ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءبىلىم سالاسىنا جەتە كوڭىل ءبولىپ وتىر. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋدە ەرەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك. «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءۇش اۋسىمدا وقيتىن مەكتەپتەردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەلەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدەن ءبىلىم الىپ, حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقان مامانداردىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتا تۇسۋدە. وسىلاي جەتىستىكتەرىمىزدى تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. ءبىلىم سالاسىنا شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ەنگىزىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرى ۇيرەنىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە جەتىپ جاتقان مەكتەپتەردىڭ سانى كوپتەپ سانالادى.
سونىمەن بىرگە, ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان پروبلەمالار جوق ەمەس. كەڭەس داۋىرىندە تۇراقتى وقۋلىقتار جىلدا جەتىلدىرىلىپ, وقۋشىنىڭ قولىنا تيەتىن. قازىر جاڭا مينيستر كەلسە, ءوزىنىڭ رەفورماسىن ەنگىزىپ, وقۋلىقتار وزگەرىپ شىعا كەلەدى. ول رەفورما اياقسىز قالادى. ورنىنا جاڭا ادام كەلەدى دە, جاڭا وزگەرىستەردى باستايدى. مىنە, وسىلاي ءبىلىم سالاسىن دامىتۋدا قولايسىزدىقتار تۋىنداۋدا.
بيىلعى وقۋ جىلىندا1-سىنىپقا «ساۋات اشۋ» دەگەن ءپان ەنگىزىلدى. بۇگىنگى 1-سىنىپقا بارعان بالالاردىڭ كوپشىلىگى بالاباقشادا تاربيەلەنگەندەر, ولاردىڭ ساۋاتى اشىلعان. سوندىقتان «ساۋات اشۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ۇياتتاۋ سياقتى. بۇگىنگىدەي اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا ساۋاتسىز بالانى تابۋ وتە قيىن. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە «بۋكۆار» ساقتالعان, ال ءبىزدىڭ «الىپپە» نەلىكتەن كىنالى بولىپ قالدى؟
ءتىل ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, وندا دا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ءماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ءۇش ءتىلدىلىك جاقسى, ومىردە قاجەت-اق. بىراق سونى قاي ۋاقىتتا, قانداي كەزەڭمەن كىرگىزۋ كەرەكتىگىن عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرعان دۇرىس بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. بىردە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تازا قازاق مەكتەبى بولىپ تۇرعان مەكتەپ عيماراتىنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ بايقاعانىم, وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى رەسمي تىلدە سويلەپ ءجۇر. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىل ءوز دارەجەسىندە قولدانىلمايدى. بارلىق جيىندار جوعارىدان تومەن قاراي كوبىنە رەسمي تىلدە وتكىزىلەدى. مەنىڭشە, بارلىق شارالار مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا عانا رەسمي تىلگە اۋدارىلۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەتتىك تىلگە قىزىعۋشىلىق بولادى.
كوپ جىلدان بەرى ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتىپ ءجۇرمىز. ناتيجەسى قانداي؟ وتە تومەن. ال قازىر اعىلشىن ءتىلىن بۇرىن وقىماعان جاستار وزدىگىنەن ۇيرەنىپ جاتىر, ويتكەنى قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر. ءار نارسەنى ساتىلاپ ىسكە اسىرىپ وتىرساق, ەڭبەگىمىز ناتيجەلى بولار ەدى. العاشقى ساتىدا 1-4 سىنىپ ارالىعىندا انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋگە كوڭىل بولسەك, سودان كەيىنگى ساتىدا 5-7 سىنىپ ارالىعىندا شەت ءتىلىن جاقسى يگەرۋگە مۇمكىنشىلىك جاساساق, ەڭ سوڭىندا 8-11 سىنىپتاردا ءبىراز پاندەردى شەت تىلىندە وقىتساق ۇتارمىز كوپ بولار ەدى. مەكتەپتى بىتىرمەي ەڭبەككە, بەلسەندى ومىرگە جاستار ارالاسا قويمايدى. قازىر شەت ءتىلىن جاقسى يگەرگەن ۇستازدار دا وتە از. جەدەلدەتىلگەن ادىسپەن اسىعىس دايارلانعان مۇعالىمدەر ءپاندى ءوز دارەجەسىندە وتكىزە المايدى. سوندىقتان مەكتەپ پارتاسىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ كەلەشەگىنە بايىپپەن قاراپ, اسىعىستىق جاساماعان دۇرىس بولار ەدى.
قازىر قوعامدىق ءومىرىمىزدىڭ ءتۇرلى باعىتتارى مەكتەپكە ءوز سالاسىن ءپان رەتىندە ەنگىزۋگە ۇسىنىس جاساپ جاتىر. مەكتەپتەردەگى پاندەردىڭ كوپتىگى بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ءوزىن ءوزى قورعاۋعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, ءبىرىنشى سىنىپتى الايىق. بالا تۇسكە دەيىن (8.30-13.00) مەكتەپتە وقىتامىز, ۇيگە كەلگەننەن كەيىن كەمى ەكى-ءۇش ساعات (14.00-17.00) ۇيگە بەرگەن تاپسىرمالاردى ورىندايدى. ودان كەيىن اتا-انانىڭ نەمەسە ءوزىنىڭ قالاۋىمەن ءبىر ۇيىرمەگە (دومبىرا, شاحمات, ءجۇزۋ ت.ب.) قاتىسادى. وعان ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىتى كەتەدى. سوندا بالا قاي ۋاقىتتا تازا اۋادا ەركىن ءجۇرىپ, دەم الادى؟ بۇل از دەسەڭىز, بالالار قازىر ۇيالى تەلەفوندارمەن نەمەسە پلانشەتپەن اۋەستەنىپ, دەمالىسىنا بولىنگەن ءبىراز ۋاقىتتى سونىمەن جويادى.
مەنىڭشە, پاندەردىڭ سانىن كوبەيتكەن وقۋشىلارعا قوسىمشا جۇكتەمە. «ءدىنتانۋ ءپانىن ەنگىزۋ كەرەك», دەگەن ۇسىنىستار ءجيى ايتىلۋدا. تاياۋدا باس ءمۇفتي ەرجان قاجى ءبىر سۇحباتىندا: «...قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, يسلام – بارلىق پەندەگە ادام دەگەن جوعارى اتقا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەتىن سوڭعى ءدىن. ءوزىڭىزدى باعىپ-قاعىپ وسىرگەن اياۋلى اتا-اناڭىزعا قامقورلىق تانىتۋ, جاقىندارىڭىزعا جاقسىلىق جاساۋ, وتباسىڭىزعا ۇلگىلى اكە, ونەگەلى انا بولۋ, بالالارىڭىزعا دۇرىس تاربيە بەرۋ, كورشىمەن كوركەم قارىم-قاتىناس ورناتۋ, ادال جولمەن تابىس تابۋ, مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە قول سالماۋ, ۇلكەنگە ىزەت, كىشىگە قۇرمەت كورسەتۋ, مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ جيىنتىعى – ءدىن...», دەدى. شىندىعىندا دا, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى تاربيەلىك جۇمىس. ءاربىر ۇستاز ءوز پانىمەن تاربيەلىك جۇمىس جۇرگىزىپ, اتا-انا ۇيدە بالالارىنىڭ جات قىلىقتاردان اۋلاق بولۋىنا كوڭىل بولسە, قوعام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ باعدارلامالارىن جۇيەلى جۇرگىزسە, بالا باسقا اعىمدارعا بۇرىلماي, ادامي قاسيەتىن ساقتاۋعا تىرىسادى. ەندەشە, ءدىني ساۋاتتىلىقتى ءپان ارقىلى ەمەس, تاربيەلىك جۇمىس ارقىلى بالا ساناسىنا جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ءبىر عانا مىسال.
مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسى اۋىر, جالاقىلارى ماردىمدى ەمەس. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءبىز قىزمەت جاساعان كەزدەردە مەكتەپتەردە ۇستازداردىڭ كوپشىلىگى ەر ادامدار بولاتىن. قازىر كەرىسىنشە. قاتارداعى ۇستازداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ايەلدەر. نەگە ولاي؟ قازىر پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا باسقا ماماندىققا وتە الماعاندار, كوبىنە قىز بالالار بارادى. مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ بەدەلى وتە تومەن. قاعازباستىلىق باسىم. مۇعالىمگە ءبارى قوجا, ءتىپتى وقۋشىلاردىڭ ءوزى باعىنعىسى كەلمەي, ۇستازدىڭ كىشكەنە قاتەلىگىن نەمەسە جۇيكەسى جۇقارعانداعى كەلەڭسىز ارەكەتىن تاۋداي قىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە بەرىپ جاتادى.
ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ (ۇبت) اينالاسىندا سىن كوپ. رەنجىگەن اتا-انا, جىلاعان مەكتەپ بىتىرۋشىلەردى جىلدا ماۋسىم ايىندا تەلەديداردان كورەمىز. جىلدا سىناق جاساۋ جالعاسۋدا. بيىل دا وزگەرىس بولىپ جاتىر. «120 سۇراققا 140 بالل الۋ كەرەك» دەيدى. ونى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ وقۋشى ءبىر سۇراققا ءبىر عانا جاۋاپ بەرەدى ەمەس پە؟ جالپى, ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە, تۇراقتاندىرۋعا پەداگوگيكا, پسيحولوگيا ت.ب. پاندەردىڭ عالىمدارى نەگە بەلسەنە ارالاسپايدى؟ وسى ماسەلەلەردى شەنەۋنىكتەر ەمەس, عالىمدار عىلىمي نەگىزدە شەشۋلەرى كەرەك. رەفورما رەفورما ءۇشىن ەمەس, وقۋشى مەن ۇستازعا پايدالى نەگىزدە جۇرگىزىلسە ءبىلىم سالاسى جوعارى دارەجەگە كوتەرىلەر ەدى...
ەركىن داۋەش ۇلى,
ارداگەر-ۇستاز, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى