سالانى دامىتۋدىڭ كىلتى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆپەن اڭگىمە
– بيىلعى جاڭا جولداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كورسەتكىشتەرى مەجەلەنگەن. ماسەلەن, ەڭبەك ونىمدىلىگى 2014 جىلعا دەيىن 2 ەسە, 2020 جىلعا دەيىن 4 ەسە وسۋگە ءتيىس. وسىعان قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى شارالارى بار ما؟ ول قانداي شارالار؟
– اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جولداۋدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالانى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرۋ قاجەت. وسى رەتتە قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن جاڭا ءىرى وندىرىستەردى سالۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولىپ وتىرعاندىعىن ايتپاقپىن. سەبەبى, ءبىز وسى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى زامان تالابىنا ساي جاڭاشا جۇمىس ىستەي الاتىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ۇلەس سالماعىن بۇرىنعىعا قاراعاندا, الدەقايدا ۇلعايتا تۇسەتىن بولامىز. مىنە, وسى باعىتتا قازىرگى كۇنى بىرقاتار شارالار كەشەنى ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى.
وسى ءىستىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ جونىندەگى بارلىق باعدارلامالارىمىز, سونىڭ ىشىندە, تەحنيكا مەن جابدىقتاردى ليزينگكە بەرۋ, جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ, اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالار مەن عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ, يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامىتۋ سەكىلدى شارالاردىڭ بارلىعى اتالعان ماقساتقا قاراي باعىتتالىپ وتىر.
سونىمەن, ەگىن شارۋاشىلىعىندا سالانى يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا جالعىز جول – ول ەگىس الاڭدارىنىڭ قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ, اۋىسپالى سەبۋگە كوشۋ, ياعني دارا داقىل ەگىسىنەن كەتۋ بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سالاعا اۋقىمدى حيميالاندىرۋدى جانە قازىرگى زامانعا ساي ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن مەيلىنشە مولىنان ەنگىزۋگە ءمان بەرىلەدى. وسىنداي شارالاردىڭ ەسەبىنەن ەگىستىك اينالىمىنا جاڭا جەرلەردى جانە ەرتەرەكتە اينالىمنان شىعىپ قالعان سۋارمالى جەرلەردى قايتا تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ساپالى دا مول ءونىم بەرەتىن اسىل تۇقىمدى شەتەلدىك مالداردى يمپورتتاۋ جانە ءبىزدىڭ جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن جوعارى گەنەتيكالىق سيپاتتاماسى بار تۇقىمداردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى جەرگىلىكتى تۇقىمداردىڭ تەكتىك قورىن جاقسارتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلۋدە. وسى ارقىلى ءبىز ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمىن مەيلىنشە جەدەل شەشۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىرمىز.
قايتا وڭدەۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ارقىلى كاسىپورىنداردى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاندىرۋ, سونداي-اق بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى ىنتالاندىرىلۋدا. وسى ءۇشىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ بانك نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارى, وندىرىسكە حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋ بويىنشا شىعىندارى ءىشىنارا سۋبسيديالانادى.
سونىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قازىرگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن دەڭگەيىنە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ىشىندە ۇلەس سالماعى 70 پايىزدان استامدى قۇرايتىن ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ بولۋى ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ كەلدى. مۇنداي ادامداردىڭ باسىم بولىگى ءۇي قاسىنداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارمەن شۇعىلداناتىندىعىن سىزدەر بىلەسىزدەر. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ماماندانعان ءىرى وندىرىستەر مەن تاۋارلى فەرمالاردى, ياعني شاعىن شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ ارقىلى قالىپتاسىپ قالعان وسى داعدىنى بۇزۋ كوزدەلەدى. وسى ماسەلەنى ىسكە اسىرۋدا جوعارىدا ايتىلعان شارالار ەداۋىر كومەكتەسەدى.
ونىڭ ۇستىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ىرىلەندىرۋ جانە دامىتۋ شارالارىمەن قاتار, بيىلعى جولداۋدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قابىلدانعان «جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى-2020» اياسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ۇلەسىن 33 پايىزدان 26 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋ شارالارى قاراستىرىلۋدا. بۇل شارا شامامەن 600 مىڭنان استام ادامدى قامتيتىن بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگى مىنە, وسىنداي جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ارتاتىن بولادى.
