بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟
ۋاقىتشا تۇراتىن جەردە تىركەلۋ ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋ, بەلگىلى ءبىر ەلدى مەكەندە تۇراتىن ازاماتتار سانىن انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت دەيدى ۆيتسە-مينيستر. وسى مالىمەتتەر نەگىزىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەكتەپ نەمەسە اۋرۋحانالار سالۋ, جول, ەلەكتر, ينتەرنەت, تەلەفون جەلىلەرىن, سۋ جانە گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى جوسپارلانادى. ەرلان تۇرعىمباەۆ كوشى-قون ماسەلەسىنە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان جاعدايعا نازار اۋداردى. «پاتەر يەلەرى تىركەۋگە رۇقسات بەرمەۋى سەبەپتى پاتەرشىلەر – ستۋدەنتتەر نەمەسە باسقا ايماقتاردان جۇمىس ىزدەپ كەلگەندەر ناقتى تۇراتىن جەرى بويىنشا تىركەلە المايدى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى, مەديتسينالىق قىزمەتتى, باسقا دا الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى جوق بولدى. زاڭدى بۇزباۋ ءۇشىن ولار جالعان تىركەلۋ جولدارىن ىزدەدى, ياعني ءوزى تۇرمايتىن جەردە تىركەلدى. كەيدە ونداي مەكەنجايلاردا ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن ادام تىركەۋدە تۇرادى. ال راسىندا ولاردىڭ قايدا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. اقتوبە مەن الماتىداعى وقيعالار كورسەتكەندەي, مۇنداي جاعدايدى قىلمىستىق ەلەمەنتتەر, ەكستەرميستىك اعىمداعى ادامدار پايدالانادى» دەدى ۆيتسە-مينيستر. وسى سەبەپتى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى تۋرالى كەي زاڭدارعا وزگەرتۋلەر جاسالدى. ەڭ اۋەلى پاتەر نەمەسە ءۇيدى جالعا بەرەتىندەردىڭ ونداعى ادامداردى تىركەۋ مىندەتى ايقىندالدى. ءبىر ايدان اسا مەرزىمگە ۋاقىتشا قونىس اۋدارعان جاعدايدا سول جەردە مىندەتتى تىركەۋ ەنگىزىلدى.كىمدەردەن ۋاقىتشا تىركەۋ تالاپ ەتىلمەيدى؟
پاتەر يەسىنىڭ تۋىستارى مەن قوناقتارىنان. ەرلان تۇرعىمباەۆ ۋاقىتشا قونىس ورنىندا مىندەتتى تىركەۋدەن بوساتىلاتىن جاعدايلار تۋرالى دا ايتتى. ولار – «ۋاقىتشا تۇرعىندار» دەپ اتالاتىن ازاماتتار. ياعني, ءۇي نەمەسە پاتەر يەسى ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا تۇرعانى ءۇشىن اقى المايتىن بولسا, ولاردان ۋاقىتشا تىركەۋ تالاپ ەتىلمەيدى. بۇل ازاماتتارعا ءۇي يەسىنىڭ تۋىستارى نەمەسە قوناقتارى جاتادى. الايدا, بۇرىن پاتەردە تىركەۋسىز تۇراتىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ولاردىڭ وزىندە بولىپ كەلسە, ەندى ولار ءۇشىن پاتەر يەلەرىنىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلدى.جاپپاي تەكسەرۋلەر باستالا ما؟
باستالمايدى. «بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ ءوزى تۇراتىن جەردە زاڭعا ساي ارەكەت ەتۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. الايدا, ءبىز بىردەن ءبارىن جاپپاي تەكسەرۋگە كىرىسىپ, قاتاڭ شارالار قولدانعالى وتىرعامىز جوق. جۇمىس قازىرگىدەي قالىپتى رەجىمدە جۇرە بەرەدى. 2016 جىلى تىركەۋسىز تۇرعانى نەمەسە جارامسىز جەكە كۋالىكپەن جۇرگەنى ءۇشىن 22 ادام جاۋاپقا تارتىلدى. ولارعا ەسكەرتۋلەر جاسالدى» دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.باسقا قاي ەلدەردە مۇنداي تاجىريبە بار؟
تۇرعىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردى ساناققا الۋدىڭ ءارتۇرلى فورمادا كوپتەگەن شەت ەلدەردە قاراستىرىلعانىن ايتادى. «ماسەلەن, رەسەي, لاتۆيا, ليتۆا, مولدوۆا, ەستونيا, گرۋزيا سياقتى ەلدەردە تۇرعىنداردى بىرىڭعاي تىركەۋ دەگەن بار, ول ازاماتتاردىڭ ءوزى كەلۋى تالاپ ەتىلەدى. گەرمانيادا تىركەۋدى مۋنيتسيپالدىق قىزمەتتەر جۇرگىزەدى, ونداعى تالاپقا سايكەس, جاڭا جەرگە كەلگەن ازامات ەكى اپتا ىشىندە حابار بەرۋى ءتيىس. پاتەرگە كىرگەنى نەمەسە شىققانى جونىندە حابارلاماعانى نەمەسە بوتەن مەكەنجايدى پايدالانعانى ءۇشىن 1 مىڭنان 50 مىڭعا دەيىن ايىپپۇل تولەتەدى. اۆستريادا پوليتسيادا تىركەلۋ ءۇشىن جەكە كۋالىك جانە ءۇيدى جالعا نەمەسە ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت تالاپ ەتىلەدى. يزرايلدە پوليتسيا ازاماتتارعا مەكەنجايى كورسەتىلگەن قوسىمشا قۇجات بەرەدى. بەلگيادا مەكەنجاي جەكە كۋالىككە ەنگىزىلەدى, ال قونىس اۋدارۋ تۋرالى ءوتىشىن راتۋشاعا بەرىلەدى» دەدى ۆيتسە-مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا وزگەرىستەر قازاقستان ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋدى ماقسات ەتەدى. ەرجان ءابدىرامان