انامنىڭ ناعاشى شەشەمە بەرىپ جىبەرگەن سالەم-ساۋقاتىن الىپ جورتىپ كەلەمىن. جول-جونەكەي قيالعا باتىپ كەلە جاتىپ اڭعارماعان ەكەنمىن.
– ە, بالا, جول بولسىن؟ – دەگەن داۋىسقا جالت قاراسام, ساقال شاشى اپپاق قاريا ءدال جانىما كەلىپتى. جەتەگىندە قورجىن ارتقان كوك ەسەگى بار. ايدالادا جالعىز ءوزىم عانا كەلە جاتقان سياقتى ەدىم, مىنا كىسىنىڭ قايدان شىعا كەلگەنىنە تاڭعالعانىم سونشا!
– قىزىلارىققا وقۋعا بارا جاتىرمىن, – دەپ مۇرىن استىنان مىڭگىرلەدىم. اڭىزعا تولى شىعارمالاردى كۇندىز-ءتۇنى وقىعاندىقتان با, الدىمدا تۇرعان اتا بەينە ەرتەگى الەمىنىڭ كەيىپكەرىندەي كورىنگەن. وسىنى بايقاپ قويدى ما اتانىڭ جۇزىنە جىلىلىق جۇگىردى:
– وقىعانىڭ جاقسى, وقىساڭ بارىنەن وزاسىڭ, ءبىلىمدى, ءىلىمدى, بولاسىڭ. بارلىق جاقسىلىق تەك قانا ەڭبەكپەن كەلەدى, – دەپ ءوز-ءوزىنەن كۇبىرلەي ءسويلەپ, اياڭداپ كەتە بەردى.
مەن دە توبەسى كورىنگەن اۋىل جاققا اسىعا باسىپ, جىلجىدىم.
– ءاي, بالا سەن قاي جىلى دۇنيەگە كەلدىڭ؟ – سوڭىمنان شىققان داۋىسقا تاعى دا جالت قارادىم. قىزعىلت شاعىل قۇم القابىندا اپپاق كيىمدى اتا توقتاپ, ماعان قاراپ داۋىستاپ تۇر ەكەن.
مەن ءجون ايتتىم.
اتا از-كەم ويلانىپ تۇرىپ قالدى. سونان كەيىن:
– ەسىڭدە ساقتا, بالام, سەنىڭ تۋعان جىلىڭ بارىس. بۇل جىلى تۋعان بالالار ەرجۇرەك, شىنشىل, ادىلەتتى بولادى. وتتان دا, وقتان دا قورىقپايدى. نامىستىڭ تۋىن بيىك ۇستايتىن قولباسشى, قارا ءتۇنەكتى جارىق قىلاتىن جولباسشى, ويىنا العانىن ورىندايتىن كۇرەسكەر, ەرىنبەيتىن ەڭبەككەر بولادى. جولىڭدا كوپ قيىنشىلىقتار كەزدەسەدى, ونى ءسوزسىز جەڭەسىڭ, جەڭىسكە جەتسەڭ ماساتتانبايتىن بول. ال قولىڭدى جاي. مەن ساعان باتا بەرەيىن, – دەپ اتا الدەنەنى ايتىپ, ەرنىن كۇبىرلەتىپ تۇردى دا, بەتىن سىيپاپ ارى قاراي اياڭداپ جۇرە بەردى. ەرتەگى-اڭىزداعى اتا بەينەسىندەي كورىنگەن شالدىڭ ءسوزىنىڭ ءتۇپ توركىنىن ءتۇسىنە الماي, جۇرەگىم دۇرسىلدەپ ودان سايىن قورقىپ, اۋىلعا قاراي بەزىپ الا ءجونەلدىم. ءبىرازدان سوڭ قايتا اينالىپ ارتىما قاراسام, كوك ەسەك جەتەكتەگەن شالدىڭ قاراسى دا كورىنبەيدى. ال سودان تابانىما كىرگەن تىكەنەككە دە قاراماي اۋىلعا جەتكەنشە وكپەم ءوشىپ جۇگىرگەنىم بار. اۋىلعا جەتپەي جاتىپ, الدىمنان شىققان اپاما:
– اپا, انا ەرتەگىدەگى شال كوك ەسەگىن جەتەكتەپ قۇم اراسىندا قىدىرىپ ءجۇر, – دەپ ەدىم:
– ول رامازان اتاڭ عوي, ءوز-وزىمەن سويلەسىپ, جىل تارقاتىپ, ەكى اۋىل اراسىندا جاياۋ جۇرە بەرەدى. قورىقپا, بالام, ول كىسىنىڭ اۋىزى دۋالى, كوپتى كورگەن قاريا, ايتقانى كەلەدى – دەدى.