– جولداۋدا «ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلادى» دەلىنگەن. ول قانداي جوبا؟ تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ونىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى سالاسىندا ءجۇزەگە اسىرىلاتىن اۋقىمدى جوبا بولماق. ءبۇگىندە بۇل جوبا بويىنشا جۇمىستار باستالىپ كەتتى. جوبانىڭ ماقساتى ەلىمىزدەگى ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال ۇلەسىن ارتتىرىپ, ەت ەكسپورتىن ۇلعايتۋدى جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. وسى ءىستىڭ اياسىندا جوعارى ءونىمدى مالداردى ءوسىرۋمەن جانە مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن تولىقتىرۋمەن اينالىساتىن رەپرودۋكتور شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ جوسپارلانعان. رەپرودۋكتور شارۋاشىلىقتارداعى اسىل تۇقىمدى مال باسى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنداعى مالداردىڭ ساپالى تۇرلەنۋىنە باعىتتالۋى ءتيىس. جوبانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە شەت ەل سەلەكتسياسىنىڭ اسىل تۇقىمدى ەتتى باعىتتاعى مالدارىن اكەلۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
وسى جوبا جۇزەگە اسىرىلعان كەزدە مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن تولىقتىرۋ, اسىل تۇقىمدى جوعارى ءونىمدى ەتتى باعىتتاعى مال ۇلەسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابادى. ناتيجەسىندە ەت ەكسپورتى كولەمى قازىرگىگە قاراعاندا, الدەقايدا وسە تۇسەدى.
– اۋىلدىڭ قازىرگى احۋالى تۋرالى ەكىۇداي كۇي كەشەمىز. اگروونەركاسىپتىك كەشەندە, ونىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا دامۋ ۇدەرىسى ايقىن بايقالىپ وتىر. بىراق اۋىلدىڭ كۇيى جاقساردى دەپ ايتۋ قيىن. بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا قوسالقى شارۋاشىلىق, ياعني قوسىمشا تابىس كوزى رەتىندە عانا باعالانعان اۋلاداعى 5-6 باس ءىرى قارا, 20-30 باس ۇساق مالعا ەندى بۇكىل وتباسىنىڭ جاعدايى قاراتىلىپ وتىر. باسقاداي تابىس كوزى جوق. وسىمەن جۇمىسسىزدىق ەڭسەرىلدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ اۋىلعا كومەك كورسەتۋدە ەندى ءاربىر وتباسىنا دەيىن جەتۋ تاپسىرىلىپ وتىر. وسىنىڭ قانداي جولدارى بار؟
– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن مەن جوعارىدا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءىشىنارا ايتىپ كەتتىم. وعان قوسىمشا ايتارىم, 2011 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان اۋىل حالقىنا شاعىن نەسيەلەر بەرۋ ءىسى كەڭ كولەمدە قولعا الىنۋدا. سونىمەن قاتار, اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن شاعىن نەسيەلىك ۇيىمداردى نەسيەلەندىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى مەن شاعىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى ىستەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قاراجاتتارى جانە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-تىڭ وزىندىك قاراجاتتارى پايدالانىلاتىن بولادى.
«جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى – 2020» جوباسىنا سايكەس, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان اۋىلدا ءوزىنىڭ ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا تىلەك بىلدىرگەن ازاماتتارعا 5 جىلدان ارتىق ەمەس مەرزىمگە, 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپايتىن سوماعا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەيتىن سىياقى بويىنشا شاعىن نەسيەلەر ۇسىنىلادى.
مينيسترلىك جۇزەگە اسىراتىن نەسيەلەندىرۋ باعدارلامالارىنىڭ شارتتارىنا سايكەس, اۋىل حالقىن شاعىن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى جوعارىدا اتالعان شارتتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قولايلىسى بولىپ تابىلادى. نەسيەنىڭ بۇل تۇرىنە اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن, بىراق جۇمىس ىستەمەيتىن نەمەسە تابىسى كۇن كورىس دەڭگەيىنەن تومەن جەكە تۇلعالار يە بولا الادى. شاعىن نەسيە 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە, جىلدىعى 9,5 پايىزدىق ستاۆكامەن, 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردە, مىندەتتى تۇردە ءوتىمدى كەپىلدىكتى ۇسىنۋ شارتىمەن بەرىلەدى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2011 جىلى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق-قا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد 500 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
2011 جىلدان باستاپ ءىرى قارا مال باسىنىڭ انالىعىن جانە ەت تۇقىمدى جاس مالدى ءوسىرۋ ءۇشىن ءوندىرۋشى بۇقالاردى ساتىپ الۋعا اوك نىساندارىن شاعىن نەسيەلەندىرۋ بويىنشا «سىباعا» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد 500 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. نەسيەلەر ۇساق فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا جىلدىعى 6 پايىزدىق ستاۆكامەن 7 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە 7,5 ملن. تەڭگەگە دەيىنگى كولەمدە بەرىلەتىن بولادى.
– قازاقستان سوڭعى جىلدارى الەمدىك رىنوكقا تۇراقتى تۇردە استىق ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالدى. ال ۇن ەكسپورتىنان ءتورتىنشى جىل قاتارىنان ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى ەكەنبىز. وسىمەن استىق دەرجاۆاسىنا اينالدىق دەپ ايتا الامىز با؟ بۇل جونىندەگى جەتىستىكتەردى تۇراقتاندىرۋدىڭ قانداي ناقتى ءمۇمكىندىكتەرى بار؟ استىق جانە ۇن ەكسپورتىن دامىتۋدىڭ شارالارى مەن باعىتتارى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– قازاقستان ەڭ قولايسىز جىلداردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكسپورتقا ەداۋىر استىق ساتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى مولشەردە استىق ءوندىرىپ كەلەدى. سۇرانىستىڭ بار بولۋى, رەنتابەلدىلىك پەن تابىستىڭ جوعارى دەڭگەيى استىق سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ, استىق پەن ونىڭ قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن نەگىزگى فاكتور بولىپ تابىلادى. سوڭعى 5 جىلدا (2006-2010 جىلدار) استىق ءوندىرىسىنىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 17,0 ملن. توننانى قۇرادى, بۇل ونىڭ الدىنداعى 5 جىلدىڭ (2001-2005 جىلدار) كورسەتكىشىنەن 2,4 ميلليون توننعا نەمەسە 16,4 پايىزعا جوعارى.
استىق ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋى استىق پەن ونىڭ قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرى ەكسپورتى كولەمىنىڭ جوعارىلاۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سوڭعى 5 جىلدا (2006-2010 جىلدار) استىققا شاققانداعى ۇندى قوسىپ العاندا, استىق ەكسپورتىنىڭ ورتاشا جىلدىق كولەمى 7,7 ملن. توننادان اينالدى. بۇل ونىڭ الدىنداعى 5 جىلدىڭ (2001-2005 جىلدار) كورسەتكىشىنەن 3,3 ملن. تونناعا نەمەسە 75 پايىزعا ارتىق. كورسەتىلگەن جىلدارى استىق پەن ۇندى ەكسپورتقا ساتۋدان 7,6 ملرد. اقش دوللارى ءتۇستى. بۇل ونىڭ الدىنداعى 5 جىلدان 5,3 ميلليارد دوللارعا نەمەسە 3,3 ەسەگە ارتىق.
ناتيجەسىندە قازاقستان استىق ەكسپورتتاۋشى الەمدىك ون مەملەكەتتىڭ ىشىنە كىردى. ال 2007 جىلدان باستاپ قازاقستان ۇن ەكسپورتى بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىندا كەلەدى.
قازاقستان استىعىنىڭ ساتۋ رىنوگىن ۇلعايتۋ, ونى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ رىنوگىنا جىلجىتۋ ءۇشىن تاسىمالداۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ, ەكسپورت ينفراقۇرىلىمىن جانە كولىكتىك لوگيستيكانى دامىتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا.
مىسالى, 2010 جىلى ءامىراباد ايلاعىندا (يران) استىقتى جىلدىق وتكىزۋ قابىلەتتىلىگى 700 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەتىن جانە ءبىر مەزگىلدە ساقتاۋ كولەمى 53 مىڭ توننا بولاتىن استىق تەرمينالى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونى ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە يران جانە كاۆكاز مەملەكەتتەرىنىڭ رىنوگىنا استىق ەكسپورتى ءۇشىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق تىزبە قۇرۋ جۇمىسى اياقتالدى. بولاشاقتا استىقتى قايتا تيەپ جونەلتۋ بويىنشا تەرمينالدىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 1 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتىلۋى مۇمكىن.
كاسپي تەڭىزىندە اقتاۋ ايلاعى – ءامىراباد ايلاعى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ءدالىزىنىڭ قۇرىلۋى استىقتى يران رىنوگىنا ەكسپورتتاۋمەن قاتار ءوزارا استىق الماستىرۋ (SWAP) وپەراتسيالارى ارقىلى ولاردى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ رىنوگىنا شىعارۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وزەن – گورگان تەمىر جول جەلىسىن سالۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا, ول قازاقستاندى (تۇركىمەنستان اۋماعى ارقىلى) يرانمەن بايلانىستىرادى جانە قازاقستاندىق استىقتىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن 3 ميلليون تونناعا دەيىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جوبا قازاقستاندى تۇركىمەنستان, يران, پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرمەن, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن تىكەلەي جالعاستىراتىن قوسىمشا ترانزيتتىك جول قۇرۋعا باعىتتالعان.
قازاقستاندىق استىقتى ەكسپورتتاۋدىڭ كەلەشەگى بار باعىتتىڭ ءبىرى قىتاي بولىپ تابىلادى. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق قىتاي شەكاراسىندا تەمىر جول استىق تەرمينالىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەمەن شۇعىلدانۋدا. بۇل تەرمينالدىڭ جىلدىق وتكىزۋ كابىلەتتىلىگى شامامەن 500 مىڭ توننا كولەمىندە بولادى جانە ونى 1 ميلليون تونناعا دەيىن ءوسىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. وسىنداي ەسەپپەن سالىناتىن تەرمينالدا ءبىر مەزگىلدە 25 مىڭ توننا استىق ساقتاۋعا بولادى. وسى ماسەلە قازىر پىسىقتالۋ ۇستىندە.
– قازاقستاندا ەگىن شارۋاشىلىعىن ءجۇرگىزۋدىڭ تاۋەكەلى مول, تابيعاتقا تاۋەلدىلىك باسىم. وسى جايسىزدىقتى ەڭسەرۋدىڭ قانداي امالدارى بار؟ مينيسترلىكتىڭ ەگىنشىلىك سالاسىندا ىلعال ساقتاۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋىنىڭ بولاشاقتا ورىن الۋى مۇمكىن سۋ تاپشىلىعىن ەڭسەرۋدەگى ماڭىزى زور. ونىڭ قازىرگى پايداسى مەن تيىمدىلىگى جونىندە مىسالدارمەن ايتا كەتسەڭىز.
– رەسپۋبليكادا وسىمدىكتىڭ وسۋىنە قاجەتتى ىلعالدى ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى.
2010 جىلى وسى تەحنولوگيا 11,2 ميلليون گەكتار ءداندى داقىلدار القابىندا قولدانىلدى. بۇل 2007 جىلعى دەڭگەيدەن 6,2 ميلليون گەكتارعا نەمەسە 2,2 ەسەگە ارتىق.
تامشىلاتىپ سۋارۋدى پايدالانۋ كەزىندە كادىمگى قارىقتاتىپ سۋارۋمەن سالىستىرعاندا, سۋدى 2-3 ەسەگە دەيىن ۇنەمدەۋگە بولادى. قورەكتىك زاتتاردى تىكەلەي تامىر جۇيەسىنە بەرۋ ەسەبىنەن تىڭايتقىشتاردى جوعارى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىنە (85-90 پايىزعا) قول جەتكىزىلەدى. ارامشوپتەر بولماعاندىقتان, قاتارارالىق وڭدەۋ قاجەت ەمەس, جارامسىز جەرلەردى پايدالانۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, تامشىلاتىپ سۋارۋدى ەندىرۋ سۋارمالى جەرلەردى تۇزدانۋدان, باتپاقتانۋ مەن ەروزيادان قورعايدى. ونىمدىلىكتى 3-5 ەسە ارتتىرادى.
تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى 2010 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 10763,7 گا القاپقا ەندىرىلدى, بۇل 2007 جىلعى كورسەتكىشتەن (713 گا) 15 ەسە ارتىق. الايدا تامشىلاتىپ سۋارۋدى قولدانۋ القاپتارىنىڭ ۇلەسى سۋارمالى جەرلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ (1,2 ملن. گا) 0,9 پايىزىن عانا قۇرايدى.
– كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيانىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. قازىر بۇل جۇيەنى قۇرۋ قانداي دەڭگەيدە. تولىق مانىندە قاشان جۇمىس ىستەمەك؟
– جالپى, رەسپۋبليكا كولەمىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايىن قاناعاتتانارلىق دەپ ايتۋعا بولمايتىنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. مالدىڭ ەت, ءسۇت ونىمدىلىگى جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋىنە, كۇتىپ-باعۋ تەحنولوگياسىمەن بىرگە ونىڭ گەنەتيكالىق تەگىنە دە بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى.
وتپەلى كەزەڭدە جالپى مال باسىمەن بىرگە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دا ۇلەس سالماعى 4-5 پايىزعا دەيىن ازايىپ كەتكەنى راس.
وسىعان سايكەس رەسپۋبليكا كولەمىندە شارۋاشىلىقتاردا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى مەملەكەت تاراپىنان ءبىرتۇتاس جۇيەگە ءتۇسىرىپ, قولداۋ ماقساتىندا 2010 جىلى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيا باعدارلاماسى ماقۇلداندى. بۇل باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى, ءىرى قارا وسىرەتىن بارلىق شارۋاشىلىقتاردى قامتي وتىرىپ, ولارعا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتاردى, وزات تاجىريبەلەردى, كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانى پايدالانۋ جۇيەلەرىن قارقىندى تۇردە ەنگىزۋ, وسى ارقىلى كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيانى دامىعان مەملەكەتتەردەگى سەكىلدى زامان تالابىنا ساي جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل اقىر اياعىندا مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وراسان زور ىقپال ەتەتىن بولادى.
وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا, 2010 جىلى عالىمداردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكا بويىنشا 812 شارۋاشىلىقتارداعى ءىرى قارا مال باسى سۇرىپتالىپ, ولار بويىنشا اقپاراتتار بىرىڭعاي اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيەگە (اسج) ەنگىزىلدى. ياعني, قازىر رەسپۋبليكا كولەمىندە ءىرى قارا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا باعىتتالعان ورتالىق سەلەكتسيا يادروسى قۇرىلدى. ەندى وسى اسج-نىڭ ەسەپتەپ شىعارۋىنا بايلانىستى اتالعان شارۋاشىلىقتاردا ءاربىر انالىق سيىرعا عىلىمي تۇرعىدان, قانداي بۇقانىڭ ۇرىعىن سالۋعا بولاتىنىن انىقتاپ ايتۋىمىزعا بولادى. سونىمەن قاتار, وسى باعدارلاما بويىنشا «رودينا» شارۋاشىلىعى بازاسىندا ءتيىستى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن لابوراتوريا قۇرىلىپ, ءىرى قارا مالدىڭ جوعارى ءونىمدى ەت, ءسۇت بەرەتىن شەتەلدىك 7 تۇقىمنان تۇراتىن 60 باس دونور سيىرلارى الىندى.
سونداي-اق, ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسيا جاسايتىن 20 ماماندى وقىتىپ شىعاردىق. ولار 743 ەمبريوندى الىپ, 431 سيىرعا وتىرعىزىپ, 350 بۇزاۋ الدى.
وسى جوعارىدا اتالعان جۇمىستار بۇدان بىلاي دا اتقارىلا بەرەدى. سونىمەن قاتار, شارۋاشىلىقتاردا «اسىل ت ۇلىك» اق ورتالىعىنداعى جانە دە شەتەلدەردەن الىنىپ كەلىنگەن كوپ ءونىم بەرەتىن بۇقالاردىڭ ۇرىقتارىن كەڭىنەن پايدالانىپ, مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىستارىن كەڭ كولەمدە جۇرگىزۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. ءبىز وسى ىستەردىڭ بارلىعىنان ۇلكەن ناتيجە كۇتەمىز.
– اگروقالاشىقتاردى قالىپتاستىرۋ جونىندە مينيسترلىك بەلارۋس تاجىريبەسىنە سۇيەنۋدى ءجون كورگەن سەكىلدى. ال بىزگە قازاقستان ءۇشىن بەلارۋس ەلىنە قاراعاندا, كانادا تاجىريبەسى قولايلىراق سەكىلدى كورىنەدى. سەبەبى, جەر اراسى شالعاي بولعانىمەن ەكى ەلدىڭ تابيعاتىندا, شيكىزات بايلىقتارىندا ۇقساستىقتار جەتكىلىكتى. ەكى ەلدە دە جەر مول, سول جەر كولەمىنە ەسەپتەگەندە ادام سانى از. سونىمەن قاتار, بەلارۋس اگروقالاشىقتارى دۇرىس جەتىلمەگەن دەگەن دە پىكىرلەر بار. وسى ماسەلە تۋرالى ويىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– قازاقستان باسشىسىنىڭ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتكەن جىلعى ماۋسىم ايىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا تاراپىنان اگروقالاشىقتاردى قۇرۋ ارقىلى اۋىلدى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋ بويىنشا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلدى.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2005 جىلعى 25 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان اۋىلدى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلگەن. اۋىلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋعا جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وسى باعدارلاما بويىنشا ۇلكەن باسىمدىقتار بەرىلگەن.
باعدارلامادا ۇسىنىلعان ءىس-شارالاردىڭ جۇيەسى الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ەكى بولىمنەن تۇرادى. اۋىلدا الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى ءوتكىزۋشى بولىپ اگروقالاشىقتار بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ نەگىزىندە اۋىلدىق اۋماقتاردى ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ, حالىقتىڭ تىرشىلىگى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 2005-2010 جىلدار ارالىعىندا 1481 اگروقالاشىقتاردى قۇرۋ قاراستىرىلعان.
اتالعان قۇجاتتا اگروقالاشىق جاڭا ساپالىق ۇلگىدەگى كەنت تۇرىندە بەلگىلەنەدى: اگروقالاشىق - اباتتاندىرىلعان ەلدى مەكەن, وندا تۇراتىن جانە جاقىن ورنالاسقان اۋماقتاردىڭ حالقىنا الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قۇرىلۋى ءتيىس.
اگروقالاشىقتار ايماقتاردىڭ مامانداندىرىلۋىن جانە وندىرىستىك كۇشتەردى ورنالاستىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ انىقتالاتىن تىرەكتى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى. ءسويتىپ, كەلەشەكتە دامىتۋ كوزدەلگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى الدىن-الا جوسپارلاپ, قۇرىلىسىن سالۋ جانە اباتتاندىرۋ جوبالارى ازىرلەنەدى, ولاردا اۋىل حالقىنىڭ ءومىرىن جانە ەڭبەك ارەكەتتەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءوزارا بايلانىستى ءىس-شارالار كەشەنى انىقتالادى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن سالىستىرعاندا, بەلورۋسسيانىڭ ەكونوميكاسىندا وزىندىك ەرەكشەلىكتەر دە بار ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, بۇل ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن جەكە سەكتور ءىس جۇزىندە قالىپتاسقان جوق. بارلىق ءىرى كاسىپورىندار مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. بۇل جاعداي ۇكىمەتكە جانە بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە كۇشتى اكىمشىلىك تەتىكتى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىعان بايلانىستى, اگروقالاشىقتاردى قۇرۋ ارقىلى اۋىلدى جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋ بويىنشا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتاجىريبەسى بىزگە ەنگىزىلگەن جاعدايدا زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازانىڭ ەرەكشەلىكتەرى, باسقا دا وزگەشەلىكتەرى مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. ياعني, تاجىريبەنى زەرتتەۋ دەگەنىمىز ونى كوشىرىپ الۋ ەمەس. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ىشكى ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, وزىمىزگە ساي كەلەتىن مودەلدى قالىپتاستىرامىز. سول سەكىلدى كانادا ءتاجىريبەسى دە بىزگە ءدال سول قالپىندا كەلە بەرمەيتىندىگىن ايتۋىمىز كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, بەلارۋس تاجىريبەسىنىڭ اۋىلدى جوسپارلاۋ مەن دامىتۋ باعىتىنداعى كەيبىر قىرلارى ءبىزدىڭ ەداۋىر قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋعىزىپ وتىر. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنى ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋىمىز قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.