مەن بۇكىل سانالى عۇمىرىمدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارناپ كەلە جاتقان اداممىن. ءاسىرەسە, دانىشپان اباي مەن ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارىن وقىتۋ جونىندەگى كىتاپتار جازۋ بارىسىندا ۇلتىمنىڭ اسىل قاسيەتتەرىنە, قاجىر-قايراتىنا ەشكىمگە ۇقسامايتىن قادىرىنە, سالت-داستۇرىنە, باي تىلىنە ءتانتى بولىپ كەلەمىن. سودان دا بولۋ كەرەك, قازاق دەسە, قازاق جۇرتى دەسە, ونىڭ ابىرويى دەسە, ورنىمنان تىك تۇرىپ, بەتىنە ينەنىڭ جاسۋىنداي شاڭ-توزاڭ قوندىرماۋعا انت ەتىپ جۇرەتىنىم. تورتكۇل دۇنيەنىڭ مىقتى دەگەن تالاي ەلىندە بولدىم. اقش-قا دا بارىپ, ولاردىڭ مۇعالىمدەرىنە ءدارىس وقىدىم. ءسويتىپ, قازاقتى تانىتتىم. سوندا كورىپ- بىلگەنىم, كىم بولساڭ دا ولاردىڭ زاڭىنا, تارتىبىنە باعىنادى ەكەنسىڭ. قيا تارتۋعا, ەركىندىك دەپ ەركەلىك جاساۋعا, ءوزىم بىلەمىن دەپ بۇلتاقتاۋعا جول جوق.
مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ سەبەبى, سوڭعى كەزدەرى باسقانى بىلاي قويىپ, بالاباقشا بۇلدىرشىندەرى مەن مەكتەپ وقۋشىلارى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر اراسىندا ۇلتتىق ۇلگىدەن اۋىتقىپ حيدجاب كيۋ ەتەك الىپ بارا جاتىر. بىردەن ايتايىن, مەن بۇعان قارسى اداممىن.
ءيا, ۇستەمدىكتىڭ نەبىر سويقاندارىن باستان وتكىزگەن قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, تورتكۇل ءدۇنيەگە بودان ەمەس, بوستان ەكەنىن تانىتتى. بۇل كۇنگە قالاي جەتتىك دەگەنگە ايتار جاۋابىم, ۇستاعان باعىتىمىزدىڭ دۇرىستىعىندا جاتىر. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز بارلىق ادامعا تەڭ قۇقىق بەرىپ وتىر. گۋمانيزم, يماندىلىق, ىزگىلىك جاعىنان بولسىن كوش ىلگەرى تۇر. قايتالاپ ايتامىن, ءدال وسىنداي ەركىندىكتى بەرگەن زاڭ وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوزىندە دە كەمشىن دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. ءتىل, ءدىن جاعىنان كەيبىر ەلدەردە شەكتەۋدىڭ بار ەكەنىن ەستىپ ءجۇرمىز. سويتە تۇرىپ, ەركىندىكتى ەركەلىك دەپ ۇعىپ, بۇيرەكتەن سيراق شىعاراتىن, وزگەنى قويىپ, ءوز قانداستارىمىزدىڭ بار ەكەنى توبە كورسەتەدى. ال سىرتتاعى ەلدىڭ قىزىل-جاسىلىنا كوز سالىپ, زاڭى ونداي ەكەن, تالابى مىنانداي ەكەن دەيتىندەردىڭ ۇشقارى ءسوزىن ەستىگەندە – ءوز مەملەكەتىمىزدى وزگەنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالدىرمايىق, اعايىندار, وسى كۇنگە قالاي جەتىپ ەدىك, جۇزدەگەن ارىستارىمىزدان, ميلليونداعان قانداستارىمىزدان ايىرىلدىق, سونى نەگە ەستەن شىعارامىز دەگىم كەلەدى.
زاڭنىڭ دا زاڭى, ادەتتىڭ دە ادەتى بار ەمەس پە؟ بەسىكتەن بەلى شىقپاعان, قابىرعاسى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىمەگەن قىز بالاعا حيدجاب كيگىزۋ قازاق جۇرتىنىڭ قاي سالتىندا بار ەدى؟ قاجەت بولىپ جاتسا, بالادان باستاپ, قارتقا دەيىنگى ۇلتتىق ۇلگىدەگى كيىمدەرىمىزدى كيگىزەلىك. سونى ۇردىسكە اينالدىرالىق. مەن بويجەتكەندەردىڭ كيىم كيىسىنە ۋاقىتشا اعىم شىعار دەپ كوپ ءمان بەرە بەرمەيتىنمىن. ال ءبۇلدىرشىندەردى بۇركەپ قويعان قىلىقتى قولدامايمىن. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا جات نارسە عوي. تەلەديداردى كورىپ, باسىلىمداردى قاراپ وتىرامىن. ءتىپتى, كۇشكە سالعىلارى كەلەتىندەر دە تابىلىپ جاتادى. باۋىرلار-اۋ, 20 جىلعا ەندى تولعالى وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىنە جەتەيىك تە! بۇل كۇن بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ەندەشە, زاڭعا باعىنۋىمىز كەرەك, ءبىز زايىرلى ەلمىز, وسىنى ەستەن شىعارمايىق. ەگەر ءبىز ءوز زاڭىمىزدى, ءوز سالتىمىزدى وزگەنىڭ ۇلگىسىنە ايىرباستاپ جىبەرسەك, ءبىراز جىلداردان كەيىن ۇلتتىق بولمىسىمىزدان ايىرىلىپ قالمايمىز با؟ سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىنە جەتىپ, ەلدىك تۇعىرىمىزدى بيىكتەتە بەرەلىك. بۇعان ۇيىتقى بولاتىن دا, تىرەك بولاتىن دا قازاق ەلى, قازاق جۇرتى.
ءوز داستۇرىمەن جۇرگەن قازاق حالقىنىڭ قىزدارى قاشان ۇيا بۇزىپ, شەكتەن شىعىپ ەدى؟ ۇلى انالارىمىز بەتىن بۇركەمەي-اق ۇرپاعىن دۇنيەگە اكەلىپ, اسپەتتەپ ءوسىرگەنىن كىم جوققا شىعارادى؟ مەن دىنگە قارسى ەمەسپىن, ءبىر جاراتۋشىنىڭ بار ەكەنىنە بۇرىن دا سەنگەنمىن, قازىر دە سەنەمىن, شەك كەلتىرمەيمىن. مەن عانا ەمەس, اتا-بابالارىم دا, اكەم دە, انام دا سونداي بولعان. ەندەشە, ءدىنىمىزدى قۇرمەتتەي وتىرىپ, ءداستۇرىمىزدى دە ارداقتايىق.
ءدىن كيىم كيۋدە ەمەس, ىزگى ءجۇرەكتىڭ تۇكپىرىندە جاتسىن. بالاعا حيدجاب كيگىزۋگە قارسى ەكەنىمدى ءبىلدىردىم. ونداي كيىم ونىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەر ەتۋى ءمۇمكىن. اسىرەسە, كۇن قايناپ تۇرعاندا شىمقانىپ ءجۇرۋ قىز بالاعا وڭاي سوقپاسى انىق. ولار دەنە تاربيەسى پانىنە قاتىسىپ, شىنىعىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇيرەنۋى ءتيىس ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ءلازىم. ونىڭ ۇستىنە قىز بالانىڭ ەركىن ويناپ, ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا دا حيدجابتىڭ كەدەرگىسى از بولماس دەپ بىلەمىن. ءبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ وڭىردە دە وندايلار كەزدەسكەن. ءتۇسىندىردىك, ۇلت ەكەنىمىزدى ۇقتىردىق, سالتىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن دايەكتەدىك, سوڭى جاقسى اياقتالدى.
ادام ءوزى تازا بولسا, ار-ۇياتىن, قىز بالاعا ءتان نازىكتىكتى ساقتاسا ازبايدى دا توزبايدى. قۇران كارىمدە بارلىق ۇلت وسىلاي بولسىن دەگەن قاعيدا جوق, ونى ءدىن وكىلدەرى دە ايتاتىن شىعار. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ ءدىن سالاسىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىز وسىنداي نارسەلەردىڭ الدىن الىپ, اقاۋلىققا جول بەرمەي, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزسە, قانە. دىندەگى ەركىندىكتى ەركەلىككە ۇلاستىرمايىق, ەل زاڭىنا دەن قويىپ, بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ساقتايىق دەگەن قاعيداتتى ولار اركىمنىڭ قالاۋى دەپ كولگىرسىمەي, وزگە ءدىن وكىلدەرىنەن اسىرىپ ايتسا, ارتىق بولماس ەدى. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ ءدىن يەلەرىنەن گورى, وتانىمىزدا وزگە جات دىندەردىڭ ءۇنى كەيدە وكتەم ەستىلىپ, سولاردىڭ سوڭىنان ەرەتىندەر تۋرالى ءجيى ايتىلىپ قالىپ جاتادى. سول تۇستا بۇل قالاي بولدى دەگەن سۇراق ءجۇرەگىمدى شاباقتاپ, شاراسىز كۇي كەشەتىنىم بار. بوستاندىعىمىزعا داق تۇسىرەتىن داراقى قىلىقتان, جات ادەتتەن ساق بولساق ەكەن. ساقتانساڭ عانا ساقتايمىن دەگەن عوي اللا!
ارينە, كەيبىر اعايىندار باسىپ بارا جاتقان باتىستىق ۇلگىنى نەگە ءسوز ەتپەيدى دەيتىن شىعار. مەن وعان دا قارسىمىن. قولداعان ەمەسپىن, قولدامايمىن دا, ءار قازاق قازاق بولىپ تۋىپ, قازاق بولىپ ومىردەن ءوتۋى ءتيىس. سوندا عانا ول اتا-بابا اماناتىن ورىنداپ, اتا-انانىڭ باتاسىنا ادال بولادى.
ءبىز بۇل دۇنيەگە پاك, بەتىمىز اشىق ءسابي بولىپ كەلىپ, سونداي كەيىپتە ول دۇنيەگە كەتەمىز. مۇنىڭ استارىندا ادامعا وي سالار ۇلكەن فيلوسوفيا, تاعىلىم, تانىم جاتىر. بايسىڭ با, كەدەيسىڭ بە, باستىقسىڭ با, كارىسىڭ بە, قازاقسىڭ با, ورىسسىڭ با – قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولساڭ دا وسى كورىنىس ورتاق.
جاسىراتىنى جوق, ابايدان العان ۇلگى مە, مۇحتاردان دارىعان قاسيەت پە, جانىمداي جاقسى كورىپ وتىرسام دا كەيدە ءوز قانداستارىما وكپەلەپ قالاتىنىم بار. مەن انا جاسىن بىلاي قويىپ, پايعامبار جاسىنان اسىپ بارا جاتقان جايىم بار. كوڭىلگە كەلسە دە ايتايىن, اسىرەقىزىلعا اۋەسپىز. ءبىرەۋدەن ءبىر نارسە كورە قالساق, سونى الۋعا, جىلتىراعىنا تەلمىرە قاراپ, ۇيرەنە قويىپ, ۇلگى تۇتىپ, وي مەن بويىمىزعا شاق پا شاق ەمەس پە دەمەي جاپسىرا سالۋعا قۇشتارمىز. ارينە, اركىمنىڭ ءوز تالعامى بار دەيىك. دەگەنمەن, قازاق ەكەنىمىزدى ەستەن نەگە شىعارامىز؟ ماسەلە كيىمدە ەمەس, بالانىڭ تاربيەسىندە جاتىر. سوعان ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋ كەرەك.
مەنىڭ قازاعىم وڭ جاقتاعى قىزىن التىنداي ساقتاپ, الاقانىندا ۇستاعان. اياۋلىسىنا بالاپ, بەتىنەن قاقپاي, تەكسىزدىككە جىبەرمەي, جاقسى ادەت, ونەگەلى سوزبەن وسىرگەن. ەڭ ءبىرىنشى جان تازالىعى مەن ءتان تازالىعىنا نازار اۋدارعان. اپپاق قالپىندا ارداقتىسىنىڭ قولىنا تاپسىرۋدى, ەل الدىندا ۇياتقا قالماي ۇزاتۋدى ويلاعان. بۇل مەنىڭ اتا-بابامنىڭ ماقساتى, اق تىلەك, ارمانى ەدى. وسى ءداستۇر ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان. ءالى دە بۇل ءۇردىس زامانعا قاراي جاڭارىپ, ورنىعىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ جاراسىمدى جاڭاشىلدىعىمىزدى كورسەتەدى.
