ەلىمىزدە سيريا ماسەلەسىنە ارنالعان استانا پروتسەسى بولىپ ءوتتى. الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان بۇل كەلىسسوزدەر تۇرعىسىندا مامانداردىڭ پىكىرلەرى وزىندىك مانگە يە. وسى ورايدا, ءبىز كونفليكتولوگ, ساياساتتانۋ ماماندىعى بويىنشا فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) مۇحتار سەڭگىربايدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– استانا پروتسەسى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن الەمدىك ساياسات ساحناسىندا قانشالىقتى ماڭىزعا يە نەمەسە بەيبىتشىلىكتى بارىنشا ناسيحاتتايتىن قازاقستاننىڭ مۇنداي قادامىن الەم قالاي قابىلداپ, قالاي باعالايدى دەپ ويلايسىز؟
– بىرىنشىدەن, قازاقستان سيريا ماسەلەسىندە مۇددەلى تاراپقا جاتپايتىندىقتان, استانانىڭ كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشى توپتاردىڭ باسىن قوساتىن ىڭعايلى ورىن بولعانى انىق. وسى كيكىلجىڭدى باسۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ەلدەردىڭ كوبى ءوز ىشكى مۇددەلەرى ءۇشىن سيرياداعى ءبىر تاراپتى عانا قولداپ, بەيتاراپتىعىن جوعالتىپ العان.
ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ بۇل كيكىلجىڭگە ارالاسىپ جاتقان تاراپتاردىڭ بارلىعىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. رەسەي جانە تۇركيامەن اراداعى جاقىندىعىن بىلاي قويعاندا, قازاقستان ىرگەلەس يرانمەن دە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان, گەوساياسي بالانس تۇرعىسىنان استانانىڭ ەڭ ىڭعايلى ورىن ەكەنى راس.
ونىڭ ۇستىنە, سيريا جانجالى 2011 جىلدان بەرى ىشكى دە, ايماقتىق تا ەمەس, حالىقارالىق جانجالعا اينالعان. ونى الەم دەرجاۆالارىنىڭ مۇددەلەرى قايشىلاسقان ەل دەپ اتاۋعا دا بولادى. وسىنداي جاعدايدا كيكىلجىڭنىڭ شەشىلۋى سول دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى ىمىراعا بايلانىستى بولماق.
– استانادا اياقتالعان سيريا ءماسەلەسىنە قاتىستى كەلىسسوزدەردىڭ ءناتيجەسىن قالاي باعالايسىز؟
– مۇنداي سوزىلىپ كەتكەن جانجالداردىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – تاراپتاردى ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرعىزۋ. ماسەلەن, قاراباق جانجالىنا بايلانىستى تاراپتاردى ءبىر جەرگە جيناۋ مەن كەلىسسوزدىڭ ءپىشىمىن انىقتاۋدىڭ وزىنە وتە كوپ ۋاقىت كەتكەن. سونىمەن سالىستىرعاندا, تاراپتاردىڭ كوپشىلىگى قاتىسۋعا كەلىسىم بەرسە, دەمەك, ولاردىڭ اراسىندا كيكىلجىڭدى توقتاتۋعا دەگەن ۇمتىلىس بار. سوندىقتان, تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى جىلىمىقتى پايدالانىپ, تاراپتاردىڭ سوعىستان شارشاعانىن ەسكەرىپ, كەلىسسوزدىڭ ءدال وسى ۋاقىتتا وتكىزىلۋىن – وتە ءساتتى قادام, دەپ باعالاعان ءجون.
بىراق, بۇل كەلىسسوز سوعىستى توقتاتادى دەۋ اڭعالدىق بولار ەدى. مۇنى بەيبىتشىلىككە جاسالعان العاشقى قادام دەسەك دۇرىس. الدىڭعى كەلىسسوزبەن سالىستىرعاندا, بۇل جولى شەتتە جۇرگەن وپپوزيتسيا وكىلدەرى ەمەس, ۇرىسۋشى توپتاردىڭ باسشىلارى قاتىستى. دەمەك, ىلگەرىلەۋ بار.
دەگەنمەن, سيرياداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرىپ تۇرعان ەڭ باستى كۇشتەر – يليم-مەن (دايش), «ءال-كايدامەن» قاتىسى بار توپتاردىڭ, كۇردتەردىڭ «سيريا دەموكراتيالىق كەڭەسى» ۇيىمىنىڭ, اسا ىقپالدى «احرار ءال-شام» توبىنىڭ بۇل كەلىسسوزدەن تىس قالعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. ياعني, ءبىراز جىلدان بەرى ءوز بىلگەنىمەن ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرىپ, زاڭسىزدىققا ۇيرەنىپ قالعان توپتار بۇل ستاتۋس-كۆونى وزگەرتۋگە ونشا اسىعا قويمايدى.
ونىڭ ۇستىنە, ەلدەگى الەۋمەتتىك احۋال مەن ساياسي جۇيە ماسەلەسى ءبىر-ەكى جىلدا رەتتەلە قويمايتىنى انىق. بۇل دا تۇراقسىزداندىرۋشى فاكتور بولىپ قالماق جانە زاڭسىز جاساقتاردىڭ كوبەيۋىنە جول اشا بەرمەك. ماسەلەنىڭ كوبى كوپجاقتى كەلىسسوزدەر بىتكەننەن كەيىن باستالاتىنىن كەزىندە اۋعانستان مەن يراك مىسالى دالەلدەدى ەمەس پە؟
– ۇسىنعان كەلىسسوز الاڭىمىز ەلىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– ناتيجەسى بولسا دا, بولماسا دا, استانانىڭ, قازاقستاننىڭ اتى الەمنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاقسى جاعىنان اتالىپ, ەلدىڭ تانىمالدىعىن, بەيبىتشىلىككە ۇمتىلعان ساياساتىن ناسيحاتتاپ جاتىر. كوپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى جاڭالىعى – استاناداعى بەيبىت كەلىسسوزدەر بولدى. بۇعان قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مىندەتىن اتقارىپ جاتقانىن قوسساق, ەندى ەلىمىزدى حالىقارالىق قوعامداستىق وركەنيەتتى, بىتىمگەر مەملەكەت رەتىندە تاني تۇسەدى. بۇل تەك يميدج ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى حالىقارالىق ارەناداعى ىقپالىمىزدى ارتتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, تۋريستەردى كوبەيتۋگە وڭ اسەر ەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»