نەگە ەكەنىن قايدام, سول اتانىڭ ايتقانى كەلگەنىن, ىشكى جان الەمىمدى ءجۇز شارلاپ, مويىنداپ وتىرامىن. بارىس جىلى دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىن اسا دالدىكپەن قالايشا بولجاپ بىلگەنىنە ءالى كۇنگە شەيىن تاڭىم بار.
جالپى بالا كەزىمدەگى اۋىلداعى اقساقالداردىڭ ىشىندە بالعاباي قاريانىڭ بەينەسى جادىمدا جاقسى ساقتالىپ قالىپتى. ول كىسى ەكى يىعىنا ەكى كىسى ءمىنگەندەي قاپساعاي دەنەلى, از سويلەپ, كوپ تىڭدايتىن ادام ەدى. تۇركسىب تەمىر جول قۇرىلىسىن سالۋعا قاتىسقان, ءومىرىنىڭ سوڭىنا شەيىن قايلا مەن كۇرەگى قولىنان تۇسپەي كەتكەن ناعىز جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلى بالعاباي اتانى جۇرتتىڭ ءبارى سىيلايتىن. ونسىز اۋىل ىشىندە ارا-تۇرا كەزدەسىپ تۇراتىن داۋ-داماي شەشىلمەيتىن. الدىنا اقىل سۇراپ كەلگەن ادامدى اسىقپاي-ساسپاي تىڭداپ, ويلانىپ وتىرىپ, شەشىمىن ءبىر-اق ايتاتىن. نە ايتسا دا اۋىل ادامدارى ءۇشىن ونىڭ ۇكىمى قاتال زاڭ ىسپەتتەس ەدى. بالعاباي اتانىڭ ايتقان سوزىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرە المايتىن. ويتكەنى, ول كىسىنىڭ ءىسى مەن ءسوزىنىڭ اراسىندا الشاقتىق مۇلدە بولمايتىن.
ءالى كۇنگە شەيىن ەسىمنەن كەتپەي قالعان ءبىر وقيعانى جادىمنان وشىرە الماي قويدىم. اۋىلدا ءجيى-ءجيى اركىممەن ءبىر ءتاجىكەلەسىپ قالاتىن ءشالتاي دەگەن بالعاباي اتانىڭ قۇرداسى بار ەدى. ءوزى سوعىسقا قاتىسىپ, جۇيكەسى جۇقارعان ول اراسىندا اقاڭدى دا سىلتەپ الاتىن. سول كىسى ءجيى-ءجيى بالعاباي اتامەن كەلسىن-كەلمەسىن قىزىل كەڭىردەك بولىپ كەرىسە بەرەتىن. مۇندايدا بالعاباي اتا ۇتىمدى ءسوز ايتىپ, ونىڭ مىسىن باسىپ تاستايتىن. ءبىر كۇنى اياق استىنان شۋ شىققانى. سول ءشالتاي شالدىڭ سوتقارلاۋ بالاسى قىزىپ العان با, بالعاباي اتانىڭ بەتىنەن السا كەرەك. وزىنشە وسىلايشا اكەسىنىڭ كەتىپ جۇرگەن ەسەسىن قايىرماق بولعان كورىنەدى. مىنەزى سابىرلى بالعاباي قاريا جۇمعان اۋىزىن اشپاي, بالاڭ جىگىتتىڭ اكەسىنە الدەكىمنەن سالەم ايتىپتى.
كەش باتىپ, اۋىلعا مال كەلىپ, ازان-قازان بولىپ جاتقاندا, جينالعان بالا-شاعا قىزىق كورىنىسكە تاپ بولدىق. الگى ءشالتاي شال بالاسى سامەندى اۋىلدى اينالدىرا قۋىپ, ساباپ ءجۇر.
– ويباي اكە, ءولدىم! ءوزىڭ عوي, بالعابايدى جامانداعان, مەن سەنىڭ ءوشىڭدى الىپ بەرەيىن دەگەنىم عوي, – دەپ جەر-كوكتى كوشىرىپ, سامەن اكەسىنەن باسىن ساۋعالاپ, قاشىپ ءجۇر.
– وي, قىزتالاق, مەن ايتتى ەكەن دەپ ۇلكەن كىسىگە نەگە ءتىل تيگىزەسىڭ؟ و, قۇداي سۇيەگىمە تاڭبا سالعان مىنا سوتقاردى ودان دا ءوزىم ۇرىپ ولتىرەيىن, – دەپ اشۋدان تۇتىككەن ءشالتاي شال قاشقان بالاسىنىڭ سوڭىنان قالار ەمەس. باسقا جەرگە بارىپ باس ساۋعالاي الماسىن بىلگەن سامەن بالعاباي قاريانىڭ ۇيىنە قاراي جۇگىرسىن.
– اتا, اكەم ءولتىرەتىن بولدى, كەشىرە گور, ەندىگارى سىزگە ءسويلەسەم ءتىلىم كەسىلسىن! – دەپ اۋلاسىندا جانتايىپ جاتقان اتانىڭ الدىنا بارىپ ەتپەتىنەن ءتۇستى.
– ءا, تەنتەك, ەسىڭدى جيدىڭ با؟ – دەدى قاريا ونى كورىپ.
بۇكىل اۋىل بالالارى جينالىپ, مىنا قىزىقتى تاماشالاپ, كۇلكىگە كەنەلىپ قالدىق. ءا دەگەنشە بالاسىن قۋىپ, اشۋدان قىپ-قىزىل بولىپ ءتۇتىككەن ءشالتاي شالدىڭ ءوزى دە جەتتى. اكەسىنىڭ قاھارىنان قورىققان سامەن بالعاباي قاريانىڭ تاساسىنا تىعىلدى.
– ءاي, ءشالتاي, بولدى ەندى, ءبىر اشۋىڭدى ماعان بەر. بالا ءبىر تەنتەكتىك جاساعان ەكەن, كىناسىن ءتۇسىندى – دەپ بالعاباي اتانىڭ ءوزى ارا ءتۇستى.
– ءاي, قىزتالاق, اتتەڭ, قولىما ءتۇسپەي كەتتىڭ عوي. مەنىڭ داۋىما ارالاساتىن سەن كىمسىڭ! بىلە بىلسەڭ, بۇل بالعاباي اتاڭ جۇتتى دا, قىرعىندى دا كورگەن, وتقا دا جانعان, سۋعا دا باتقان. مەنىڭ داۋىم بولسا ول ءوزارا شەشەتىن ءىسىمىز, – دەپ ءشالتاي شال قامشىسىن بۇكتەپ, كيىز شەتىنە دىزەرلەي وتىرا كەتتى.
– بالا بالالىعىن جاساعان شىعار, كەشىر ەندى. ءاي, قاتيپا, سۋسىن اكەل, ءشالتايدىڭ تاڭدايى كەپكەن شىعار – دەپ ەسىك الدىندا اڭ-تاڭ بولىپ تۇرعان كەمپىرىنە داۋىستاعان.
وسى وقيعا اۋىل بالالارىنا ۇلكەن ادامداردىڭ بەتىنەن الۋ, قارسى كەلۋ ەڭ جامان ءنارسە ەكەنىن جاقسىلاپ ۇقتىرعانداي بولدى.
ودان كوپ ۇزاماي اۋىلدا تاعى ءبىر قىزىق وقيعا بولدى. اۋىلدىڭ ەكى جاس جىگىتى اراق ءىشىپ توبەلەسىپ, ءبىرىنىڭ مۇرنى بۇزىلىپ, ەكىنشىسىنىڭ شەكەسى سىرىلىپ, ارتى داۋ-دامايعا ۇلاستى. ەكى جاقتىڭ اتا-اناسى دا ءوز بالالارىن جاقتاپ, ارمانسىز كەرىلدەستى. اقىرى تورەلىك ايتۋدى سۇراپ, بالعاباي اتاعا كەلگەن. ول كەزدە ميليتسياعا شاعىمدانۋ دەگەن مۇلدە بولمايتىن. ەكى ءجىگىتتىڭ اتا-اناسىنىڭ ارىزىن ءۇنسىز تىڭداعان بالعاباي اتا كوزىن ءبىر نۇكتەگە قاداپ, ءلام دەمەي ءۇنسىز وتىردى دا قويدى. جينالعاندار جىم-جىرت, كىمدى كىنالى, كىمدى كىناسىز ەتىپ شىعارادى ەكەن دەپ اتانىڭ جۇزىنە ءۇنسىز قاراپ قالىپتى. اراسىندا ۇلكەندەردىڭ اۋزىن باققان ويىن بالالارى ءبىز دە بارمىز. سودان بالعاباي قاريا ويلانىپ وتىرىپ-وتىرىپ, توبەلەسكەن جىگىتتەردى جانىنا شاقىردى. ەكى جىگىت تە توردەگى وتىرعان قاريانىڭ جانىنا جاقىندادى. سول-اق ەكەن, ادەتتە ۇستامدى بالعاباي قاريا بوگدە مىنەز كورسەتىپ, ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلىپ, الگى جىگىتتەردىڭ قۇلاقتارىن ەكى قولىمەن ۇستاي الدى دا ال كەپ بۇراسىن.
– ءاي, شەكتەن شىققاندار, ەكەۋلەرىڭنىڭ دە وڭار قىلىقتارىڭ جوق. وسىدان كەيىن بەتالدى اراق ءىشىپ توبەلەسكەندەرىڭدى قويماساڭدار, ءىسىم سەندەرمەن بولادى! ەل امان, جۇرت تىنىشتا بەرەكەنى الىپ سەندەرگە نە كورىندى؟ – دەپ زەكىگەندە, اتانىڭ ءجۇزى قاھارلانىپ, تۇتىگىپ كەتتى. جينالعاندار, «دۇرىس! دۇرىس!» دەپ ريزا بولىپ, دۋىلداسىپ, الا جونەلدى.
– اتا, قويدىق, ويباي قويدىق! – دەپ ەكى جىگىت تە جالىنىپ, جالبارىنىپ جاتىر.
سول كۇننەن باستاپ, اراق اۋىزىنا تيسە ەدىرەڭدەپ شىعا كەلەتىن ءبىرتالاي اۋىلدىڭ جىگىتتەرى اجەپتاۋىر باسىلىپ-اق قالعان. ءدال قازىر كەيبىر سوتقارلاردى قۇلاقتان تارتىپ, تاربيەلەيتىن سول شالداردىڭ ءتارتىبى بىزگە جەتپەي ءجۇرگەنى ايدان انىق.