شەتتەن كەلگەندەرگە ەلىكتەۋ وپا بەرمەيدى, وپىندىرادى. سوندىقتان قانداستارىما قاراپ ايتارىم, اتا-بابامىز جەتپەگەن باق پەن باقىتتى, قۇت پەن بەرەكەنى قادىرلەيىك! ادالدىق تانىتايىق! وسىدان كەم بولمايمىز, قايتا كەڭ بولامىز. قازاعىم ءوزىنىڭ ءدىنىمەن-اق, سالت-داستۇرىمەن-اق بىزگە وسىنشا بايتاق دالانى, ۇلان اسىر بايلىقتى قالدىرعان عوي. بۇل – ولاردىڭ اماناتى. وسى اماناتتى كەيىنگىلەردىڭ قولىنا – ءوزگەگە ەلىكتەپ-سولىقتاماي, جاقسىمىزدى داۋىرگە قاراي ادالدىق تارازىسىنىڭ باسىندا ولشەپ, باسقانىڭ زيانى جوق جاقسىسىمەن دامىتا بىلسەك, ۇتىلمايمىز, ۇتامىز. كوزسىز بىرەۋدىڭ «قۇشاعىنا» كىرىپ كەتۋ, نانىم, سەنىمىنە يلانۋ, قۇدىرەت ساناپ بەرىلۋ, قۇلداي قۇلشىلىق جاساۋ, نە كوزگە وت بوپ كورىنگەن جىلتىراعىنا قول جىلىتامىن دەپ, ارتىنان وكىنۋ وپا بەرمەيدى. ارعى-بەرگى تاريحتى قاراپ وتىرساڭ, سونداي جات قىلىقتان جويىلىپ كەتكەن جۇرتتاردىڭ قاسىرەتىن اڭعارعاندا اتتەڭ-اي, ءاي دەيتىن ادامى, ايبىندى اناسى, قوي دەيتىن قوجاسى, بولمادى ما ەكەن دەيسىڭ.
ءبىز – قىز تاربيەسىندە وزگەنىڭ ەمەس, ءوز ۇلگىمىزگە جۇگىنەيىك. ءۇش بيدىڭ اتالى سوزىنە دەن قويالىق. بۇگىنگى قىز – ەرتەڭگى انا! الىپ تا, باتىر دا, دانا دا انادان تۋادى. قازاقتىڭ قاي اناسى بەتىن بۇركەپ ءجۇرىپ ەدى؟ الەمگە ۇلگى بولعان قازاق انالارى حيدجاب كيىپ ءجۇرىپ پە ەدى؟ ەر-ازاماتتىڭ قاتارىندا جاۋعا شاپقان قىزدارىمىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ كورەيىكشى. ونى ايتاسىز, ۇلعا بالاپ وسىرگەن قىزدى جىگىت دەپ شاتاسقاندار دا از با ەدى تاريحتا. ارىعا بارماي-اق ءبۇگىننەن مىسال كەلتىرسەم, قازاعىمدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان ايمان مۇساقوجاەۆا مەن جانيا ءاۋباكىروۆا, مايرا مۇحامەدقىزى, روزا رىمباەۆا, كەشە عانا ومىردەن وزعان جەز تاڭداي ءانشى روزا باعلانوۆا كىمنەن كەم؟ حيدجاب كيمەسە دە حالقىمىزدىڭ ادەت, ادەبىمەن-اق الەمدى باۋراپ الدى عوي. سولارداي بولساق دەگەن شەتەلدىكتەر تابىلعان. بىراق ولار ۇلتتىق ۇلگىسىنەن ۇزاپ كەتە الماعان. ءبىز دە سونداي ءوز دىنىمىزگە, سالت-ءداستۇرىمىزگە, دىنىمىزگە, دىلىمىزگە ادال بولۋىمىز كەرەك. ءوزىمىز عانا ەمەس, ۇرپاعىمىزدى دا سول جولدان اداستىرماي, العا وزدىرۋعا ءتيىستىمىز. سوڭعى ايتارىم, اتا-انالار, ۇرپاعىمىزدى قازاقى قالىپتا, ۇلتتىق ۇلگىدە ءتاربيەلەيىك. وزگەنىڭ ادەت-عۇرپىنا ساقتىقپەن قارايىق.
قانيپا بىتىباەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
وسكەمەن.