قازىرگى كەزدە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وزىندىك مارتەبەسى بار نەگىزگى ءۇش ينستيتۋتى – مامانداندىرىلعان, سۋبسيديالىق جانە اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – ۇيىمنىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتى. بۇل قۇرىلىمنىڭ قۇرامىنا يسلام دامۋ بانكى, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى يسلام ۇيىمى, حالىقارالىق يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگى, سونداي-اق يسلام مەملەكەتتەرىنە تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ ۇيىمى كىرەدى.
2. مامانداندىرىلعان ينستيتۋت قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتى
يسلام دامۋ بانكى (يدب) يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ (يكۇ) حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتى بولىپ تابىلادى. بانك ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر قارجى مينيسترلەرىنىڭ 1973 جىلعى 18 جەلتوقساندا جيددا قالاسىندا وتكەن كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسياعا سايكەس قۇرىلعان. ال قىزمەتىن 1975 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا رەسمي تۇردە باستادى. قارجى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بانككە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ اراسىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق پەن نيەتتەستىكتى نىعايتۋ جانە قارجىلىق-بانكتىك جاعىنان كوتەرمەلەۋ.
بانكتىڭ جۇزەگە اسىراتىن قىزمەت اياسى اۋقىمدى. ول يكۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءىرى جوبالارىنا, ناقتى ايتقاندا, قارجىلىق كەلىسىمدەر بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەكتورلارداعى جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋعا قاتىسادى, جەكە جانە مەملەكەتتىك سەكتورلارعا قاتىستى باعدارلامالاردى نەسيەلەۋدى ءجۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق, بانك حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن, قارجى ۇيىمدارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋدى ءوزىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى. بۇل قارجى ۇيىمى بۇرىندارى ءوز رەسۋرستارىنىڭ باسىم بولىگىن ەكونوميكانىڭ مەملەكەتتىك سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتاپ كەلگەن ەدى. جاھاندىق ۇدەرىستەر مەن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ جەكە سەكتوردى دامىتۋعا بەت بۇرۋى يدب-نىڭ دا قارجىلىق-بانكتىك ساياساتىن وزگەرتۋىنە ءماجبۇر ەتتى. وسىعان بايلانىستى بانك بۇگىندە قاتىسۋشى ەلدەرگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى قولعا الۋدا. ستراتەگيادا مەملەكەتتەرگە كورسەتىلەتىن قولداۋ-كومەكتىڭ دەڭگەيى مەن جالپى سيپاتى جانە دامۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ناقتىلاناتىن بولادى.
يسلام دامۋ بانكىنىڭ ەسەپتەسۋ بىرلىگى – يسلام دينارى. ال بانكتىڭ اكتسيونەرلىك كاپيتالى 30 ميلليارد ديناردى, ياعني 42 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى. شتاب-پاتەرى ساۋد ارابيياسىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاسقان. سونداي-اق بانكتىڭ رابات (ماروككو), كۋالا-لۋمپۋر (مالايزيا) جانە الماتى قالالارىندا وڭىرلىك وفيستەرى دە جۇمىس ىستەيدى. الماتىداعى ءوفيسى 1997 جىلى تامىزدا اشىلعان. ول وسى وڭىردەگى ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن قاتار, تمد-دا, قىتايدا, موڭعوليادا جانە شىعىس ەۋروپا ايماعىندا تۇراتىن مۇسىلمان قوعامداستىعىنا قىزمەت كورسەتەدى.
