«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سۇراقتارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى امانجول نۇرماعامبەتوۆ پەن ۆيكتور مالينوۆسكي جاۋاپ قايتارادى.
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستاۋعا قۇقىعى بار ما؟
– پرەزيدەنتتىككە كانديدات تىركەۋگە دەيىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە داۋىس بەرۋگە ەكى كۇن قالعانعا دەيىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا بۇل تۋرالى جازباشا ءوتىنىش بەرە وتىرىپ ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستاي الادى.
– رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جوعارى ورگانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇسىنعان كانديدات تۋرالى ءوز شەشىمىن وزگەرتۋگە قۇقىلى ما؟
– رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جوعارى ورگانى تىركەۋگە دەيىن جانە تىركەۋدەن كەيىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا تيىسىنشە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنىس جاساۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىككە كانديدات ۇسىنۋ ءجونىندەگى ءوز شەشىمىنىڭ كۇشىن جويا الادى. دەگەنمەن, باسەكەلەستىككە كەپىل رەتىندە جانە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ەرەجەسىندە بەلگىلەنگەنىندەي, تىركەۋ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن كانديداتتاردىڭ شىعىپ قالۋى ناتيجەسىندە پرەزيدەنتتىككە ەكىدەن كەم كانديدات قالعان جاعدايدا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوز قاۋلىسىمەن سايلاۋدىڭ مەرزىمىن ۇزارتا الادى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇسىنىلعان كانديدات تۋرالى شەشىم كۇشىن جويعان نەمەسە كانديداتتىڭ ءوزى كانديداتۋراسىن الىپ تاستاعان جاعدايدا ءۇمىتكەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىنىنىڭ ورنىن تولتىرا ما؟
– ەگەر پرەزيدەنتتىككە كانديدات ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستاعان نەمەسە كانديداتتى ۇسىنۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋ وسىعان ءماجبۇر ەتەتىن سەبەپتەرسىز جۇرگىزىلگەن بولسا, وندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنان جۇمسالعان شىعىستىڭ ءبىر ءبولىگىن كانديداتتىڭ نەمەسە تيىسىنشە ونى ۇسىنعان قوعامدىق ءبىرلەستىكتىڭ ەسەبىنە جاتقىزۋعا حاقىلى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار سايلاۋ ناۋقانى كەزەڭىندە اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتتەرىنەن ۋاقىتشا بوساتىلا ما؟
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار ولاردىڭ تىركەلگەن كۇنىنەن جانە سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى جاريالانعانعا دەيىن جۇمىستارىنان, اسكەري قىزمەتتەرىنەن جانە ءاسكەري جيىنداردان بوساتىلادى. كانديداتتىڭ سايلاۋ ناۋقانى كەزەڭىندە جۇمىستان, اسكەري قىزمەتتەن جانە اسكەري جيىنداردان بوساتىلۋىن نەمەسە بوساتىلمايتىندىعىن پرەزيدەنتتىككە ءۇمىتكەردىڭ ءوزى شەشەدى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتى پرەزيدەنتتىككە ءبىر ۋاقىتتا كانديدات بولىپ تابىلاتىن بولسا, سايلاۋالدى ناۋقانى كەزەڭىندە مەملەكەت باسشىسى ءمىندەتىن اتقارۋدان بوساتىلا ما؟
– بوساتىلمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 42-بابى 3-تارماعىنا ءسايكەس, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتتىگىنە قايتا سايلانىپ, پرەزيدەنتتىك لاۋازىمىنا كىرىسكەن, سونداي-اق, پرەزيدەنت لاۋازىمىنان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلعان نەمەسە ونىڭ قايتىس بولعان كەزىنەن باستاپ توقتاتىلادى. كونستيتۋتسيانىڭ 47-بابى 1-تارماعىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اۋرۋىنا بايلانىستى ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتسىزدىگى جاعدايىندا لاۋازىمىنان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, نەگىزگى زاڭنىڭ 47-بابى 2-تارماعىندا بەلگىلەنگەنىندەي, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەملەكەتتىككە وپاسىزدىق جاساعان جاعدايدا لاۋازىمىنان شەتتەتىلۋى مۇمكىن. ەل كونستيتۋتسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن لاۋازىمىنان بوساتۋ تۋرالى بۇدان باسقا تاسىلدەر قاراستىرىلماعان.
– Cايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ قىزمەتىنە قانداي كەپىلدىكتەر بەلگىلەنگەن؟
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار تىركەلگەن كۇنىنەن باستاپ جانە سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى جاريا ەتىلگەنگە دەيىن ولاردى جۇمىستارىنان بوساتۋعا بولمايدى. سونداي-اق ولار وزدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز باسقا جۇمىسقا نەمەسە وزگە لاۋازىمدىق قىزمەتكە اۋىستىرىلمايدى, ءىسساپارعا جىبەرىلمەيدى, اسكەري جيىندارعا شاقىرىلمايدى. پرەزيدەنتتىكتەن ءۇمىتكەرلەردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ كەزەڭدەرى تىركەلگەن كۇنىنە دەيىنگى ماماندىعى بويىنشا ىستەگەن جۇمىسى ەڭبەك ءوتىلى رەتىندە ەسەپتەلەدى.
– كانديداتتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى دەگەن نە جانە ونىڭ مازمۇنى قانداي؟
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ ارقايسىسىنىڭ بولاشاققا باعدارلانعان سايلاۋالدى باعدارلاماسى بولۋى ءتيىس. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدا سايلاۋالدى باعدارلامالاردىڭ مازمۇنى تۋرالى ارنايى تالاپتار بەلگىلەنبەگەن. تاجىريبەدە پرەزيدەنتتىكتەن ءۇمىتكەرلەردىڭ باعدارلامالارىندا ەكونوميكا, ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋ, سىرتقى قاتىناستار, قورعانىس, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, مەملەكەتتىك ورگانداردى جەتىلدىرۋ جانە باسقا دا سالالارعا قاتىستى ماسەلەلەر كورىنىس تابادى.
بىراق سايلاۋالدى باعدارلامالاردا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشتەپ وزگەرتۋ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋ, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ, الەۋمەتتىك, تاپتىق, ۇلتتىق, ءدىني تۇرعىداعى يدەيالارعا شاقىرۋعا, سونداي-اق زاڭنامالاردا قاراستىرىلماعان اسكەريلەندىرىلگەن قۇرىلىمداردى قۇرۋعا جول بەرىلمەيدى. اتالعان تالاپتار بۇزىلعان جاعدايدا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كانديداتتى تىركەۋدەن باس تارتادى. ال پرەزيدەنتتىككە ۇسىنىلعان كانديداتتىڭ تىركەلگەننەن كەيىنگى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا وسىلار كورسەتىلگەن جاعدايدا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءۇمىتكەردى تىركەگەندىگى تۋرالى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويادى.
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىمەن شىعۋى مىندەتتى بولىپ تابىلا ما؟
– بۇل كانديداتقا مىندەتتى ەمەس, ول ءوزىنىڭ قۇقىعى. جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءۇمىتكەردىڭ ارقايسىسى سايلاۋشىلاردىڭ كوپ داۋىسىن الۋعا ۇمتىلاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى مەن جان-جاقتىلىعىنا, ونىڭ تارتىمدىلىعىنا, سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى. ەگەر قانداي دا ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى كانديدات ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىمەن شىققىسى كەلمەسە, ول – ۇمىتكەردىڭ ءوز ەركى. بۇعان قاتىستى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدا قانداي دا ءبىر زاڭنامالاردى بۇزۋشىلىق سالدارى قاراستىرىلماعان.
– پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باستاماشى توپتاردى قۇرۋعا بولا ما؟
– جوق. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدا باستاماشى توپتى قۇرۋ قاراستىرىلماعان.
– پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى قانداي؟
– كانديداتتار وزدەرىنىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىن قۇرۋعا قۇقىلى. ولار ۇمىتكەرلەرگە سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ بارىسىندا كانديداتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى. پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەر سەنىم بىلدىرىلگەن ادامداردى ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا انىقتايدى. سەنىم بىلدىرىلگەن ادامداردىڭ سانى ءاربىر ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىندا ءۇش ادامنان اسپاۋى ءتيىس. سەنىم بىلدىرىلگەن ادامداردى تىركەۋ ءۇشىن ءۇمىتكەر ول جونىندە سايلاۋ كوميسسيالارىنا حابارلاۋى قاجەت.
سايلاۋ كوميسسياسى سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدى تىركەگەننەن كەيىن وعان ءتيىستى كۋالىك بەرەدى. سەنىم بىلدىرىلگەن ادام قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولۋى كەرەك جانە ول قانداي دا ءبىر سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشى بولماۋى ءتيىس. دەگەنمەن, ەگەر كانديداتتىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشى رەتىندە ەڭبەك دەمالىسىندا بولسا, وعان تىيىم سالىنبايدى. ال سەنىم بىلدىرىلگەن ادام ءوزىنىڭ مارتەبەسىن سايلاۋ ناۋقانى اياقتالعان سوڭ, پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ شەشىمى بويىنشا دوعارادى.
– سايلاۋالدى ۇگىت دەگەن نە جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتارتىبى قالاي؟
– سايلاۋالدى ۇگىتتىڭ ماقساتى – پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سايلاۋشىلاردى وزىنە داۋىس بەرۋگە ۇندەيتىن باستى ناسيحاتتىق قۇرالى. شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوقتاردىڭ, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇگىت جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنە بولمايدى. سايلاۋالدى ۇگىت كانديداتتاردى تىركەۋ مەرزىمى اياقتالعان كەزدەن باستالىپ, جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا داۋىس بەرەتىن كۇنگە ءبىر تاۋلىك قالعاندا اياقتالادى. ياعني, 2011 جىلعى 3 ناۋرىزدان باستالادى جانە 1 ءساۋىر كۇنگى ساعات 24.00-دە اياقتالادى.
ال سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى, سونداي-اق سايلاۋالدى شارالاردى وتكىزۋ بويىنشا, كانديداتتار مەن ولاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىنىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋى جولىمەن جانە باسپالىق, اۋديوكورسەتىلىمدەر, تاعى باسقا دا ۇگىت ماتەريالدارى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, قارۋلى كۇشتەر اسكەريلەرىنىڭ, باسقا دا اسكەري قۇرامالاردىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سۋديالاردىڭ, سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ, ءدىني ءبىرلەستىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋىنە تىيىم سالىنادى.