الەۋمەتتىك جەلى بۇل كۇندەرى كوپشىلىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە جاستاردىڭ كوپ وتىراتىن, ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, كوڭىل جاراستىراتىن, پىكىر الماسىپ, سىر بولىسەتىن ورنىنا اينالسا, بىرەۋلەرگە عىلىم, ءبىلىم جولىنداعى ىزدەنىستەرىنە, ەندى بىرەۋگە بيزنەسىن دامىتۋعا كومەك بەرۋىمەن وزىنە تارتىپ, سان-سالالى مۇمكىندىكتەر اشاتىن اياسى مول مىنبەرگە اينالعان.
اركىم وزىنە كەرەگىن تابادى, قالاۋىنىڭ قارىمىن الادى دەگەنمەن, ويى تولىسقان, كەمەلىنە كەلگەن ۇلكەن ادامنان گورى, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا وسى ءتۇپسىز الەمنىڭ تۇڭعيىعى تارتىپ كەتىپ, شىعا الماي جاتاتىندار دا تابىلادى.
عالامتور ەنگىزگەن تەرميننىڭ ءبىرى – كيبەربۋللينگ. جەلىدە وتىرىپ دوس تابۋمەن بىرگە, ونىڭ وڭدىرمايتىن زاردابىنىڭ بارلىعى جايىندا ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. سونىڭ ءىشىندە بۇعاناسى قاتپاعان, ويى جەتىلمەگەن جاستىڭ پسيحيكاسىنا قاتتى اسەر ەتەتىن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ۆيرتۋالدى تەررور – كيبەربۋللينگ دەپ اتالادى. كيبەر – عالامتور, ال بۋللينگ دەگەنىمىز – اعىلشىنشادان اۋدارعاندا ءسۇزۋ, ءسۇزىسۋ, مۇيىزدەۋ دەگەنگە جاتاتىن ۇعىم. ادامنىڭ جۇيكەسىنە تيەتىن سوزدەر, ءتۇرلى بولجامدار ايتىپ, ءتىپتى سەن ولۋگە ءتيىسسىڭ دەپ ميىنا ارنايى باعدارلامالار ەنگىزۋ سىندى قاتىگەزدىكتەر داعدىلى كورىنىسكە اينالىپ بارادى. ەلەكتروندى پوشتا, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ءموبيلدى بايلانىستار ارقىلى جاسالاتىن پسيحولوگيالىق شابۋىلدى كوتەرە الماۋدىڭ سالدارى وتە اۋىر بولۋى مۇمكىن ەكەن.
دارىگەرلەر «سنەجانا سيندرومى» دەپ اتالعان اۋرۋدى تۋعىزعان دا الەۋمەتتىك جەلى. بەلگراد تۇرعىنى ءجاسوسپىرىم سنەجانا ءپاۆلوۆيچتىڭ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىنا بىردە-ءبىر «دوسىنىڭ» ءۇن قاتپاعانىنا قاتتى قاپالانۋى ونى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋعا سوقتىرىپ, اقىرىندا سنەجانا ءجۇيكە اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنان ءبىر-اق شىعادى. وسىلايشا ءدارىگەرلىك تاجىريبەدە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جاڭا اۋرۋ ءتۇرى تىركەلىپ, وعان «سنەجانا سيندرومى» دەگەن اتاۋ بەرىلەدى.
ۆيرتۋالدى الەمدە تانىمال بولۋعا تاۋەلدىلىك, سول ءۇشىن ءتۇرلى ارەكەتتەر جاساۋ, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ورتادا ماڭىزعا يە ەكەنىن سەزىنۋگە ۇمتىلىس پەن ناقتى ءومىردىڭ قابىسپاۋى جاسوسپىرىمنىڭ قالىپتاسپاعان پسيحولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتىپ, ونىڭ سالدارى اۋىر اۋىتقۋعا الىپ كەلەدى ەكەن. ءوزىن كۇندەلىكتى ورتادا توماعا تۇيىق, ەلەۋسىز ۇستايتىن جاس, الەۋمەتتىك جەلىدە ويىن ەركىن ايتادى, ويتكەنى سويلەسىپ وتىرعان ادامىن كورمەي وتىرعاندىقتان ەش قىسىلمايدى, سوندىقتان مەيلىنشە اشىق, مەيلىنشە وزگەشە كەيىپكە ەنگەننەن العان ءلاززاتى ونى كۇندەلىكتى ومىردەن الشاقتاتىپ, ءجاسوسپىرىمدى گادجەتپەن كومپيۋتەردىڭ ەرىكتى تۇردەگى «تۇتقىنىنا» اينالدىرادى.
ءتىپتى كەيدە «سنەجانا سيندرومىنا» شالدىعۋ ءۇشىن وتە كوپ ارەكەتتىڭ دە قاجەتى شامالى كورىنەدى. ءبىر فوتوسۋرەتىن سالۋ ارقىلى سۇلۋسىڭ, ادەمىسىڭ دەگەن سوزدەردىڭ ءجيى جازىلۋى, لايكتىڭ ۇنەمى باسىلىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى كورىنەدى, ونىڭ ۇستىنە اككاۋنت يەسى ءاربىر جازباسىن ازىلمەن تۇزدىقتاپ قويسا, وندا ونىڭ جازبالارى تانىمالدىققا الىپ كەلەدى ەكەن دە, ەگەر ۆيرتۋالدى الەمدەگى «مەن» مەن ناقتى ومىردەگى «مەننىڭ» ايىرماسى بولماي كەتسە, ءتىپتى ۆيرتۋالدى الەمدەگى «مەن» باسىمدىق تانىتسا, ول جوعارىداعى دياگنوزدى قويۋعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن.
Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىن بەلسەندى قولدانۋشى ەرجان ءتالىپ «بۇگىنگى تاڭدا كوپ اتا-انالار بالامدى ەشتەڭەدەن تارىقتىرماي, قاتارىنان كەم قىلماسام بولدى دەپ تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىنباي جۇمىس ىستەۋگە ءمəجبۇر. كەشكە ۇيىنە زورعا جەتىپ, ءسۇرىنىپ قۇلايدى دا, بالاسىنىڭ əلەۋمەتتىك جەلىدە كىمدەرمەن قانداي تاقىرىپتا سويلەسىپ جۇرگەنىن ءبىلۋ تۇرماق, قانداي الەۋمەتتىك جەلىگە ءتىركەلگەنىن دە, ءتىپتى ومىردەگى دوستارىنىڭ كىم ەكەنىن دە ءبىلمەيدى. وسىدان كەلىپ, بالانىڭ تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋى, ءتىپتى تەرىس اعىمداعى توپتاردىڭ جەتەگىندە كەتۋى مۇمكىن. بۇل تۇرعىدا جەلىنىڭ تەك ءبىر بالاعا نەمەسە ءبىر وتباسىنا عانا ەمەس, ۇلتىمىزعا قاۋىپ ءتوندىرۋى ىقتيمال. سوندىقتان, اتا-انا بالاسىنىڭ قاي Əج-گە تىركەلگەنىن, قانداي جازبالاردى وقىپ جۇرگەنىن, كىمدەرمەن دوس ەكەنىن, قانداي توپتارعا مۇشە ەكەندىگىن ءجىتى قاداعالاعانى ابزال», دەگەن ويىن ايتسا, ۇستاز جانار جۇماعۇلوۆا «ءاج-ءدىڭ پايداسى مەن زيانى بىردەي ءتارىزدى, كەيدە بالالار ۇلكەندەردىڭ كورۋگە باتىلى بارمايتىن قورقىنىشتى, ءتىپتى كەيدە جيىركەنىشتى, جانتۇرشىگەرلىك دۇنيەلەردى شىمىرىكپەي كورە بەرەتىنىن بايقاۋعا بولادى, بۇل ادامداردى قاتىگەزدىككە باۋلۋ دەپ سانايمىن», دەسە, ەركەبۇلان جاۋلىباەۆ ۇيدە وتىرىپ-اق الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندەگى اداممەن ءاپ-ساتتە حابارلاسۋىنا جاعداي تۋعىزعان بۇگىنگىدەي تەحنولوگيانىڭ ادامزاتقا سىيلاپ وتىرعان مۇمكىندىگىن ايتا كەلىپ, «بۇرىن ۇيالى تەلەفون, ينتەرنەت بولماعان كەزدە ادامدار قالاي ءومىر سۇرگەن ا؟!» دەپ تاڭدانىپ قوياتىنىمىز بار. ءيا, جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتكەن تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. بىراق ءبىز ولاردىڭ كولەڭكەلى تۇسىنا ءمان بەرمەي ءجۇرمىز. ۇيالى تەلەفوننىڭ زيانى جايىندا كوپ ايتىلىپ كەلەدى. ال ينتەرنەتتەن كەلەتىن قاۋىپ ودان دا قورقىنىشتى. قازىرگى تاڭدا ينتەرنەت جاستاردىڭ باستى ەرمەگىنە اينالدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا, كەز كەلگەن جەردە قوسىلىپ الىپ, ءوز الدىنا ۆيرتۋالدى الەمدە جۇرەتىندەر كوبەيدى. ءسوزدىڭ, دوستىڭ قادىرى جوعالىپ بارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بايلانىس ورناتۋدىڭ ءتۇرى كوبەيگەن سايىن وعان قىزىعا تۇسكەندەردىڭ قاتارى ارتۋدا. الەۋمەتتىك جەلىدە مىڭ دوسى بار جانداردىڭ شىنايى ومىردە سىر بولىسە الاتىن جالعىز جولداسى دا جوق.
ۆيرتۋالدى الەمدى ءوزى تانىمايتىن, ءوزى كورمەگەن دوسىنىڭ ماقتاۋىنا سەمىرىپ, ءوزىن كەرەمەت جان سەزىنەتىندەر جۇرتپەن ارالاسۋدان قالىپ بارادى. كوبىنەسە جاستار ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەسىن دەگەن ويمەن ينتەرنەتكە, الەۋمەتتىك جەلىگە تۇندە كوبىرەك قوسىلادى. سونىڭ سالدارىنان كۇندىز مەڭىرەۋ, سەلقوس جاننىڭ كۇيىنە تۇسەدى. الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلگەندەر كوپ جاعدايدا ءوزى تۋرالى ءمالىمەتتى اشىق جازا بەرەدى. ال مۇنداي مالىمەتتى قىلمىسكەرلەر پايدالانىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. «ەرتەڭ مەن اۋىلعا كەتەمىن, ءدۇيسەنبىدە كەزدەسكەنشە, دوستار!» دەپ پاراقشاسىنا جازىپ كەتكەن ءبىر اڭقاۋ جىگىت اۋىلدان ورالسا, ءۇيىن توناپ كەتىپتى. دۇنيە كەتسە مەيلى, ومىرىمەن قوشتاسىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس», دەپ كوڭىلىندەگى تۇيتكىلىن اشىنا دا اشىلا جازادى.
جالپى, ينتەرنەتتى قولدانۋداعى ساياسات قانداي بولۋى ءتيىس؟ ونى بەلگىلى ءبىر ءدارەجەدە رەتتەپ وتىراتىن تەتىكتەر قاجەت ەمەس پە دەگەن دە وي كەلەدى. مىسالى, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, سيريادا ءاسكەري شيەلەنىستەرگە قاتىسقان ساربازداردىڭ 2 مىڭنان استامىن ولار الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءتۇرلى ەلدەردەن جيناپ العان ەكەن.
سايتتاردى تاڭداپ, پايدالانۋ ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. مىسالى, فەيسبۋكتا ەلگە تانىمال ادامدار كوبىرەك وتىرادى. وندا جاعىمسىز دۇنيەلەر سالىستىرمالى تۇردە الىپ قاراعاندا از. جالپى, قانداي سايتتا دا جاقسى ادامدارمەن ارالاسقان دۇرىس. اينالاڭنىڭ اۋراسى جاقسى بولسا, ءوزىڭ دە جاقسارا تۇسەسىڭ. نەعۇرلىم مادەنيەتتى ادامدار كوبىرەك شوعىرلانعان سايتتى تاڭداساڭ, ءوزىڭدى دە, وزگەنى دە جامان قىلىقتاردان تيىپ ءۇيرەنەسىڭ.
بۇگىندە بىرقاتار شەنەۋنىكتەر الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلىپ, كەيبىر مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ءوز پاراقشالارىن اشقان. ال وزىمە الەۋمەتتىك جەلى تانىمالدىلىق əكەلدى. ونى جاسىرمايمىن. تانىستار كوبەيدى. ءبىلىمىمدى جەتىلدىردىم. جىلدام اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە ءمۇمكىندىك مول. جامانىنا جولاماي, جاقسى تۇسىن ءتيىمدى پايدالانعانعا نە جەتسىن!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»