قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى جەتىستىكتەرى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان بەرگى 25 جىل ىشىندە ەلىمىز ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزدى. حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقساردى, الەۋمەتتىك احۋال تۇراقتاندى. ەلباسىنىڭ الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن ۇستانىمى ءوز جەمىسىن بەردى.
سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدە دەموگرافيالىق احۋال تۇبەگەيلى وزگەردى. 1992 جىلدان باستاپ حالىق سانى تومەندەگەن بولسا ال 2000-شى جىلدىڭ باسىندا جاعداي تۇزەلگەن ەدى. جاڭا مىڭجىلدىق حالقىمىز ءۇشىن تابىستى باستالدى. ەكونوميكانىڭ سان سالاسىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ اسەرىنەن ادامي دامۋ يندەكسى ءبىرشاما جوعارىلادى. بۇل – ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك سالانىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ كورسەتكىشى. دەموگرافيالىق وسىمگە ەلدەگى الەۋمەتتىك احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ال تابيعي ءوسىم دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن كورسەتەدى. ەلباسىمىز ايتقانداي, مەديتسينانىڭ ارقاسىندا ءبىز كۇردەلى وتا جاسايتىن 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىردىك. جۇرەككە جاسالاتىن ءبىر وتا 50 مىڭ دوللار تۇراتىنىن ەسكەرسەك, حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ءىس ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
شيرەك عاسىردىڭ بەدەرىندە ءوڭىرىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وتاندىق مەديتسينامەن بىرگە ورلەدى. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدى باستان كەشىپ, كوپتەگەن قيىندىقتاردان ءوتتى. دەگەنمەن, ءاربىر تۇيتكىلدى جاعداي سالا ماماندارىنا العا ۇمتىلۋدى ۇيرەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەمدەۋ ىسىندە جاڭا تەحنولوگيالار قولدانۋعا كوشتىك. جاڭا جۇيەگە بەت بۇردىق. بۇل قادام ءوز كەزەگىندە جەمىسىن بەردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىرشاما بەلەستەردى باعىندىردىق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ەسەلەپ ءوستى. ماسەلەن, 2005 جىلى 9,2 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, بيىلعى بولىنگەن قارجى 40 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ياعني, 11 جىلدىڭ ىشىندە 4,4 ەسەگە ارتىپ وتىر. ال بۇل ءوز كەزەگىندە مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەردى. اۋرۋحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى. ەلدى مەكەندەردە جاڭا ەمدەۋ مەكەمەلەرى بوي كوتەردى. وبلىس ورتالىعىندا جەكەمەنشىك دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى اشىلىپ, قىزمەت كورسەتۋدە باسەكەلەستىك پايدا بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوڭىرىمىزدەگى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جاڭاردى. وعان مىنا دەرەك دالەل بولا الادى. 1991 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن 27 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى بوي كوتەرسە, 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا 92 نىسان ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلگەن. وبلىستا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى اياسىندا قۇنى 18,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 6 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەن» ماڭىزدى. مەملەكەت, جالپى قوعام ءۇشىن دەرتتىڭ الدىن الۋ ءتيىمدى. الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلاردىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ قارجىلىق جاعىنان دا ءتيىمسىز. ويتكەنى, ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق كەز كەلگەن سالاداعى جۇمىستىڭ ونىمدىلىگىن تومەندەتەدى. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. باستاپقى كومەك كورسەتەتىن ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جەلىسىن كوبەيتۋ دە ماڭىزدى. سول ءۇشىن رەسپۋبليكالىق «350 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جانە ەمحانا سالۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. وبلىسىمىزدا اتالعان جوبا شەڭبەرىندە 26 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىن سالۋ جوسپارلانعان. قازىرگە دەيىن سونىڭ قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگەگە شاقتالعان 25 مەكەمەنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلدى.
بيىل مەركى اۋىلىنداعى جالپى سمەتالىق قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 250 كەلۋشىگە ارنالعان اۋداندىق ەمحانا قۇرىلىسىن جالعاستىرۋعا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1,06 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 932,0 ميلليون تەڭگەسى يگەرىلىپ, ەمحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلدى مەكەندەردەگى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جاڭارۋى الدىمەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل تۇرعىندارى كوپتەگەن مەديتسينالىق تالدامالاردى اۋدان ورتالىقتارىنداعى ەمحانالاردان-اق تاپسىرا الاتىن بولدى. ناتيجەسىندە قاۋىپتى اۋرۋلاردى ەرتە ساتىسىندا انىقتاي الاتىن جاعدايعا جەتتىك. اتقارىلعان ماقساتتى شارالاردىڭ ارقاسىندا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى 1992 جىلمەن سالىستىرعاندا 24,0 پايىزعا, انالار ءولىمى 48,6 پايىزعا, نارەستە ءولىمى 69,2 پايىزعا تومەندەدى.
قازاقستاندى الەمدەگى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى تۇجىرىمى رەتىندە ۇسىنىلعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – قازىرگى زامانعى جانە تيىمدىلىگى جوعارى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. ياعني, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ءتيىمدى مەنەدجمەنت ەنگىزۋ, سونىڭ ىشىندە جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى جاساۋ مەن پراكتيكاعا ەندىرۋ تالاپ ەتىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەپىلدەمەسىنە ءسايكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا تاپ وسىنداي جوعارى ساپالى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ تۇرعىنداردىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگى دە, جاھاندىق اۋقىمداعى دا دەنساۋلىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ال باسەكەگە قابىلەتتىلىك قانداي جاعدايدا انىقتالادى. ارينە, باسەكەلەس ورتا بولعاندا. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىزدى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناعىز باسەكەلى ورتا دەۋگە بولادى. وبلىسىمىزدا جوعارى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن جەكەمەنشىك كلينيكالار بار. ماسەلەن, جۇرەك دەرتىنە شالدىققاندار وبلىستىق اۋرۋحاناداعى ارنايى بولىمشەگە نەمەسە بىلىكتى كارديوحيرۋرگ سەيىتحان جوشىباەۆتىڭ عىلىمي-كلينيكالىق كارديوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا ورتالىعىنا, «جۇرەك» كلينيكاسىنا قارالا الادى. ەمدەۋ-دياگنوستيكامەن اينالىساتىن جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ورتالىقتار دا كوپ ءبىزدىڭ وبلىستا.
توقىراۋ جىلدارىنداعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى مامان تاپشىلىعى بولاتىن. كادرلىق زارۋلىك اۋىلدىق جەرلەردى بىلاي قويعاندا, وبلىس ورتالىقتارىندا دا وتكىر كۇيىندە قالعان. بۇگىندە بۇل تۇيتكىلدىڭ دە ءتۇيىنى تارقاتىلعانداي. وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مامان-كادرلاردىڭ تاپشىلىعى بىرتىندەپ شەشىلۋدە.
بىلتىر وبلىسقا 85 جاس مامان كەلدى. ونىڭ 56-سى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن ەلدى مەكەندەرگە جىبەرىلدى. اتالعان باعدارلاما بويىنشا 52 مامانعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە كوتەرمەاقى تولەنىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 300,0 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي كومەك العان. سارىسۋ اۋدانىنىڭ جاڭاتاس قالاسىنا جانە تالاس اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراتاۋ قالاسىنا كەلگەن جاس ماماندار قىزمەتتىك پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىز وبلىسقا جاس مامانداردى تارتۋ ءۇشىن جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتىق. بۇل قادامىمىز ءناتيجەسىز ەمەس. بيىلدىڭ وزىندە وبلىسقا 22 جاس مامان كەلۋى – سونىڭ دالەلىندەي. كەلگەن مامانداردىڭ 16-سى اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە الەۋمەتتىك كومەك, باسپانا الۋعا نەمەسە سالۋعا 1500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ەسەبىندە الەۋمەتتىك نەسيە بەرىلەدى. ناقتىراق ايتساق, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 800 000 تەڭگە مولشەرىندە قارجى ءبولىنىپ, باسپانا ماسەلەسى قاراستىرىلعان.
سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعىنان تۋىندايتىنى بەلگىلى. جالپى, مەديتسينا ۇزدىكسىز دامۋشى سالا بولعاندىقتان, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىرۋ – اسا ماڭىزدى ءىس. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىزدە دارىگەر مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلعان. كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا 2015 جىلى 69 ميلليون 646 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلسا, بيىل 52 ميلليون 624 مىڭ تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بىلتىر سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا – 3, قورعان قالاسىندا – 2, ماسكەۋدە – 2, لوندوندا 4 دارىگەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلدى.
وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعى بازاسىندا «قازاق مەديتسينالىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ ماماندارى مەن وقىتۋشىلارى «قاۋىپسىز انا بولۋ» زاماناۋي پوزيتسيالارىنا سايكەس پەريناتالدىق كومەك كورسەتۋدى جەتىلدىرۋ» تاقىرىبىندا شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدى. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ارتتىرۋ جولدارىن ۇيرەتكەن كۋرستا ءوڭىر بويىنشا 23 مامان وقىدى.
ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ زاماناۋي ۇلگىدە بوي كوتەرۋى, تۇرعىندارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ءومىر جاسىنىڭ ۇزارۋىنا اسەر ەتكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە قاشان دا قوعامنىڭ باستى بايلىعى سانالاتىن ادامعا, ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.
ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ورلەۋى مەن نىعايۋى ەلىمىزدىڭ دامۋ تاريحىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسى ءار جىلعى جولداۋلارىندا تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. بۇل باعىتتا دامۋعا قاجەتتى العىشارتتاردى جاساپ تا بەردى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا سالا ىسىنە سەرپىن بەرەتىن ناقتى قادامدار كورسەتىلگەن. بيىلدان باستاپ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. باعدارلامادا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىز دامۋدىڭ ناقتى ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق جۇيەسى اياسىندا ءارى قاراي ماقساتتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزە بەرەتىن بولامىز. ادام ماماندىعىنىڭ ق ۇلى بولماي, ونىڭ ەڭبەگىنىڭ قۇنى بولمايدى. ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – حالىق دەنساۋلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ىستەر.
مارات جۇمانقۇلوۆ,
جامبىل وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى
تاراز
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
اقادىل رىسماحان