامنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن وركەنيەتتى ادامزات جاقسى بىلەدى. سيريا داعدارىسىن شەشۋگە, تاياۋ شىعىستا احۋالدى تۇراقتاندىرۋدا استانا كەلىسسوزدەرى ءتيىمدى جول باستاپ بەرگەنى تاعى اقيقات.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»