بيىل قارۋلى كۇشتەر قۇرامىنداعى تاربيە قۇرىلىمدارىنىڭ وفيتسەرلەرى وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىن اتاپ وتەدى. وسىدان 24 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, رەسپۋبليكالىق ۇلان, شەكارا جانە ىشكى اسكەرلەردىڭ اپپاراتتارى جانە اسكەري بولىمدەر مەن مەكەمەلەردەن باستاپ روتالار مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەرگە دەيىن بارلىق بۋىنداردا كومانديرلەردىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارلارى ينستيتۋتى ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل ينستيتۋت تاربيەشى وفيتسەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى قىزمەتتىك ءىس بولىپ تابىلادى.
وسىعان وراي, 1993 جىلعى 22 ماۋسىمدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاۋلىسىمەن «تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار ورگاندارى تۋرالى ەرەجە» دە بەكىتىلگەن ەدى.
نەگىزىنەن, تاربيە جۇمىستارى ورگاندارىن قۇرۋ تاريحى قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان, تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ول جەكە قۇرامنىڭ الدىنا قويىلعان جاۋىنگەرلىك جانە وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ورىنداۋعا مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ازىرلىگىن باعالاۋعا جاڭا, جوعارى ولشەمدەرمەن ۇشتاسادى. وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدەگى نەگىزگى ءرولدى جەكە قۇرامنىڭ مورالدىق-جاۋىنگەرلىك رۋحىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار ورگاندارى اتقاردى.
تاريح جوعارى جاۋىنگەرلىك رۋحى بار ادام بارلىق قويىلعان مىندەتتەردى شەشە الاتىنىن راستايدى. جاۋىنگەرلىك رۋح جەكە قۇرامنىڭ وتانسۇيگىشتىگى مەن اسكەري تارتىپتەن, ءوز ەلىمىزگە بىرلەسىپ قىزمەت ەتكەننەن جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن شەشىمدىلىگىنەن تۋىندايدى. جاۋىنگەرلىك رۋح كومانديرلەردىڭ جانە تاربيە قۇرىلىمدارى وفيتسەرلەرىنىڭ جەكە ۇلگىسىنىڭ ىقپالىمەن نىعايادى. اسكەري بورىشقا ادال بولۋ, پاتريوتيزم سياقتى قاسيەتتەر قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق ارميانىڭ بەينەسىن ايقىندايدى.
وسىعان بايلانىستى اتى اڭىزعا اينالعان ۇلت باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى بىلاي دەگەن بولاتىن («سوعىس پسيحولوگياسى» كىتابىندا): «…قازىرگى زامانعى تەحنيكا ماتەريالدىق بازا جانە سوعىس قۇرالدارى بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, بۇل – ءتىرى جانە سانالى ادام. ادامنىڭ مورالدىق-ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى رۋحاني كۇش دەگەن سوزدەرىمەن ايقىندالادى. رۋحاني كۇشتىڭ نەگىزگى كوزى: اقىل, سەزىم, ەرىك بولىپ تابىلادى. ادام قاسيەتتەرىنىڭ وسى ەلەمەنتتەرىمەن ماقساتتى جانە باعىتتالعان جۇمىس جاساۋ تاربيەلەۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى».
قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ تاربيە قۇرىلىمدارىنىڭ وفيتسەرلەرى كومانديرلەرمەن جانە شتابتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ ماقساتتى قىزمەتىمەن اسكەري ۇجىمداردى بىرىكتىرۋگە, جەكە قۇرامنىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويىن قورعاۋعا, اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلى مەن يميدجىن نىعايتۋعا باعىتتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىس جاسادى. جاۋىنگەرلىك جارىستى ۇيىمداستىرۋ, اقپاراتتىق-تاربيە, اسكەري-الەۋمەتتىك, مادەني-دەمالىس, پسيحولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ جانە جەكە قۇرامدى سىڭارجاق يدەيالاردان ساقتاۋ شەڭبەرىندە كوپ ءىس تىندىرىلدى. قۇقىق ءتارتىبى مەن اسكەري ءتارتىپتى نىعايتۋ ۇدەرىسىنە دە ولار مول ۇلەس قوستى. ولاردىڭ وسى باعىتتاعى تەڭدەسسىز ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – ارميادا 90-جىلدارى ورىن العان قىلمىستار مەن وقيعالاردىڭ لەگى توقتاتىلدى.
ارينە, قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىندە اۋىر سىنعا شىداعان ءبىزدىڭ قۇرمەتتى ارداگەرلەرىمىز ەرەكشە ماقتاۋعا لايىق, ولار ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. اسىرەسە, تاربيە جۇمىستارىن جانداندىرا ءتۇستى. ءدال سولاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستى.