قازىرگى كەزدە يدب-عا گايانا مەملەكەتىن قوسپاعاندا 56 ەل ءمۇشە. بۇل ەلدى مۇشەلىككە الۋ ءجونىندە قازىرگە شەشىم قابىلدانعان جوق. بانكتىڭ پرەزيدەنتى ساۋديالىق دوكتور احماد مۇحاممەد الي. يدب اكتسيالارىنىڭ نەگىزگى ۇستاۋشىلارى ساۋد ارابياسى كورولدىگى, كۋۆەيت, ليۆيا, ءتۇركيا جانە بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرى بولىپ تابىلادى. ال بانكتىڭ جوعارى باسشى ورگانى – باسقارۋ كەڭەسى. كەڭەس وتىرىسى جىل سايىن مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە جۇيەلى وتكىزىلىپ تۇرادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام دامۋ بانكىمەن ىنتىماقتاستىعى ويداعىداي دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. ول قازاقستاننىڭ 1995 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشەلىككە كىرۋىنەن باستاۋ الادى. ويتكەنى, ۇيىمنىڭ جارعىسىنا سايكەس يكۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلدانعان ەل دە بانككە قاتىسۋشى بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن يدب اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بانكتىڭ ءۇش وڭىرلىك وكىلدىگىنىڭ ءبىرىنىڭ الماتىدا اشىلۋى ەرەكشە مارتەبە بەردى. سونىمەن قاتار, 2003 جىلدىڭ 2-3 قىركۇيەگىندە الماتىدا 55 مەملەكەتتەن 600-گە جۋىق دەلەگاتتىڭ قاتىسۋىمەن يدب باسقارۋ كەڭەسىنىڭ 28-ءشى وتىرىسىنىڭ وتكىزىلۋى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا ساتىعا كوتەردى.
وسىنداي قاتىناستاردىڭ ءناتيجەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار دا جۇزەگە اسىرىلدى. مىسالى, ەلىمىزدە يسلام دامۋ بانكى زايمىنىڭ كومەگىمەن الماتى – گۇلشات اۆتوكولىك جولىنىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ, استانا – قاراعاندى اۆتوجولىنىڭ ۋچاسكەسى قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سىزگانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيالىق ورتالىقتى جابدىقتاۋعا قارجى ءبولدى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىن جانە قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىردى. بانك سونداي-اق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيزيكا-تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-ەكسپەريمەنتالدىق بازاسىن تەحنيكالىق جاعىنان جاقسارتۋعا, بۋراباي – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل اۆتوجولىن جاقسارتۋعا, ەلىمىزدەگى پوشتا بايلانىسىن جاڭارتۋعا كومەكتەر كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان يدب-نىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ ءمۇشەسى بولىپ تابىلادى. ءبۇگىندە ەلىمىز يبد اياسىندا وزگە دە يسلام قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى قولعا الۋدا.
ۇيىمنىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنداعى قۇرىلىمنىڭ ەكىنشىسى – ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى يسلام ۇيىمى. بۇل قۇرىلىم 1982 جىلعى 3 مامىردا يكۇ-نىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەسى رەتىندە قۇرىلعان. ونىڭ شتاب-پاتەرى ماروككونىڭ رابات قالاسىندا ورنالاسقان. باستى ماقساتى – ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن كوممۋنيكاتسيا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ بولىپ تابىلادى. قۇرىلىم وسىلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزۋ, بىرلەسكەن مادەني باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. سونداي-اق, بۇل قۇرىلىم يكۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا دىنارالىق ۇنقاتىسۋ قىزمەتىن كەڭەيتۋدى ءوزىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىپ كەلەدى.
ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىمنىڭ جەتەكشى ورگاندارى – باس كونفەرەنتسيادان, اتقارۋشى كەڭەستەن جانە باس ديرەكتوراتتان تۇرادى. اتقارۋشى كەڭەسكە وسى قۇرىلىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى مۇشە بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ قاتارى قازىرگە – 48. ال ۇيىمنىڭ باس ديرەكتورى دوكتور ابدەل ازيز بەن وسمان ات-تۋەيدجري. جۇمىس ءتىلى – اراب, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى. 2003 جىلدىڭ قاڭتارىندا تەھراندا ۇيىمنىڭ وڭىرلىك ءوفيسى اشىلدى. وعان قازاقستانمەن قاتار, 13 مەملەكەت كىرەدى. ۇيىم 1984 جىلدان باستاپ يۋنەسكو-مەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ءجونىندەگى ۇيىمعا كىرەتىندىگى 1996 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا دجاكارتادا وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسىندا رەسمي جاريالانعان ەدى. سودان بەرى ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل قۇرىلىمنىڭ بارلىق ءىرى ءىس-شارالارىنا تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى. اراداعى بايلانىس ءوز دەڭگەيىندە دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. مىسالى, اتالعان ۇيىم قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قولجازبالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كومەك كورسەتتى. ر.ءسۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاندا يسلامنىڭ دامۋى مەن تارالۋى ءجونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءازىرلەۋ جانە جاريالاۋ» جوباسىنىڭ جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاندا مۇسىلماندىق ارحيتەكتۋرانى ۇيرەنۋ» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى.
2003 جىلدىڭ 6-8 قىركۇيەگىندە تريپوليدە (ليۆيا) ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر جوعارى ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ ەكىنشى كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. جيىن قورىتىندىسىندا وعان قاتىسۋشىلار وندىرىستىك ۇدەرىستەردە جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمي زەرتتەۋ سالالارىن ينتەگراتسيالاۋعا, عىلىمي ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەر مەن ونەركاسىپ سەكتورلارى اراسىنداعى بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋگە, عىلىمي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە جاستار مەن ايەلدەردىڭ ءرولىن كوتەرمەلەۋگە قاتىستى بىرلەسكەن كومميۋنيكە قابىلدادى. سونداي-اق, وسى كونفەرەنتسيادا عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قولداۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, يسلام ەلدەرىندە عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى كونسۋلتاتسيالىق كەڭەستىڭ جاڭا قۇرامى سايلاندى. ونىڭ قۇرامىنا ازيا وڭىرىنەن قازاقستان كىردى.
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنداعى مامانداندىرىلعان ينستيتۋتتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ءۇشىنشى قۇرىلىم – جيددا قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگى (IINا). اگەنتتىك 1972 جىلى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 3-ءشى كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان قارارعا سايكەس قۇرىلعان. ونىڭ تىلشىلەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جۇمىس ىستەيدى, سونداي-اق اگەنتتىك بۇگىندە ءوز تىلشىلەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتە ءتۇسۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. اگەنتتىك يكۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مۇددەلەرىنە ورتاق جاڭالىقتار مەن رەپورتاجداردى اراب, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە كۇندەلىكتى جاريالاپ وتىرادى. بۇل اقپارات قۇرالىنىڭ كىتاپ شىعارۋعا دا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن اگەنتتىك بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا جانە سومالي ەلدەرى تۋرالى كىتاپتار شىعارعان.
نەگىزىنەن ءىىNA ءوز جاڭالىقتارى مەن اقپاراتتارىن كاتار جاڭالىقتار اگەنتتىگى ارقىلى اراب, اعىلشىن جانە پورتۋگال تىلدەرىندە اراب الەمىمەن قاتار, ازيا, امەريكا جانە ەۋروپانىڭ 700 ەلدى مەكەنىنە تاراتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, اگەنتتىك جاڭالىقتار بيۋللەتەنىن مۇشە مەملەكەتتەرگە ەلەكتروندى پوشتا بويىنشا كۇن سايىن جىبەرىپ وتىرادى. بۇلاردان بولەك ءىىNA پانافريكا جاڭالىقتار اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتىن (راNA) پايدالانۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ جاڭالىقتار بيۋللەتەنىمەن افريكاداعى ەلدەردى دە قامتاماسىز ەتەدى.
قازىرگى كەزدە اگەنتتىكتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جەكە سەكتوردى دامىتۋعا بايلانىستى رەفورمالار قولعا الىنىپ جاتىر. ونداعى ماقسات – اگەنتتىكتى يكۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەر الماساتىن ورتالىعىنا اينالدىرۋ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني ءومىرىن ناقتى كورسەتۋ, جىل سايىن مۇسىلمان الەمىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعالار مەن كورنەكتى تۇلعالار تۋرالى كىتاپتار شىعارۋ, مەملەكەتتەر اراسىندا اقپاراتتار الماسۋعا ىقپال ەتۋ.
مامانداندىرىلعان ينستيتۋتتىڭ ءتورتىنشى قۇرىلىمى – يسلام ەلدەرىنە تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ ۇيىمى (ISBO). بۇل ۇيىم 1975 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونىڭ قىزمەتى – الەم جۇرتشىلىعىن يسلام وركەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن تانىستىرۋ, يسلام مۇرالارىنىڭ ماڭىزىن ناسيحاتتاۋ, شەتەلدىكتەردى اراب تىلىنە ۇيرەتۋ, راديو جانە تەلەديدار باعدارلامالارىمەن الماسۋ, سونداي-اق يسلام مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ. ال ISBO-نىڭ شتاب-پاتەرى جيددا قالاسىندا ورنالاسقان.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.