اكەم ءدانتاي كوپ سويلەمەيتىن, مومىن جان ەدى. ءوز شارۋاسىنا مىعىم, ىسىنەن, ءجۇرگەن-تۇرعانىنان, كىسىلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. ءۇندەمەي وتىرىپ-اق, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, ءوز ويىن ءوزى زەردەلەپ وتىرۋشى ەدى.ول كىسىنىڭ ەڭ ءبىر وسال جەرى بالاجاندىلىعى ەدى. ءبىر وتباسىندا توعىز بالا وستىك. ول كەزدە قايبىر جەتىسكەن مەزگىل دەيسىڭ, جوقشىلىقتىڭ زاردابى ارقامىزعا ايازداي باتاتىن. اۋىلداعى وتباسىلاردىڭ الدىندا ون بالا بولسا, ارتىندا بەس-التى بالادان بار. الا جازداي ساباقتان بوساي سالىسىمەن وقۋشى بالالار مال باعىپ, باقشا ەگەمىز. ايتەۋىر جاز بويى جەر تىرمالاپ, ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ, مەكتەپكە كيەتىن كيىمىمىزدى سول تاپقان تابىسىمىزعا ساتىپ الىپ, تىرشىلىك جاسايتىنبىز ءجانە ءبىزدىڭ باستى تابىس كوزىمىز ارلى-بەرلى وتكەن جولاۋشى پويىزدارىنا قاۋىن-قاربىز ساتامىز. اكەم بىزگە ءبىردە اۋىل سىرتىنداعى باقشادان قاۋىن-قاربىز اكەپ بەرەيىن, سونى ساتىپ قاعاز-قالام الىڭدار دەگەن. كۇن اۋدەم جەرگە كوتەرىلگەندە بوس قابىن ارقالاپ, قايتىپ كەلىپ تۇر. ءجۇزى ك ۇلىمدەپ, قۋانىشىن جاسىرمادى.
– ءاي, ءبىر قىزىق بولدى. ءبىر قاپ قاۋىن-قاربىزدى ارقالاپ كەلە جاتسام, جولعا اسكەري ەشالون كەلىپ توقتاي قالعانى. قاراسام, ءورىمدەي جاس اسكەرلەر. مەنىڭ قاربىز اكەلە جاتقانىمدى كورىپ, ءبىر ورىس بالاسى قولىنداعى تەمەكى قورابىن كورسەتىپ, قاربىزعا ايىرباستاڭىزشى دەپ جالىنىپ تۇر. ءوزىمنىڭ اسكەردە ءجۇرگەن جالعىز بالام (باۋىرىم جاقسىلىق ۋكراينادا ءاسكەر قاتارىندا بولاتىن) ەسىمە ءتۇستى دە ءبىر قاپ قاۋىن-قاربىزدى سولارعا تۇگەل ۇلەستىرىپ بەردىم – دەيدى ول ءجۇزى بال-بۇل جانىپ. اكەمىز قۋانعانعا ءبىز دە قۋاندىق. ءدال قازىر ەسىمە تۇسسە, ءبىر بولىمسىز ءاڭگىمە سياقتانعانىمەن, بالا كەزىڭدەگى اكە-شەشەڭنىڭ ءاربىر ءىسى جادىڭدا جاتتالىپ, ۇلگى بولىپ قالادى ەكەن. ولاي دەيتىنىم, الدىما كەلگەن ءمۇساپىر جاندارعا قول ۇشىمدى بەرۋدى ءوزىمنىڭ ءبىر مىندەتىمدەي كورەمىن. ەگەر دە ولاردىڭ ءماسەلەسى وڭ شەشىلىپ, قۋانسا مەن دە بىرگە قۋانىپ, ءبىراز ۋاقىتقا شەيىن باقىتتى بولىپ جۇرەتىنىمدى ايتساڭشى.
سول بالا كەزىمدەگى بەينەسى ەسىمدە قالعان بالعاباي اتامىز وتە كىتاپقۇمار ادام ەدى. اۋىلدىڭ شاعىن كىتاپحاناسىنداعى بارلىق كىتاپتاردى جازدىرىپ الىپ, كۇن ۇزاق ماعان داۋىستاپ وقىتاتىن. ءاسىرەسە ەرتەگى, اڭىز, داستاندارداعى الپامىس, ەر تارعىن جانە تاعى باسقا كەيىپكەرلەرى بار كىتاپتاردى مانەرلەپ وقىپ بەرىپ وتىرىپ, ءوزىم دە سول ءبىر تارتىسى مەن تالاسى كوپ الەمگە ەرىكسىز كىرىپ كەتىپ, اينالامداعى ءدۇنيەنىڭ بارلىعىن ۇمىتىپ كەتەتىنمىن. ال بالعاباي اتا بولسا ەڭ ءبىر تاماشا تىڭداۋشىم ەدى. ءالى ەسىمدى, «جاس گۆارديانى» وقىپ وتىرىپ, ولەگ كوشەۆوي, ۋليانا گروموۆا جانە باسقالاردى ولىمگە قيماي, ءتىرى قالىپتى دەپ ءوزىمنىڭ قيالىم بويىنشا شىعارمانىڭ سوڭىن وزگەرتىپ جىبەرەتىن ەدىم.
– سوندا اتا دا ولاردىڭ ءتىرى قالعانىنا قۋانىش قالاتىن دەسەم, قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس جەتكىنشەكتەردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ بارىسىندا سوعىس كەزىندەگى باتىرلاردىڭ ەرلىگىن ۇلگى ەتىپ پايدالانۋدىڭ ەشبىر زيانى بولماس دەپ ويلايمىن.
وسىدان تۋرا وتىز بەس جىل بۇرىن, ياعني 1975 جىلى كيروۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. نەبارى 24 جاستامىن. قىزمەتكە كىرىسىپ, شارۋاباستى بولىپ جاتقانمىن. قىزمەتتىك بولمەمە ويلاماعان جەردەن اۋىلدىڭ ءۇش شالى كىرىپ كەلگەنى. ورنىمنان ۇشىپ تۇرەگەلىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراپ جاتىرمىن.
– ءبىز ساعان باتا بەرەيىك دەپ كەلدىك, – دەيدى ولار. كەڭەس داۋىرىندە باتاعا كىم كوڭىل اۋدارىپ, باعالاۋشى ەدى. بىراق, سوناۋ كولىك قاتىناسى قيىن بىجى بەكەتىنەن جاياۋ-جالپى كەلگەن ءۇش اقساقالدىڭ اق تىلەكتەرىنە ءىشىم ەلجىرەپ كەتتى. ءجۇزدەرىنەن كورىنىپ تۇر, كۇنى كەشەگى اۋىلدىڭ كىشكەنە قارا قىزى بيلىكتىڭ ءبىر جاۋاپتى تۇتقاسىن ۇستاعانىنا قاتتى قۋانىپتى. سول اتالاردىڭ بەرگەن باتاسى كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە, جۇرەگىمنىڭ تۇكپىرىندە. سول اتالارىم ايتقانداي, قانداي جاعداي بولماسىن, ادىلەتتىكتىڭ اۋىلىنان تابىلۋعا تىرىستىم...
جۋىردا اۋىلعا باردىم. كونەكوز قاريالاردىڭ بارلىعى باقيلىققا اتتانعان, ەشكىم قالماپتى. قايران, سول اتالارىم-اي, دەسەڭشى. ءيا, بۇكىل عۇمىرىن تەمىر جولدا ەڭبەك ەتىپ وتكىزگەن نۇرسەيىت, رامازان, بالعاباي, ءدانتاي, ءجاناي, مادەن, ءالىمجان, بايراقىم, قايىپباي, سالىمگەرەي ءجانە باسقا مارقۇم اتالارىمىز توبىمەن ارعى جاقتاعى بەيىتتە جاتىر. جاتقان جەرلەرى جايلى بولسىن دەپ دۇعا جاسادىم. جولاي كەلە جاتىپ, بۇگىنگى جەتكىنشەكتەردىڭ جۇرەگىنە ءىز قالدىرار سونداي اتالارى بار ما ەكەن دەپ ويلادىم. راس-اۋ, ولار يماني قاسيەتتەردى كىمنەن ۇيرەنەدى ەكەن وسى؟!
نۇريلا بەكتەمىروۆا.
الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى.