الەمنىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرى زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ «ەكىنشى مۇمكىندىك» («Second Chance») اتتى ساراپتامالىق تۋىندىسى 1989-2009 جىلدار ارالىعىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى دجوردج گەربەرت بۋش, ۋيليام كلينتون جانە دجوردج ۋ.بۋش كەزىندەگى ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا باعىتتالعان. اۆتور ءوز ساراپتاماسىن اقش-تىڭ 41-ءشى پرەزيدەنتى دجوردج گەربەرت ۋوكەر بۋشتان باستايدى. مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى, كەڭەس وداعىنىڭ جويىلعان كەزى دە, كەرىسىنشە, اقش-تىڭ پلانەتا بەتىندەگى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆاعا اينالىپ, حالىقارالىق ىقپالىنىڭ كۇرت وسكەن كەزى دە ءدال سول پرەزيدەنتتىڭ اق ۇيدە بيلىك قۇرعان 1989-1993 جىلدار ارالىعىندا ورىن العان بولاتىن. ال ودان ءسال بۇرىن عانا الەمدى بەيبىت تەپە-تەڭدىكتە ۇستاپ تۇرعان ۆارشاۆا شارتى ۇيىمى مەن ناتو اسكەري بلوكتارىنىڭ الدىڭعىسى ىدىراپ, سوڭعىسى ساقتالىپ قالعاندىقتان, حالىقارالىق جاعداي جەر ءجۇزىندە بىردەن ۋشىعىپ, ارتى عالامات وزگەرىستەرگە ۇلاسىپ كەتكەن بولاتىن.
اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنىڭ اككى يدەولوگى زبيگنەۆ بجەزينسكي اتالعان تۋىندىسىندا, جوعارىدا اتالعان ءۇش پرەزيدەنتكە جەكە-جەكە توقتالا وتىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى شەبەرلىكتەرىنەن گورى, اسىرەسە, وسال تۇستارىنا, ودان دا ناقتىراق ايتقاندا, امەريكاعا XX عاسىردا تاعدىردىڭ ءوزى سىيلاعان تاريحي مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ, اقش-تى الەم ءوليمپىنىڭ دارا بيلەۋشىسىنە اينالدىرا الماعاندىعىن وكىنىشپەن ەسكە الادى. سودان سوڭ, بۇل ساتسىزدىكتى ءۇش پرەزيدەنتتىڭ ۇشەۋىنە دە ءتان باستى كەمشىلىك دەپ اشىق سىنايدى, بىراق ۇلكەن بۋش پەن كلينتوننان گورى بيلىك تىزگىنىن ولاردان كەيىنىرەك ۇستاعان كىشى بۋشقا ەرەكشە شۇيلىگەدى.
ايتسا ايتقانداي-اق, ءدال سول كەزدەردە ناتو بۇرىنعىدان دا كۇشەيەدى, كەرىسىنشە, كەڭەس وداعى تاريح ساحناسىنان وقىس جويىلىپ كەتەدى دەگەن وي ەشكىمنىڭ دە قاپەرىنە كىرمەگەن بولاتىن. سوندىقتان دا بولار, العاشىندا بۇل زاماناۋي وزگەرىستەردى اقش-تىڭ 40-شى پرەزيدەنتى رونالد رەيگاننىڭ ىسكەرلىگىنىڭ تىكەلەي جەمىسى دەگەن پىكىر قالىپتاسا باستاعان. الايدا, زبيگنەۆ بجەزينسكي كەلتىرگەن دايەكتەرگە ءمان بەرسەك, اقش-تىڭ پلانەتا بەتىندەگى ەڭ باستى قارسىلاسى كەڭەس وداعىنىڭ تۇبەگەيلى كۇيرەۋىنە تەك رونالد رەيگاننىڭ عانا ەمەس, ودان بۇرىنعى 40 جىل ءىشىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان اقش پرەزيدەنتتەرى گارري ترۋمەننىڭ دە, دۋايت ەيزەنحاۋەردىڭ دە, دجون كەننەديدىڭ دە, ريچارد نيكسوننىڭ دا, ليندون دجونسوننىڭ دا, دجەرالد فوردتىڭ دا, دجيممي كارتەردىڭ دە, دجوردج گەربەرت بۋشتىڭ دا, ءتىپتى, رەسەيدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ پەن سول كەزدەگى ۆاتيكان باسشىسى يوانن پاۆەل ءىى-ءنىڭ دە, پولشانىڭ كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى لەح ۆالەنسانىڭ دا سۇبەلى ۇلەستەرى بار ەكەنىنە انىق كوز جەتەدى.
شىندىعىندا دا, 1990-جىلدارى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعىنان كەيىن ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ءاسكەري تۇرعىدان دا اقش-قا تەڭ كەلەتىن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق-تىن. ويتكەنى, ناتو بلوگىنىڭ اسا قۋاتتىلىعىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, الەم قۇرلىقتارى مەن مۇحيتتارىنىڭ قاي نۇكتەسىندە بولسا دا امەريكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ۇستەمدىگى ايقىن سەزىلەتىن. سوندىقتان ەندىگى جەردە الەم الپاۋىتىنا اينالعان امەريكاعا تەك ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قۇنتتاۋمەن شەكتەلىپ قالۋ ازدىق ەتەتىنىن سەزىپ, ۆاشينگتون بيلىگى وزىنە ەندى جانە ءۇش جاھاندىق ميسسيانى قوسا جۇكتەپ العان-دى.
ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – گەوساياسي تەپە-تەڭدىگى وتە قۇبىلمالى جانە جەكەلەگەن ۇلتتىق مۇددەلەر تىم بەلەڭ الىپ, كۇشەيە باستاعان ساتتە تەرەڭ ىقپالداسقان جاھاندىق جاڭا جۇيە قۇرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, باسقارۋ تەتىكتەرى مەن باعىت-باعدار تاسىلدەرىن بارىنشا جەتىلدىرۋ جانە ورتالىق بيلىككە تاۋەلدى قارىم-قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ بولاتىن.
ەكىنشىسى – ايماقتىق جانجالداردىڭ اسقىنداپ كەتپەۋى ءۇشىن شيەلەنىستەردى اۋىزدىقتاۋ نەمەسە توقتاتۋ, تەرروريزم مەن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى تاراتۋدىڭ الدىن الۋ جانە ازامات سوعىستارىنان ءالسىرەگەن ەلدەردە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ۇدەرىستەرىن كۇشەيتۋ.
ءۇشىنشىسى گۋمانيتارلىق سالادا شەكتەن شىعىپ بارا جاتقان تەڭسىزدىكتى قالىپتاسا باستاعان جاڭا بولمىس پەن جاھاندىق ساناعا سايكەس اۋىزدىقتاۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قالىپتاستىرۋ جانە قورشاعان ورتا مەن ەكولوگياعا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ بولاتىن.
الايدا, بۇل ايتىلعانداردىڭ سىرتىنداعى اۆتور تۋىندىسىنىڭ باستى پافوسى الەمدى تەك امەريكا عانا وڭ جولعا باستايدى جانە سولاي ىستەۋگە امەريكا قۇراما شتاتتارى مىندەتتى. ايتپەسە, ادامزاتتىڭ كۇنى قاراڭ بولادى. سودان سوڭ, بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز عانا ءمۇمكىندىگى بار. سول سوڭعى, ياعني ەكىنشى مۇمكىندىك تەك امەريكانىڭ عانا قولىندا دەگەن پايىمدى بۇكىل الەمگە پاش ەتۋ بولاتىن.
ۇلكەن بۋشقا دەگەن بجەزينسكيدىڭ كوزقاراسى وڭ بولعانى بايقالادى. سەبەبى, بۇل پرەزيدەنتتىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى وتە مول بولاتىن. اق ۇيگە دەيىن ول اقش ەلشىلىگىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى بەيرەسمي باسشىسى, سونداي-اق, امەريكانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى ەلشىسى, ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى بولعان. ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى برەنت سكوۋكروفت بولسىن, مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر بولسىن, قورعانىس ءمينيسترى ريچارد چەيني بولسىن وتە ىسىلعان ءارى كاسىبي ماماندار ەدى.
سولاي بولا تۇرعانمەن, ز.بجەزينسكي ۇلكەن بۋشتىڭ تاياۋ شىعىستاعى ساياساتىنىڭ وڭ ناتيجە بەرە الماعانىن اشىق سىنايدى. بىرىنشىدەن, كۋۆەيتتى ساددام حۋسەيننەن ازات ەتكەننەن كەيىن, قولىندا ۇلكەن مۇمكىندىگى بولا تۇرا, يزرايل مەن پالەستينانىڭ اراسىنداعى شيەلەنىستى شەشۋگە كۇش سالمادى دەپ كىنالاسا, ەكىنشىدەن, س.حۋسەيندى جەڭگەنىمەن, امەريكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تاياۋ شىعىستا قالىپ قويۋى وسى ايماقتا ۇلكەن جيىركەنىش تۋدىرعانىن دا جاسىرمايدى. سونىمەن قاتار, كىتاپ اۆتورى اتالعان پرەزيدەنتتىڭ قىتايمەن جۇرگىزگەن ساياساتىن دا, پوستكەڭەستىك رەسەيمەن ءجۇرگىزگەن قارىم-قاتىناسىن دا تۇككە العىسىز بولدى دەپ مىنەيدى.
كىتاپ اۆتورىنىڭ بيلل كلينتونعا ارناعان تاراۋى «جاقسى نيەتتىڭ بەلسىزدىگى» دەپ بەكەر اتالماسا كەرەك. بۇل تاقىرىپتىڭ استارىنان كلينتوننىڭ جۇمساقتىعىنا دەگەن كەكەسىن بايقالادى. بجەزينسكيدىڭ پىكىرىنشە, بيلل كلينتوننىڭ حالىقارالىق ءتاجىريبەسى از بولعاندىقتان, باسىندا سىرتقى ساياساتتىڭ تىزگىنىن كەڭەسشىلەرىنە ۇستاتىپ جىبەرىپ, ءوزى تەك ىشكى ساياساتقا كوبىرەك ءمان بەرگەن. بۇل كەمشىلىگىن جويۋ ءۇشىن ول سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى جۇمىسىنا پرەزيدەنتتىك بيلىگىنىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا عانا كىرىسە باستاعاندىقتان, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىسى مەن مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ كومەگىنە كوبىرەك سۇيەنگەن. سونىمەن قاتار, الدىڭعى پرەزيدەنتتەرمەن سالىستىرعاندا كلينتون ءوز ساياساتىن جاھاندانۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىندە جۇرگىزگەن, سەبەبى, جاھاندانۋدى كۇللى ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى دەپ قابىلداعان. سوسىن, كلينتوننىڭ يادرولىق ارسەنالدى قىسقارتۋ تۋرالى رەسەيمەن مامىلەگە كەلۋ يدەياسىن دا, ەۋروپامەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋ تۋرالى باستاماسىن دا تۋىندى اۆتورى اقش-تىڭ ۇلتتىق ءمۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرگەن السىزدىك دەپ باعالايدى. سەبەبى, مۇنداي ساياساتپەن اقش پلانەتانىڭ جەكە-دارا بيلەۋشىسى بولا المايدى دەپ پايىمدايدى. سولاي بولا تۇرعانمەن, پرەزيدەنت كلينتوننىڭ كەزىندە ناتو مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ كەڭەيە باستاعانىن جاقسى نىشانعا جوريدى.
كىشى بۋش پرەزيدەنت بولعان كەزەڭگە باعىتتالعان كىتاپ تاراۋىن ز.بجەزينسكي «اپات بيلىگى» دەپ اتاعان. سەبەبى, دجوردج ۋ.بۋش پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان 2001 جىلى اقش الدىمەن اۋعانستانعا, ودان سوڭ يراكقا باسىپ كىرگەن بولاتىن. بۇل ءداۋىردى ز.بجەزينسكي جاھاندىق اۋقىمداعى گەوساياسي اپات دەپ اشىق سىنايدى.
قاتارىنان ەكى ماۋسىم پرەزيدەنت بولعان كىشى بۋش بيلىگىنىڭ ءبىرىنشى ءتورتجىلدىعىندا سىرتقى ساياساتتىڭ تۇتقاسىن سودان ءسال بۇرىن پرەزيدەنتتىككە تالپىنعان بەلگىلى تۇلعا, بۇرىنعى ارميا گەنەرالى كولين پاۋەللگە ۇستاتىپ, ءوزى ىشكى ساياساتپەن اينالىسقان. بىراق 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە ورىن العان ايگىلى ۋاقيعادان سوڭ, اق ءۇي سىرتقى ساياساتتىڭ ناعىز ورداسىنا اينالىپ, دجوردج بۋش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىلەرىنەن گورى ازۋلى ۆيتسە-پرەزيدەنت ريچارد چەيني مەن قورعانىس ءمينيسترى دونالد رامسفەلدتىڭ اقىل-كەڭەسىنە كوبىرەك جۇگىنگەن.
ز.بجەزينسكي كىشى بۋشتىڭ كەشىرىلمەس قاتەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە يراكقا امەريكانىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن تاڭباق بولعانىن اتايدى ءارى پرەزيدەنتتىڭ بۇل تىرلىگىن ەشبىر نەگىزى جوق اۆانتيۋريزمگە بالايدى. ويتكەنى, پرەزيدەنت بۋشتىڭ تاياۋ شىعىسقا وگەي قۇندىلىقتى پالەستينا مەن ەگيپەتكە دە ورناتپاق بولعان تىرلىگىنەن ەش ناتيجە شىقپاعانىن جاسىرمايدى.
سونىمەن, اتالعان پرەزيدەنتتىك ۇشتىكتىڭ 15 جىل بويى جۇرگىزگەن ىشكى-سىرتقى ساياساتتارىن ساراپتاي كەلە, ز.بجەزينسكي امەريكا مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن باعالاۋ جۇيەسىنىڭ ءۇردىسىمەن ۇلكەن بۋشقا «B» (4), بيلل كلينتونعا «C» (3), ال كىشى بۋشقا ەڭ تومەنگى «F» (1) دەگەن باعا بەرەدى دە, ساراپتامالىق تۋىندىسىنىڭ سوڭىندا: «بىزدەردە ەكىنشى مۇمكىندىك بولا ما؟» دەگەن ريتوريكالىق ساۋال قويىپ, وعان سەنىمدى تۇردە «ءيا» دەپ جاۋاپ قايىرادى. سويتەدى دە, بۇل جاۋابىنىڭ دۇرىستىعىن نانىمدى دايەكتەرمەن نىقتاي تۇسەدى.
ساياساتكەر الەمدە بىردە-ءبىر مەملەكەتتىڭ اقش-تىڭ قولىنان كەلەتىن ءزىل-باتپان مىندەتتى ەڭسەرە المايتىنىن ەسكەرتەدى. سەبەبى, الەمدەگى ەڭ ىرگەلى ەكونوميكانىڭ يەسى دە, ەڭ قۋاتتى قارۋلى كۇشتەردىڭ يەگەرى دە, قولدانىستاعى عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولوگيالىق باسىمدىقتاردىڭ يەسى دە – امەريكا. دەمەك, كۇللى الەم حالىقارالىق جۇيەنىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇلجىتپاي ۇستاپ تۇراتىن وسىنداي قۋاتتى كۇشكە مۇقتاج. ەگەر مۇنداي رولدەن اقش باس تارتاتىن بولسا, وندا الگى جۇيە كۇيرەپ, شاشىلىپ قالادى. سوندىقتان امەريكاعا پلانەتا كوشباسشىسى بولۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى قالىپتاسقان زاڭعا سايكەس پرەزيدەنتتەردىڭ الماسىپ تۇرعانى ەمەس, ودان الدەقايدا سالماقتى, الدەقايدا تەرەڭ جانە الدەقايدا اۋقىمدى ستراتەگيالىق وزگەرىستەر قاجەت دەي كەلىپ, زبيگنەۆ بجەزينسكي ءوزىنىڭ تۋىندىسىندا اقش-تىڭ الەۋمەتتىك ۇلگىسىنە بايلانىستى ادەتتە وزگە ساياساتكەرلەردىڭ باتىلى بارا بەرمەيتىن ءبىر قىرىن اشىق سىناپ وتەدى.
ساياساتكەردىڭ ويىنشا, اقش-تىڭ بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ۇلگىسى پلانەتا جۇرتشىلىعىنىڭ كوپشىلىگىنە ۇناي بەرمەيدى. ويتكەنى, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك كۇننەن-كۇنگە ۇلعايىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, اقش پلانەتانىڭ تابيعي جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن قالاۋىنشا جانە ەشقانداي باقىلاۋسىز پايدالانىپ وتىر. سودان سوڭ, بۇگىنگى الەم امەريكالىقتاردىڭ شەكتەن شىققان ىسىراپشىلدىعىن ەمەس, ەڭ الدىمەن, ادامي قۇندىلىقتاردى, ادىلەتتىلىكتى, پروگرەسس پەن اقىلعا قونىمدى ىشكى-سىرتقى ساياساتتى باعالايدى. سوندىقتان, امەريكا قۇراما شتاتتارى الەم كوشباسشىلىعىن وزىنە كەرى قايتارۋعا مۇددەلى بولسا, كۇللى الەمگە ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ۇلگىسىنىڭ ادىلەتتىلىگىن, ىمىراعا دايىن ەكەنىن, ءوزىن ءوزى شەكتەي الاتىنىن, مەنمەندىگىن تىزگىندەپ, ادامزات مۇددەسىمەن ەسەپتەسە الاتىنىن دالەلدەۋى قاجەت. سوندىقتان امەريكا ءوزىنىڭ ەكىنشى مۇمكىندىگىن الەمنىڭ تۇراقتى كوشباسشىسىنا لايىق بولۋعا جۇمساۋى كەرەك. ولاي بولماعان جەردە ءۇشىنشى مۇمكىندىككە جول جوق. زبيگنەۆ بجەزينسكي تۇيگەن ويدىڭ سوڭعى ءتۇيىنى وسىعان سايادى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى