ۇلىسىمىز ىرىستى, ىرىسى كوپكە جۇعىستى بولسىن!

ءاز ناۋرىز. ۇلىس ناۋ­­­رىز, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى اتانعان ۇلىق ناۋ­رىز. توي ناۋرىز, دۋمان ناۋ­رىز. اۋزىمىزدى اققا تولتىر­عان, ءبىر ءتولىمىزدى ەكەۋ, ەكەۋىن بەسەۋ قى­لىپ, قو­رامىزدى مالعا, ءتورى­مىز­دى جانعا تولتىر­عان قۇت ناۋرىز, بەرەكە ناۋرىز! سوناۋ ءبىر الىس عاسىر­لاردا توي بو­لىپ, دۋمان بولىپ ۇردىسىمىزگە اينا­لىپ, ءالدي­لەنىپ ال­شاڭ باسقانىمەن, بەرتىن كەلە قىزىل قىرعىن­نىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ, قاعا­جۋ كورىپ, جادى­مىز­دان وشىرىلە جازداعان ناۋ­رىز ەدى بۇل. تاريحتى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەندەر ناۋ­رىز سوڭعى رەت 1926 جىلى مەرەكەلەندى, ودان كەيىن ونى تويلاۋعا تىيىم سالىندى دەيدى عوي. ونىڭ دۇ­رىس, بۇرىس­تى­عى­نا تورەلىك ايتار ويىم جوق. بىراق بالا كۇنىمدە – قىرقىنشى جىل­داردىڭ سوڭعى شەنىندە باستان كەشكەن مىنا ءبىر جاعداي ەستە قالىپتى. ون جاسقا دا تولماعان شىعارمىن وندا. با­لالاردىڭ ءسۇت كەنجەسى بولعان­دىق­تان, شەشەمنىڭ جانىنان قالمايتىن­مىن. ءبىر جولى كورشى ايەلدەر مەن قىز­داردى كىرىستىرىپ باس-اياعى ءبىر عانا بولمەلى ۇككىشتەي ءۇيىمىزدىڭ ىشكى قا­بىر­عالارىن اقتاپ, ەدەنىن جۋىپ, جال­تى­راتىپ دەگەندەي, شەشەم ءومىرى ىستەپ كورمەگەن شارۋا تىندىرعانىن كورىپ تاڭ قالعانىم بار. ونىمەن دە قويماي, كەشكىسىن ءوزىنىڭ ۇستىندەگىسىن قوسا, بار ىشكى كيىمىمدى شەشىپ الىپ جۋدى دا, ءجىپ كەرىپ جايىپ تاس­تا­دى. تاڭەرتەڭ تۇرعاندا تۇنىمەن كەۋىپ قالعان كيىمدەرىمدى كيىپ الىپ, جاڭا دۇنيە قولىما تۇسكەندەي ماسايراي قۋانعانىم ءالى ەسىمدە. ودان سوڭ ۇستىنە بار ءتاۋىرىن كيىپ, مەنى قو­لىم­نان ۇستاپ ەرەكشە ءبىر كوتەرىڭكى كوڭىلمەن قوتانعا شىقتى. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي مەن كەلەمىن. كوشە بويى قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن قىز-كەلىنشەكتەر. مەنىڭ شەشەم سياقتى ەگدە ايەلدەر دە قالىسپاي ماڭ-ماڭ باسىپ كوشەگە شىعىپتى. قارسى كەزدەسكەندەرى ءبىر-بىرىنە انادايدان باس شۇلعىپ: ناۋرىز قۇتتى بولسىن, ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن! – دەگەن