قارۋلى كۇشتەردىڭ دامۋىن نىعايتۋعا بايلانىستى جەكە قۇرامنىڭ الدىنا قويىلعان جاۋىنگەرلىك جانە وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ورىنداۋعا مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ازىرلىگىن باعالاۋعا جاڭا, جوعارى ولشەمدەردى تالاپ ەتەتىن يدەولوگيالىق جۇمىستى جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى. سوندىقتان دا, قازىرگى ۋاقىتتا قارۋلى كۇشتەردە تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ تۇتاس قالىپتاسقان جۇيەسى قۇرىلعان. ولاردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلگەن, قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق تۇرلەرىندە, وڭىرلىك قولباسشىلىقتاردا, اسكەر تەكتەرىندە تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار باسقارمالارى, ءبولىمدەرى قىزمەت ەتەدى, ولاردى باس قولباسشىلاردىڭ جانە قولباسشىلاردىڭ ءتيىستى ورىنباسارلارى باسقارادى.
تاربيە جۇمىستارى ورگاندارىنىڭ وزەكتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارىندا سالاماتتى مورالدىق-ونەگەلىك جاعداي قالىپتاستىرۋ, بۇل جەكە قۇرامنىڭ مىندەتتەرىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا كومەگىن تيگىزەدى. سوندىقتان, اسكەري باسقارۋ ورگاندارىندا, اسكەري بولىمدەردە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا لاۋازىمدار ەنگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, قارۋلى كۇشتەردە پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جۇمىستاردى جاقسارتۋ, اسكەري قىزمەتتىڭ قاۋىپسىز تالاپتارىن قۇرۋ ءۇشىن باتالوندار مەن بريگادالاردىڭ پسيحولوگتارى لاۋازىمدارى ەنگىزىلگەن.
يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە سىڭارجاق يدەيالاردىڭ اسكەر ورتاسىنا ەنۋىنە جول بەرمەۋ بويىنشا شارالار بەلسەندى ۇيىمداستىرىلۋى ءۇشىن يدەولوگيالىق جۇمىستار مەن ارنايى ناسيحات جونىندەگى وفيتسەرلەر مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداۋدا. سونداي-اق, جەكە قۇرامنىڭ جوعارى مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىن قالىپتا ۇستاۋ, اسكەري جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ, اسكەري ۇجىمداردى بىرىكتىرۋ مەن وتاندى قورعاۋ بويىنشا اسكەري ءمىندەتتى ورىنداۋعا باعىتتالعان قۇندىلىقتاردىڭ جۇيەسىن جەكە قۇرامدا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇدايى ءىس-شارالار كەشەنى جۇرگىزىلەدى (مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دايىندىق, كونفەرەنتسيالار, لەكتسيالار, اڭگىمەلەسۋلەر, پىكىرتالاستار, ءدوڭگەلەك ۇستەلدەر, ترەنينگتەر, ساۋالدامالار, تەستىلەۋلەر, وزاتتارعا قۇرمەت كورسەتۋ, كەزدەسۋلەر جانە ت.ب.).
كومانديرلەرمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار ناتيجەسىندە, اسكەري جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار ورگاندارىمەن قىلمىستاردىڭ سانىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلگەن. سوڭعى جىلدارى قىلمىستاردىڭ سانى 4 ەسە ازايدى. 2016 جىلدى اسكەري بولىمدەر مەن مەكەمەلەردىڭ 80 پايىزى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارسىز جانە جەكە قۇرامدا كىسى ءولىمىن بولدىرماي اياقتادى.
اسكەري قىزمەتشىلەردى جانە ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ رۋحىندا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل ماقسات ءۇشىن مەكتەپتەردە جاسوسپىرىمدىك پاتريوتتىق ۇيىمداستىرۋ جەلىسى كەڭەيتىلدى, ءسويتىپ, 63 مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم مەن قىزدار قامتىلدى.
اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتاردىڭ ءاربىر ءتورتىنشى ءتاربيەلەنۋشىسى ءوز ءومىرىن ارميامەن بايلانىستىرادى. جىل سايىن ءداستۇرلى نەگىزدە اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتاردىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ, رەسپۋبليكالىق (وبلىستىق) مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندار اسكەري كافەدرالارى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «ايبىن» رەسپۋبليكالىق اسكەري-پاتريوتتىق جاستار جيىنى ءوتكىزىلەدى. «جاس ۇلان» اسكەري اندەر فەستيۆالىنىڭ فورماتى ايماقتاردىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىن قاتىستىرۋ ارقىلى كەڭەيتىلدى. رەسپۋبليكا كومپوزيتورلار وداعىمەن بىرلەسىپ, «سارباز اندەرى» ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق اسكەري-پاتريوتتىق اندەر بايقاۋى وتكىزىلدى.
جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, وقۋ ورىندارىندا ەرلىك ساباقتارىن وتكىزىپ تۇرۋ دا ادەتكە اينالعان.
مۇحامەدجان تالاسوۆ,
گەنەرال-مايور,
قارۋلى كۇشتەر باس شتابى باستىعىنىڭ ورىنباسارى – تاربيە جانە
يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى دەپارتامەنت باستىعى