كۇي ونەرىندەگى الىپ تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى – دينا شەشەي 150 جاسقا كەلىپ وتىر. كەزىندە ۇستازى قۇرمانعازىنىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىن باسقا ءىزباسارلارىنىڭ بىردە بىرىنە تابىس ەتپەي, ديناعا ۇسىنۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. قۇرەكەڭنىڭ: «ەكەۋمىزدىڭ وڭ قول مەن سول قولىمىزدى اۋىستىرساق, بىزدەن اسقان دومبىراشى بولماس ەدى» دەۋى دە وسى ايتقانىمىزدى ايقىنداي تۇسەدى. ەندى بىردە تاريحتىڭ توڭىنان ۇستازى شاكىرتىنىڭ الدىندا كۇيدەن توسىلدى دەگەن دەرەك تابىلىپ جاتسا, ول دا تاڭ قالارلىق جاعداي ەمەس. ويتكەنى, مۇنداي جاعدايلار ءان-كۇي, ايتىس ونەرىندە, ولاردىڭ بىرقاقپاي ءسوزدەرىندە كوپتەپ كەزدەسەدى. مىسالى: ءتاتتىمبەتتىڭ مالعارادان, كەنەننىڭ ءلاتيپادان, بالا ورازدىڭ جىبەكتەن جەڭىلە جازداۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
«ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي» دەپ اقاڭ كەلتىرەتىندەي, دينا شەشەي تابيعاتىنان الاپات كۇشتىڭ يەسى بولسا كەرەك. ارينە, قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇيشىلىك ونەرىندە دە تاپ سونداي تەڭدەسى جوق تەگەۋرىندى ونەر يەسى بولدى. حالىق اراسىندا دا ايتقانىمىزعا ايعاق بولارداي اڭىز اڭگىمەلەر دە, مىسالدار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. ايتالىق, قوراعا تۇسكەن ۇرىلاردان كەك الماق ماقساتىندا, جالعىز ءوزى اتقا قونعان ول, جاۋلارىن باۋداي تۇسىرسە كەرەك. ەندى سوڭعىسىنا ۇمتىلعان ساتتە قولاڭ شاشى قوبىراپ يىققا تۇسكەندە عانا جابىرلەۋشى جاق كىم ەكەنىن تانىپ, ايداعان مالىن قايتارىپ, ات-شاپان ايىپتارىن تولەگەن كورىنەدى. ەندى بىردە قۇرداسى سەيتەك اتتىڭ ۇستىندە شالقايا ءتۇسىپ, ءازىل-قالجىڭ ۇستىندە, دينا شەشەيگە ۇنامسىزداۋ سوزدەر ايتسا كەرەك. شەشەي قارسىلاسىن اتىنىڭ ءۇستىنەن ج ۇلىپ العانداي تىزەسىنە باسىپ, «ويناپ سويلەسەڭ دە, ويلاپ ءسويلە» دەگەنگە كەلتىرەدى. ال سەيتەك بولسا ساحالين ارالىندا ايداۋدا بولىپ, الاپات كۇش-قايراتى مەن جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ەلگە امان-ەسەن ورالعانى تاريحتان بەلگىلى. پروفەسسور ت.مەرعاليەۆتىڭ «جاڭا ءداۋىر جىرشىسى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىنەن دە جان-جاقتى ماعلۇمات تابۋعا بولادى: ەركەكشە كيىنىپ, توي-تومالاقتاردا تالاي كۇرەسكە شىعىپ, مەن دەگەن جىگىتتەردى شاڭ قاپتىرعانى دا بەلگىلى. كۇيشىنىڭ اكەسى كەنجە بولسا, قۇيرىق جالىنا قولى تيگەن اساۋدى قۇرىقسىز تابانداتا تۇرعىزاتىن الىپ كۇش يەسى بولعان. سونىمەن قاتار كەنجە ەلگە سىيلى ەدى, قۇرمانعازى, تورەمۇرات سىندى جانە ت.ب. ەل ازاماتتارىمەن ارالاسقان دەگەن دەرەكتەر جەتكىلىكتى. دينا انامىزدىڭ اعىل-تەگىل كۇش-قايرات يەسى بولۋى اكەسى كەنجەدەن دارىعان دەسەدى. ق.مۇحيتوۆ «كونتسەرتتەردە, شەشەمىزدى ساحنادا ورىندىقتىڭ بيىكتىگىندەي قىلىپ جايىلعان 7-8 قابات كورپەنىڭ ءۇستىنە قولىنان دەمەپ, شىعارىپ سالۋشى ەدىك» دەپ جازادى.
ءداستۇرلى كۇي ونەرىنەن شەشەيدىڭ بايگە بەرمەستىگىنە بۇلتارتپاس بەلگى – ونىڭ ءۇنتاسپادا, كۇيتاباقتا قالدىرىپ كەتكەن ءوزىنىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىدان باستاپ, ۇلى كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى, حالىق كۇيلەرى, ءان مۇرالارى ەۋروپا ۇلگىسىندە جازىلىپ جاتقان شىعارمالاردا تالانتتاردىڭ اتى تاسادا قالىپ, تەك شيكىزات رەتىندە پايدالانىپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقانى تۋرالى ا.جۇبانوۆتىڭ كەزىندە قىنجىلا ايتقانى بەلگىلى. كەرىسىنشە, دينا شەشەيدىڭ بىردە-ءبىر كۇيى وسىنداي تالاپايعا تۇسپەگەن. ويتكەنى, ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ۇيرەنشىكتى ۇلگىلەردەن ءمۇلدەم باسقا بولاتىن. اقاڭ باسقارعان وركەستردىڭ ورىنداۋىندا دا تەك «اسەم قوڭىر», «تويباستار», «16 جىل» سياقتى كۇيلەرى بولدى. مۇنى دا دينا شەشەيدىڭ ۇلىلىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ تۇسىنگەن ءجون.
وسى كۇنگە دەيىن كۇيلەرىنىڭ اۋىزدىعا الدىرماي, اياقتىعا شالدىرماي, ورىنداۋشىلىق ونەردە, پەداگوگيكالىق سالادا اتاق ءۇشىن ايانىپ قالمايتىن پىسىقايلاردىڭ ءتۇرلى ايلا-امالدارىنان امان قالىپ, ءوزىن تۇلعادان بۇرىن قوياتىن ءوزىمشىل جاندارعا اۋىزدىقتاتپاي كەلە جاتۋىنىڭ تەرەڭ سىرى دا وسىندا جاتىر. كۇي انانىڭ شىعارماشىلىعىنداعى كۇي شىعارۋ, ورىنداۋشىلىق ءادىس-تاسىلدەرى دالا اكادەمياسىن تولىق مەڭگەرگەن تۇلعا ەكەنىن تانىتادى دەسەك, دينا ونەرىنىڭ زەرتتەلۋى 1937 جىلدان, الماتىعا كەلگەن كەزەڭىنەن باستاۋ الادى. عالىمداردىڭ ىشىندە العاش بولىپ كۇيشى تۋرالى تولىمدى ەڭبەك جازعان بەلگىلى عالىم, كومپوزيتور, ديريجەر, اكادەميك ا.جۇبانوۆتى اتايمىز دەسەك, عالىمنىڭ «قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورلارى», «عاسىرلار پەرنەسى», «قۇرمانعازى», «ءان-كۇي ساپارى», «ءوسكەن ونەر», ت.ب. ەڭبەكتەرىنەن دينا كۇيشى تۋرالى دا ماعلۇمات تابامىز. دينانىڭ ماسكەۋدە, تاشكەنتتە وتكەن ونكۇندىكتەرگە قاتىسقانى تۋرالى مۋزىكا سىنشىلارى كەڭىنەن تولعاپ جازسا, ع.بيسەنوۆا دينا تۋرالى كولەمدى ەڭبەك جازىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. سونداي-اق ءو.بايدىلداەۆتىڭ تاعىلىمدى راديوحابارلارى, پروفەسسور پ.شەگەباەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەگى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور ق.احمەدياروۆتىڭ «اسەم قوڭىر» اتتى, ت.ب. تۋىندىلارى اتاقتى كۇيشىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا قوسىلعان سۇبەلى دۇنيەلەر. شاكىرتتەرى ع.ءالجانوۆ, ر.وماروۆ, ءا.وتەعۇلوۆ ءىزىن كەيىنگى تولقىننان ب.قارابالينا ر.عابديەۆ, س.جالمىشەۆ, ق.احمەدياروۆ, ر.ايدارباەۆا, و.ءدۇيسەن, ت.اليپباەۆ, ا.ءۇلكەنباەۆا, ت.ب. جەمىستى جالعاستىرا ءبىلدى.
جاسىراتىن نەسى بار, حالىق مۋزىكاسىن ناسيحاتتاپ, زەرتتەۋدە, ەۋروپانىڭ مۋزىكالىق ۇلگىسى وزىق ونەر سانالىپ, وسىنىڭ سالدارىنان ءداستۇرلى ءتول مۇرالار تۋعان جەرىندە «ابوريگەندەردىڭ» مۋزىكاسى بولىپ شىعا كەلگەنىن كەزىندە كورنەكتى عالىم, مارقۇم ا.سەيدىمبەك اعامىز ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە قىنجىلا جازعان بولاتىن. ورىنداۋشىلىق ونەردە, ءتىپتى كۇي سالاسى ماماندارىنىڭ اراسىندا دا دينانىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرى مەن كۇي شىعارۋ ءتاسىلى وعاشتاۋ كورىندى. اۆتوردىڭ ءوز ورىنداۋىنداعى كۇيلەردە شيكىلىك بار دەپ تابىلىپ, «تاپ سول كۇيىندە ورىنداۋعا كەلمەيدى» دەگەن تەرىس كوزقاراسپەن ونى ورىنسىز «دامىتىپ», «رەداكتسيالاپ», «وركەنيەتتىك ءولشەمگە» جەتكىزۋ كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاستى, ال مۇنىڭ ءوزى اۆتوردىڭ ءوز ورىنداۋىندا ساقتالىپ, بىزگە جەتكەن نۇسقالارىن تازا كۇيىندە ساقتاپ قالۋعا ءبىراز كەدەرگى كەلتىردى. بۇل ىندەت تەك دينا شىعارماشىلىعىنا عانا قاتىستى دەمەيمىز, ول سوناۋ كۇي اتاسى قۇرمانعازىدان باستاپ, جالپى حالىق كۇيشىلەرى شىعارماشىلىعى مەن ورىنداۋشىلارىنىڭ مۇرالارى باسىنا ءتونگەن ورتاق قاۋىپ. ا.جۇبانوۆتىڭ ايتۋىنشا, د.نۇرپەيىسوۆانىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگىنە بايلانىستى قىزىق ءجايتتەر كەلتىرىلەدى. ورىنداۋشىلىق ونەردە وڭ قول مەن سول قولدىڭ دىبىسقا اسەرى مول. بىراق ونى كۇيدىڭ ءوز ءداستۇرىنە سايكەس پايدالانا بىلگەن ءجون. ال ونىڭ سايكەس, سايكەس ەمەستىگى قاي شىعارمانى ورىنداۋدا نەمەسە ونى قالاي تارتۋدا ەمەس, مۇنى كىمنىڭ تارتۋىنا بايلانىستى. ونى مۋزىكا تىلىندە «ينديۆيدۋالنوست» دەيمىز. حالىق شىعارماشىلىعىندا سوناۋ قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, ءتاتتىمبەتتەردەن باستاپ, «ينديۆيدۋالنوست», ياعني تۇلعا دەپ دينانى, ابىكەندى, قاليلاردىڭ وزدەرىن جانە ولاردىڭ ورىنداۋشىلىق ۇلگىلەرىن اتار ەدىك. وسىلاردىڭ ىشىندە اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولىپ وتىرعان دينا كۇيشىنىڭ ونەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. بۇلاردى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتىڭ ەڭ شىڭىنا شىققان تۇلعالار دەپ تانيمىز.
دينا سىندى كۇي الىبىنىڭ مۇراسىن دۇرىس ۇعىنىپ, دارىپتەۋ بۇگىنگى كۇنگى باستى پارىزدىڭ ءبىرى دەپ ءتۇيىندەۋىمىز كەرەك. قورىتا كەلە اقاڭنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «... تەرەڭ قاراعان كىسىگە قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكاسىنىڭ تاريحىندا ۇلكەن, ءالى ءۇڭىلە ءتۇسۋدى تىلەيتىن ماسەلە جاتىر». كەلەشەكتە سول ۇڭىلە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن نىسانانىڭ ءبىرى – دينا شەشەيدىڭ ونەرى بولماق.
ورىنباي دۇيسەن, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.