سياق­تى تىلەكتەرىن ايتىپ ءماز بولا قالادى. بالا دا بولسام بۇرىن مەن كورمەگەن كورىنىس, مەن ەستىمەگەن سوزدەر ەكەنىن اڭدادىم. ءمانىسىن سۇراي­مىن شەشەمنەن. «ونىڭ رەتى بار عوي, ق ۇلىنىم, – دەپ انام شەشىلىپ كەتەردەي مىنەز اڭعارتتى. – ەرتەڭ, اللا ءناسىپ ەتسە, ناۋرىز تويىن تويلاماقپىز. ەل بولىپ, جۇرت بولىپ كوزگە كورسەتە توي­لا­ماق­پىز. سەن ءالى بالاسىڭ عوي, ءبارىن بىلە بەر­مەي­سىڭ. بۇرىن ءبىز ناۋرىز تويىن اشىق توي­لا­مايتىنبىز. وعان رۇقسات بەرمەيتىن. ەرتەڭ جاسىرىپ, بۇقپاي-اق ءتاۋىر كيىنىپ, ءان شىرقاپ, بي بيلەيتىن جاستاردى باستاپ كوشەگە شىعىپ, كورمەكپىز. ءوز تويلارىن سىرنايلاتىپ, الاۋ­لا­تىپ, جالاۋلاتىپ دۇرىلدەتە تويلاپ جاتا­تىن­دار­دان ءبىز كەمبىز بە, الدە ءبىزدىڭ ناۋرىزىمىز باسقا تويلاردان تومەن بە! تويدىڭ ءبارى – توي. باياعىدا ۇلكەندەرىمىز ناۋرىز تويدا ات شاپ­تى­رىپ, بالۋان كۇرەستىردىك, كۇمىس ءىلىپ, تەڭگە ات­تىق, قىز قۋىپ, اۋزىنان سۇيدىك, جۇمباق شەشىپ بىلىكتىلىك, تاقپاق ايتىپ ءسوز جارىستىردىق, دەپ وتىرۋشى ەدى. ءبىز نەگە سويتپەيمىز؟ ءتىپتى تاپ سويتپەگەن كۇننىڭ وزىندە دە سونىڭ ءراسىمىن جاساپ, ءجون-جوبا كورسەتە الساق, ەجەلدەن بار ەسكى ءداستۇرىمىز قايتا تۋىپ, قايتا جاڭعىرىپ كەتەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟». وسىنى ايتىپ شەشەم اۋىر كۇرسىنە ءسوزىن اياقتادى. سول ءتۇنى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جەرماي شامى تاڭ اتقانشا سونبەي جانىپ تۇردى. ەرتەرەك قيسايىپ, ءتاتتى ۇيقىعا ەنسەم دە انامنىڭ ءتۇنى بويى الدە نە شارۋا قامداپ, شالا ۇيى­ق­تا­عا­نىن ءبىلىپ جاتتىم... «ناۋرىز – تابيعاتتىڭ مەيرامى» دەپ باعا­لا­عان ەكەن الاشتىڭ ارداقتىلارى. وسىناۋ ءسوزدى راستاعانداي, ەرتەڭىنە كۇن دە جادىراي جايناپ, تابيعات مۇلدە قۇلپىرىپ, تۇرلەنىپ كەتتى. بۇل كۇنى «سامارقاننىڭ كوك تاسى ءجىبيدى» دەپ جاتادى عوي. سول راس شىعار. سارى­ارقا­نىڭ سارى ايازى قىسىپ كەلگەن ارقامىز جا­زىلىپ, شەكەمىزدى كۇن قىز­دىرا باس­تادى. ماۋ­جىراپ ماسايراي قالعان كۇن رايى قا­تىڭقى قاباق اتاۋلىنى دا اشىپ, ءار كوڭىلدىڭ حو­شىن كەلتىردى. قوتانعا شىق­قانداردىڭ ءبا­رى مىرزا مىنەز, بىرىمەن ءبىرى باۋىر, تۋىس بولىپ كەتكەندەي. ج­اڭا كور­گەندەي ءبىرىن ءبىرى باۋى­رىنا باسادى, بەتىنەن سۇيە­دى, ىستىق قۇشا­عى­نا الادى. نەتكەن شات كو­ڭىل, جايساڭ جاندار دە­سەڭشى. ەندى ءبىر ساتتە كو­شە­نىڭ انا ءبىر تۇ­سى­نان شىر­قاي سال­عان ءان ەس­تىلدى. مەن قو­لىم­نان ۇس­تاپ كەلە جاتقان شەشەمدى سولاي قاراي بەيىمدەدىم. ءان ەستىلگەن سوڭ, ءوزى دە ەلەگىزىپ كەلەدى ەكەن, ايا­عىن تەزىرەك باسىپ, ءجۇ­رىسىن ۇدەتە تۇسكەندەي بولدى. ءان باستاعان اۋىل قىزدارى ەكەن. كۇن كوزى جادىراپ, جىلۋىن توگىپ تۇرعان مىنا ناۋرىز تويىنا وراي ۇكىلى تاقيا­لارىن كيىپ, شولپى-مونشاق­تارىن تاعى­نىپ, جەلبىرەۋىكتى كويلەگى جاراسىپ, اركىم ءوز قادىر-قاسيەتىنە قاراي ءسان-سالتاناتىن اسىرا شىعىپ­تى. ءان اسقاقتاپ بارادى. قى­سىل­ماي, قىم­تى­رىل­ماي توگىلىپ جاتىر. تولاسسىز تاسق­ىن­دا­عان ەركە ءان تالايدى تەبىرەنتىپ, تا­لايدىڭ دەلەبەسىن قوزدىردى, جاستىقتىڭ بەتى قايتپاعان بۇلا كۇشى ەندى ءبىر ءسات دەنە قيمى­لىنا ۇلاسىپ, كەيبىر سىلقىم قىزدار بۇرالا باسىپ بيلەي ءجو­نە­لىپ ەدى, وعان اۋىل بوزبا­لا­لارى قوسىلىپ ودان ءارى قىز­دىرىپ اكەتتى. سول ەسىمە تۇسكەندە ءبۇ­گىن­گى ءبىر بىلگىشتەردىڭ «قازاق­تا بۇرىن بي بول­ماعان» دەگەن دالباساسىنا قالاي ىزالان­باس­سىڭ. كەڭ دالاسى اندەتىپ تۇراتىن بۇل قازاق ءبيدى دە اننەن كەم قىلماي بيلەپ بەرگەن. ءان­مەن اشىق ايتىپ جەتكىزە ال­ماعان تۇنىق سىر­لارىن, قۇپيا وي-ارمان­دارىن, ءناپ-نازىك كوڭىل-كۇي­لەرىن جاستار كەلىستى قي­مىلمەن, بي تىلىمەن بىلدىرەتىن بولعان. قازاقتا بۇرىن بي بولماسا, تالايدى تاڭ قال­دىرىپ, تامساندىرىپ جۇرگەن اناۋ «قاراجورعا» ءبيى قايدان كەلىپتى, اسپاننان ءتۇسىپ پە؟! ءبىر ادام ەمەس, ءتىپتى ءجۇز ەمەس, مىڭ ەمەس, سان مىڭ ءبيشى قاتىسىپ, ءبىر ىلكىسى, ءبىر شا­شاۋى جوق ءبيدى ءبىر كىسىدەي ءبىر ءمىنسىز ورىن­داپ بەرەدى دەسەڭ, بۇعان كوزبەن كورىپ, بار جان-تانىمەن, بۇكىل بول­مى­سىمەن سەزىنبەگەن كىسىنى سەندىرۋدىڭ ءوزى قيىن. مۇنداي بىرەگەي قيمىل, ءبىرتۇتاس ىرعاق, سۇلۋ سازعا ۇلاسقان بي قۇدىرە­تى­مەن عانا تەربەلىپ, بي كۇشىمەن عانا شەشىمىن تابادى. باسقا حالىقتاردى بىلمەيمىن, ال ءبىزدىڭ قازاق ءۇشىن ءان مەن ءبيدىڭ ارعى اتاسى, ءتۇپ ءتور­كى­نى بىرەۋ عانا. ونىڭ اتى – سەزىم. كادىمگى ىستىق سەزىم, ءوزىڭدى ماس, كوڭىلدى جاس قىلاتىن ىڭكار سەزىم. سەزىمگە قۇرىلماعان ءان دە ءان بولىپ جارىتپايدى. اباي ايتقانداي, «قۇر ايقاي» بولىپ شىعادى. سەزىمگە قۇرىلماسا بي دە بي بولىپ وڭدىرمايدى, قۇر تىرتاڭ, وداعاي سەكىرىسكە اينالىپ كەتەدى. سوناۋ ءبىر الىس جىلداردا, مەنىڭ بالا كەزىمدە العاش تويلانعان سول ناۋرىز مەرەكەسى زەرەك كوڭىل شەشەمە وسى سياقتى وي سالدى بىلەمىن, ول ماعان سول ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە ورايلاستىرىپ كوپ-كوپ اڭگىمە ايتىپ, كوپ-كوپ سىر شەرتكەن ەدى. شەشەم سوندا ءار ۇيگە باس سۇعىپ, ارنايى جايىلعان داستارقاننان ءدام تاتىپ, اق تىلەگىن ءبىلدىردى. ناۋ­رىز كوجە ءىشىلىپ, ناۋرىز باتا بەرىلىپ جاتتى. ءتات­تى اتاۋلىنىڭ قازىرگىدەي ەمەس, تاپشى كەزى عوي. ونىڭ ەسەسىنە قوينى-قونى­شى­مىز كەپتىرىلگەن قۇرت-ىرىمشىككە تولدى. انام­نىڭ كوڭىلى ءبىر كو­تەرىلىپ, توبەسى كوك­كە جەتكەندەي بولىپ ەدى. ءبى­راق ونىسى وزىنە جاقپادى, باسى­نا پالە بولىپ جا­بىسا جازداپتى. كەشكىسىن جاس­تار جاعى ءبىر ۇيدە باس قوسىپ, ءوز­دە­رىن­شە ويىن وي­ناپ, مەنىڭ اناممەن تۇرعىلاس ەگدە ايەلدەر مەن ەر-ازاماتتار اۋىل مەكتەبىنە جي­نالىپ, «ۇزىن سارى­عا» دەپ ساق­تال­عان ءسۇر ەتتەن جەپ, بابى كە­لىس­كەن قويۋ شايعا دەن قويادى عوي. وسى ماڭايداعى ءۇش-ءتورت اۋىلعا قوجا بولىپ شاش ال دەسە باس الىپ جۇرەتىن جاناي دەگەن ءبىر «قىزىل جاعا» بار ەدى. سول كىرىپ كەلىپ لاڭ شى­عا­رىپ­تى. «سەندەر سوۆەت زا­ڭىنا قار­سى شىق­تىڭدار, سول ءۇشىن ناۋ­رىز دەگەن بىردەڭەنى ويلاپ تاۋىپ­سىڭ­دار», – دەپ وسىندا جي­نال­عان­داردى قۋىپ تاراتىپ­تى. ءاسى­رە­سە, «وسىنىڭ ءبارىن ۇيىم­داس­تىرعان سەن», دەپ مە­نىڭ شەشەمە كوپ شۇيلىگىپتى. اۋى­لى­مىزدا اۋ­داندىق كە­ڭەس­كە دەپۋتات بولىپ سايلان­عان ءبىر بەلسەندى اعامىز بار ەدى. «اققا قۇداي جاق» دەگەندەي, اڭگىمەگە سول ارالاسىپ, اللا ساق­تاپتى, ايتەۋىر. ءسويتىپ ءاز ناۋرىزىمىز, ۇلىس ناۋرىزىمىز, ۇلىق ناۋرىزىمىز ءبىر كەزدە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ءدىن مەرەكەسى دەلىنىپ 60 جىل بويى تۇتقىن بولىپ كەلگەن ەكەن. بوستاندىق, ازاتتىق, تاۋەل­سىزدىك دەگەن ۇلى سوزدەر قوعامدى, زامان­دى عانا ەمەس, سانانى سىلكىپ, نانىم-سەنىمدى ءوز­گەر­تەرى, اقىل-ويدى نۇرلاندىرارى حاق. اسىپ تۋعان اقىن ماعجان جۇماباەۆ ءبىر كەز­دە «قا­زاق­تىڭ ناۋرىزى – ءدىن مەيرامى ەمەس, تۇرمىس مەيرامى, شارۋاشىلىق مەيرا­مى», – دەپ قاداي, شەگەلەي ايتسا دا, وعان ەشكىم قۇلاق اس­پاپتى. قازاقستانمەن قوسا بۇكىل شىعىس حا­لىقتارى تويلايتىن ناۋرىزدى قازىر ءدىني مەرەكە دەۋ كۇلكىلى بولىپ ەستىلەر ەدى. ماع­جان­نىڭ «تۇرمىس مەيرامى, شارۋاشىلىق مەي­رامى» دەۋى وتە ءدال ايتىلعان ءسوز. ناۋرىز – كوك­تەمنىڭ ءبىرىنشى ايى. كۇن كوزىنىڭ جىلۋى ارتىپ, تابيعاتتىڭ مەيىرىمى مولايا تۇسەدى. جەر­دىڭ توڭى ءجىبىپ, قاتقاق كەتەدى. ديقان قاۋىم باۋ-باقشا باپتاپ, ەگىن ەگۋگە دايىندالا باس­تاي­دى. مال تولدەپ, ءانشى قۇستاردىڭ تىنباي سايرايتىنى دا وسى كەز. ارعى اتا-بابالارىمىز ناۋرىز ايىن جىل باسى دەپ ەسەپتەپ قانداي كورەگەندىك جاساعان دەسەڭىزشى. ادەتتە ءساتتى باستالعان ءىستىڭ ءساتتى اياق­تا­لارى انىق. جىل دا سول سياقتى. قىستىڭ قا­ھار­لى كۇندەرى ارتتا قالاتىن ناۋرىز ايىندا باس­تالعان جىلدىڭ دا ءساتتى بولارى كۇمان تۋعىز­بايدى. ناۋرىزدان سوڭ ىبىراي بابا­مىز­شا ايت­قا­ندا, راحمەت تۋى كوتەرىلەتىن ءساۋىر تۇر. ءساۋىر­دەن كەيىن مامىراجاي مامىر تۇر. «ما­مىر» قۇس بالاپانى دەگەندى بىلدىرەدى. ەكىنشى ماعىناسى توقشىلىق دەگەن ءسوز ەكەن. ناۋرىز ايىنان كەيىن راحمەت تۋى كوتەرىلەر بولسا, قۇس بالاپانىنداي مامىرلاپ توقشى­لىق كىرسە, ودان ءارى ماۋسىم, شىلدە بولىپ جالعاسىپ جادىراعان جاز تۇرسا, جاق­سىلىقتى, جاقسى كۇندەردى الدان كۇتىپ, شا­رۋاسىن تىندىرا بەرەتىن ءبىزدىڭ قازاق­قا بۇدان ارتىق نە كەرەك! كوگىلدىر كوكتەمىمىز ناۋرىز بولىپ تۋىپ, ءساۋىر بولىپ, مامىر بولىپ, ماۋ­سىم, شىلدە, تامىز بولىپ ۇلاسىپ كەتەتىن جاڭا جىلىمىز قۇتتى جىل, ىرىستى جىل, ىرىسىمىز كەلەشەكتىڭ كوپ كۇندەرىنىڭ بارىنە جۇعىستى جىل, توق جىل, ۋايىم-قايعى جوق جىل, ەستەن كەتپەس قىزىق قۋانىشى كوپ جىل بولسىن! – دەپ تىلەيمىز. ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ. الماتى.