قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆانىڭ «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» اتتى قۇندى كىتابى كوپتەن كوكەيىمدە جۇرگەن ويلارىمدى جۇرتشىلىققا جاريا ەتۋىمە سەبەپكەر بولدى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ءتاربيەنىڭ ءتۇپ قازىعى. ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان, قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرى بار. وعان وتانىن ءسۇيۋ, ەلىن قورعاۋ ءار پەرزەنتتىڭ بۇلجىماس مىندەتى ەكەنى دە ەنەدى. ازاماتتىققا, باتىرلىققا, شەشەندىككە تاربيەلەۋ – ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ مىندەتى.
وسى ويلاردى دامىتا كەلە, اۆتور «ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ, بۇكىل ەلدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن, ساناسىن عاسىرلار بويى دامىتىپ, جەتىلدىرۋ ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن ەرەجەسى, ول سول حالىقتىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى», – دەپ جازادى.
جەر تاريحى – ەل تاريحى. سوندىقتان كىتاپتىڭ جەر تاريحىنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن تاۋەلسىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋى, ەلباسىنىڭ ەكونوميكامىزدى كوتەرۋدەگى تىڭ رەفورمالارىن, ستراتەگيالىق ەڭبەكتەرىن تالداۋى, جەتىستىكتەرىمىزدى ورىندى پايىمداۋى – وسىنىڭ ايعاعى. عالىم العا قويعان ماقساتى جايلى: «...مەملەكەت بولۋىن جۇزەگە اسىرعان ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تالداۋ جاساۋ», – ەكەنىن ايتا كەلىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالاردى جەتىلدىرۋ ارقاسىندا اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەكونوميكاسى دامىعان ەلگە اينالۋىمىزداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رولىنە ارنايى توقتالادى. «ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلىگى سوندا – باسەكەلەستىك پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ كىلتىن تابا ءبىلدى» (6-بەت), – دەپ وي تۇيەدى.
عالىم قازاقستاننىڭ تابيعاتى, گەوگرافيالىق ورنى, جەر بەدەرى, كليماتى, وزەن-كول, قالالارى, ۇلى تۇلعالارى, ت.ب. جايلى عىلىمي تالداۋ جاساي وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ گەوگرافيالىق تۇسىنىكتەرى مەن اتاۋلارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى.
سونداي-اق, تۋعان جەردى ايالاۋ, اڭ-قۇسىنا قۇرمەت كورسەتۋ, جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ سياقتى كيەلى جورالعىلارى بارىن ەسكە سالادى. وعان عىلىمي دالەلى رەتىندە «قورىق» سوزىمەن بايلانىستى 80-نەن استام گەوگرافيالىق اتاۋلار بارىن العا تارتادى. «بۇل ايتىلعاندار قازاق حالقىنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءداستۇرىنىڭ تابيعاتتى تانۋ, ونىڭ قورلارىن شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا قالىپتاسقاندىعىن دالەلدەي تۇسەدى», دەيدى. (136-بەت), ءسويتىپ, «تابيعاتتى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مادەنيەتتىڭ وزىندىك سيپاتىن» انىقتايتىنىنا كوڭىل اۋدارادى (137-بەت).
قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى زياتكەرلىك قوعام قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى قارىشتى قادامى, ۇلتىق قۇندىلىقتى باياندى ەتۋ, ءتول تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋ, ەكونوميكامىزدى ءورىستەتۋدە جاستارىمىزعا جان-جاقتى ءبىلىم قاجەت. ول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز دە اتسالىسۋعا مۇددەلىمىز. بۇل كىتاپ سول جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە ەلدىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحىن ءبىلۋ ءۇشىن باعىت سىلتەيدى.
«جەردىڭ اۋدانى جاعىنان قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. قازاقستان رەسەي, كانادا, اقش, قىتاي, برازيليا, اۆستراليا, ءۇندىستان جانە ارگەنتينادان كەيىن 9-ورىن الادى» (14-بەت). بۇل قۇندىلىق باعالانۋعا, قورعالۋعا ءتيىس, ونى كەلەر ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكىزۋ پارىز. مۇنى جاستار ءبىلۋگە, ماقتانۋعا, وعان ادال قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. عالىمنىڭ وي ءتۇيىنى دە وسى.
قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ 2010 جىلى دۇنيەنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتتى. قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشەلىگى ونىڭ جەر شارىنىڭ شىعىسىنداعى باستامالارىنا جارقىن جول اشتى.
وسىنىڭ ءبارى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. قازاقستان شيرەك عاسىر ىشىندە مەملەكەت نەگىزىن قالاۋشى قر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوسەمدىگىنىڭ, دانالىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ءساتتى ءجۇزەگە اسىرىپ, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى وزىندىك قازاقستاندىق دامۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتىڭ بارلىق ءومىرىنىڭ نەگىزى – تاۋەلسىزدىك دەسەك, ونىڭ نىعايۋى الەم مويىنداعان تەگەۋرىندى تۇلعا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەنى داۋسىز.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «تاۋەلسىزدىك – بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا قاسيەتتى قۇندىلىق» دەگەنى ەستەرىڭىزدە بولار. مىنە, سول قاناتتى ءسوز قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنىڭ, اتا-بابا مۇددەسى مەن اماناتىنىڭ, ءۇمىتىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىن سيپاتتايدى.
بيىل بارشا قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىققا قول جەتكىزگەنىنە تۋرا 25 جىل تولادى. شيرەك بولسا دا عاسىرلىق ۇعىممەن مەجەلەنەتىن ۇلكەن بەلەس.
ەل باسىنان وتكەن ۇمىتىلماس تاريحي وقيعالار, تۋعان ەلىن قورعاۋداعى ازاتتىق ءۇشىن سوعىستار, حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرى, حالىق باسىنا ءتۇسكەن اۋىرتپالىقتى قايىسپاي كوتەرە بىلگەن قايسارلىق, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ جاسىمايتىن اسقاق جىگەرلى رۋحى, قيىندىقتان قايتپايتىن تاباندىلىعى – كەيىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە, ولمەس مۇرا, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ماڭگىگە ساقتالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ءا.بەيسەنوۆا ءوز كىتابىندا جان-جاقتى باياندايدى.
تاۋەلسىزدىك – بۇل ازاپ پەن ءتوزىمنىڭ, حالىقتىڭ سان عاسىرلار بويى ەركىندىكتى اڭساعان شىدامىنىڭ وتەۋى. ەلباسىمىز وتكەن داۋىردەگى قاھارماندىق وقيعالاردى: « ۇلى دالادا بىرىنەن سوڭ ءبىرى تولاس تاپپاي بولىپ وتكەن كوتەرىلىستەر ەستافەتاسى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋ كوزدەرى» دەپ ورىندى باعالاعاندىعىن ەڭبەك يەسى ەرەكشە اتاپ وتەدى. وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە «ماڭگىلىك ەل» دەگەن قۇرمەتتى ۇعىمعا سياتىنى دا سودان بولسا كەرەك.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان بەرگى مەزگىل ىشىندە كوپتەگەن ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزدىك. بۇل – پرەزيدەنتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان پاراساتتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ جاراستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءوز بولاشاقتارىنا دەگەن بەرىك سەنىمى, قازىرگى زامانداعى وركەنيەتتى قاۋىمداستىق ورتاسىندا ىرگەلى ەلگە اينالۋى – ستراتەگيالىق نەگىزگى باعىتتاردى قۇرايدى. قوعامدىق ءومىر ساباقتارى مەن وتانىمىزدىڭ مۇددەسى قازىرگى تاڭدا پاتريوتتىق داستۇرگە ساي كەلەتىن جاڭا تالاپتاردى قويىپ وتىر.
اتا-بابالارىمىزدىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋ ماقساتى تۇرعان بولسا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ونى نىعايتا ءتۇسۋ مىندەتى تۇر. ءبىزدىڭ ەندىگى باستى مىندەتىمىز – تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن مۇقيات ساقتاي وتىرىپ, XXI عاسىردا تۇراقتى دامۋدى جالعاستىرۋ.
اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» اتتى كىتابىن وقىپ شىققاندا كوڭىل تورىنە كوشىرگەن پايىمدارىمىزدىڭ ءبىرقاتارى وسى.
سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى