كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ اراسى

تاۋەلسىزدىك – تاعدىرىمىز

ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى تاعى دا ءبىر جاسقا ەسەيدى. ەرەن جەتىستىكتەرمەن اياقتالعان 2010 جىل جاقسى جاڭالىقتارمەن جالعاسۋدا. ال جالپى ەگەمەن ەل اتانعانىمىزعا امانشىلىق بولسا 20 جىل تولادى. بۇل مەرزىم از با, الدە كوپ پە؟ البەتتە, اركىمنىڭ قايتارار جاۋابى دا ارقيلى بولارى حاق. وتكەن كەزەڭنىڭ العاشقى جىل­دا­رىندا باسىمىزدان وتكىزگەن­دەر­دى جا­سىر­ماي, جەتىستىكتەرىمىزدى ورىن­سىز اسىرا ماداق­تا­ماي, ادەپ­تىلىك اياسىندا ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگەندى ءجون كوردىم. تاريحي 1991 جىل – اتا-با­با­لاردىڭ مىڭداعان جىل اڭسا­عان ارمانى مەن ۇرپاعىنا تاپ­سىر­عان اماناتىنىڭ ىسكە اسقان كەزەڭى. سول جىلدىڭ جەلتوق­سا­نىن­دا تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى­مەن كيەلى قازاق دالاسىنىڭ كو­گىلدىر اسپانىندا جارقىراعان نۇر­لى كۇن, سامعاپ ۇشقان قى­ران قۇس, جەلبىرەگەن كوكبايراق ەگەمەن ەلدىڭ شاتتىق قۋانى­شىن, العا قويعان مۇراتى مەن ماقساتىن الەمگە پاش ەتتى. ۇلتتىق تاريحىمىز ءوز تىلىندە سويلەي باستادى, ونىڭ ءالى دە بولسا بۇلبۇلداي سايرايتىن كەزى الدا. باستى قۇندىلىقتار ءوز­گەرىپ, تىڭ ماقساتتار ايقىن­دا­لىپ, جاڭا تالاپ تۋىندادى. ەركەلىكتى كوتەرە بەرمەيتىن قا­تىگەز نارىق ساياساتىنىڭ تا­لا­بىنا بەيىمدەلۋ كىمگە دە بولسا وڭايعا تۇسكەن جوق. وڭتايلاندىرۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان جىلدارى تال­دى­قورعان وبلىسى, الماتى وبلى­سى­نىڭ قۇرامىنا ەنىپ, سەگىز اۋدان تاراتىلدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىنشى, جەتىنشى جىلدارىندا قابىلدانعان شەشىم ەدى. بيلىك باسىنداعى قايراتكەر­لە­رى­مىزدىڭ دە, بۇقارا حالىقتىڭ دا ەس­كىدەن باس تارتۋى قانداي قيىن بولسا, جاڭا تالاپقا ساي كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتىپ, بۇگىنگىدەي سۇبەلى تابىسقا كەنەلۋ سونشالىقتى كۇر­دە­لى بولدى. ءبىزدىڭ ەل بۇل بەلەستەن دە سۇرىنبەي ءوتتى. وتكەن كەزەڭ­نىڭ ەڭ وكىنىشتىسى – تاربيە جۇ­مى­سىنىڭ باستاۋى بالاباقشالار مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جابىلۋىنا كوپ جەرلەردە جول بەرىلگەندىگى. ءتىپتى, اۋىلدى مەكەندەردە دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ جابىل­عانىن قيانات دەپ ۇقتىق. تاۋبە, قا­زىر ولاردى قايتارۋ مەن قالپى­نا كەلتىرۋ شارالارى جۇيەلى جول­عا قوي­ىلدى. بۇل رەتتە الەمدىك ستان­دارتقا ساي جاڭا عيماراتتار دا تۇر­عىزىلۋدا. ءومىردىڭ تەك ەسكى مەن جاڭانىڭ كۇرەسى عانا ەمەس, ءومىر مەكتەبى ەكەنىنە دە كوزىمىز جەتتى. قازاقتىڭ «ءۇمىتىڭ ۇزىلمەسىن» دەگەن قاناتتى قاعيداسىنىڭ قۇن­دى­لىعى اينالاسى 19 جىلدىڭ ءىشىن­­دە دالەلدەنسە, ول ەلىمىزدە ءجۇر­گىزىلگەن سىندارلى ساياسات پەن ەل ىنتىماعىنىڭ, بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ناتيجەسى, ەڭبەك مايدانىنداعى وتانداستارىمىزدىڭ كاسىپكەر­لىك­كە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ شىڭ­دالعانىنان, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ارتىقشى­لى­عى­نان, ۇرپاقتار ساباقتاس­تى­عى­نىڭ بەرىكتىگى مەن مىقتى­لى­عى­نان دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەرەيلەنسەك, وسىنداي تەڭ­دەسى جوق ۇلتتىق قۇندىلىق­تا­رى­مىزبەن ماقتانايىق. ەل بو­لىپ وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشى­لىق­تارىنا توتەپ بەردىك. «كوپ­پەن كورگەن ۇلى توي» دەگەندەي, ەكى عاسىردىڭ توعىسىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى جىلدارىندا تۋىنداعان تاپشىلىققا, قىمباتشىلىققا قارىمتا رەتىندە شىدامدى­لىق­تىڭ, توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن دانا حالقىمىزدىڭ ورتاسىندا جاۋاپتى قىزمەت ات­قارعان كۇندەرىممەن مارقاياتىن ازاماتتار قاتارىندامىن. سانا-سەزىم سىلكىنىسىنەن ەڭ­سە­مىز كوتەرىلدى. سوڭعى جىلدا­رى رەسپۋبليكالىق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا الماتى وبلىسى ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە تالدىقورعان قا­لا­سىندا تۇرعىزىلعان ەسكەرت­كىش­تەر قازاق تاريحىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاي­تىن, جاستاردى ەلجاندىلىققا تاربيەلەيتىن كيەلى ورىنعا اي­نالعانى دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ار­قاسى. ۇلتتىق رۋحىمىز اسقاق­تاپ, ادەبيەت پەن مادەنيت, ءبىلىم مەن عىلىم جاڭا دەڭگەيگە كوتە­رىلدى. جىل وتكەن سايىن ەلىمىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق جاع­دايى نىعايىپ, الەم­دىك دەڭ­گەي­دەگى دامىعان ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭەستى, شەكا­را­مىز بەكىدى. سون­دىقتان دا بولار, قازاق ەلىنىڭ پىكىرىمەن سا­ناسىپ, ءوزارا ەكى جاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋ­عا مۇددەلى مەم­لەكەتتەر سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ۇزا­عى­نان بولعاي. كەزىندە 102 ۇلتتىڭ وكىلى مەكەندەگەن قازاقستان حالىق­تار دوستىعىنىڭ زەرتحاناسىنا تەڭەلسە, ەندى مىنە, 140 ەتنوس پەن 46 كونفەسسياعا ورتاق ءۇي بولىپ تابىلاتىن ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم – بۇكىل الەم مويىنداعان ەرەكشە قۇ­بى­لىسقا تەڭەلىپ, كەڭىنەن نا­سي­حاتتالىپ وتىر. تۋعان جەرىنەن كۇشپەن جەر اۋدارىلىپ, تامىرىنان ايىرىلعان ۇلت وكىل­دەرى كيەلى قازاق جەرىنەن پانا تاۋىپ, كەڭقولتىق ۇلتتىڭ قوناق­جايلىلىعى, مەيماندوستى­عى, اي­رىقشا باۋىرمالدىعى مەن ادام سىيلاۋ ىزەتتىلىگىنىڭ ار­قاسىندا جاتباۋىرلىققا ۇشى­­راماي, ەل بىرلىگىنىڭ اجى­راماس بولىگىنە اينالۋى سەبەپتى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ۇلكەن ابىرويمەن اياقتالدى. بۇل الەم تاريحىن­داعى ەلەۋلى وقيعا جاڭا ەۋر­ازيالىق قاۋىپسىزدىك ساۋلەتىن قۇرۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. مىنە, بۇل ءجايت وسىنداي قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە ونەگە-ۇلگى بولارلىق, ءادىل بيلىك ايتار ەل دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىمىزدى دالەلدەدى. دۇنيە جۇزىنە تانىمال مەم­لەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەلى­مىزدىڭ دامۋ جولىنا قىزىعۋ­شى­لىق ءبىلدىرۋى دە تەگىن ەمەس. سىن كوزبەن كۇدىكتەنە كەلىپ, تاڭدانىپ تا, تامسانىپ تا قايتاتىندارى بارشىلىق. بۇل قازاقستاندىقتاردى جىگەرلەندىرىپ, جاڭا بەلەسكە ەركىن كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ءوز تاريحىن جاسپەن ەمەس, تاسپەن جازىپ, وزعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان قازاق ەلى الەمدىك داعدارىستى دا ەڭسەرە ءبىلدى. باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز شىن مانىندە سىنالىپ تا, ءىس جۇزىندە شىڭدالىپ تا ۇلگەردى. دەسەك تە, ءالى دە بولسا كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە بارشىلىق. ول – شىرماۋىقتاي ورالعان جەم­قور­لىق, ول – ورتاق قازاننىڭ تابى­سىنان كۇن كورۋ ادەتىنەن ارىلا الماي كەلە جاتقان پەندە­لەردىڭ اشكوزدىگى, ءالى دە بولسا ساقتالىپ كەلە جاتقان جۇ­مىس­سىزدىق. قان­شا تىرىسقانمەن, اۋىز­دىقتاۋعا شاما كەلە الماي وتىرعان قىم­باتشىلىق. اشىعىن ايتالىق, قازاقستان­نىڭ سوناۋ پاتشا زامانىنان باستاپ, كەڭەس وداعى كەزىندە دە شيكىزات ءوندىرۋشى ەل بولىپ كەلگەندىگى قانشالىقتى ايقىن بولسا, وسى ءۇردىستىڭ قازىر دە جالعاسىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءادىلىن ايتساق, كەش تە بولسا وزىق تەح­نو­لوگيانى يگەرۋگە قابىلەتتى مامان­داردى دايارلاۋ شارالارى جۇيەلى جولعا قويىلا باستاعانىن سەزىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. امانشى­لىق بولسا, ەندى بىرەر جىلدا جەر استى بايلىعىمىزدى ۇلتتىق ما­مان­دارىمىز يگەرىپ, ەل ىرزىعىنا ۇقساتاتىنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. لايىم سولاي بولعاي. «بىرلىك ءتۇبى – تىرلىك» دەگەن قا­عي­دانى ەسكەرە وتىرىپ, داۋ-دامايدى قويىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, تىعى­رىق­تان شىعۋ جولىن ءدوپ باسىپ, امسە جەڭىسكە جەتە بىلگەن قازاق ۇلتى دانالىقتىڭ ۇلگىسىن كورسە­تىپ, الەمدىك ساياسات ايدىنىندا دا وزىندىك ۇستانىمى مەن پىكىرىن تيا­ناقتىلىقپەن تانىتاتىن كەز دە وسى كەز بولسا كەرەك. ەدىل پاتشا كەزىندە ءبىر سەبەپتەرمەن ىرگەسىن ءبولىپ كەتكەن ۋار دوسىنا بۇلعاق بابانىڭ الدىندا: – ۋا, باتىر, وكپەڭ ورىن­دى. مەنىڭ اعاتتىعىم بولسا, كەشىرىممەن قاراعايسىڭ. مىنانداي ۇلكەن ۇلىستا, ۇلى قاعاندىقتى بي­لەپ تۇرىپ قاتەلەسپەۋ قيىن. ەكى قولىم جاۋدىڭ جاعاسىندا بولسا, ەكى كوزىم داۋ-دامايدىڭ تالاسىندا. سوندا ءوزىڭ ويلاشى, ەكى اياق قالاي قاراي جۇرمەك؟ اعات سويلەپ, كوڭىلىڭە كولەڭكە ءتۇسىر­سەم, ايىپ مەندە, – دەگەن ەكەن. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنىسىپ, بۇل­عاق بابانىڭ اق باتاسىن الىپ, كۇش بىرىكتىرىپ, تالاي جەڭىسكە جەت­كەنىنەن نەگە ساباق الماسقا. «اعا­لاسقانعا تاۋ كوپ, جاعالاسقانعا جاۋ كوپ» دەگەندەي, الەم كەڭىس­تىگىندە جاعالاسۋدان پايدا تاپقان ەل جوق. الدىمىزدا ۇلكەن ماق­سات­تار تۇر. ەرتەڭگى كۇنىم نە بولار ەكەن؟ كەلەلى ءىستى نەدەن باس­تاۋىم كەرەك دەگەن ساۋالدار كىمدى دە بولسا ويلاندىرماي, تولعان­دىرماي قويمايدى. ەلدىڭ كوبى ءبىر كۇنىم امان ءوتتى, ەرتەڭگى كۇنىم ءسا­تى­مەن باستالسا ەكەن دەپ, تاۋبەسىن ايتىپ, بالا-شاعاسىن قاناعاتقا شاقىرادى. ەلدى امسە ەلەڭدەتىپ وتىراتىن وسى سۇراققا كۇن تۇرماق, ساعات ساي­ىن مىڭ ءتۇرلى جاۋاپتىڭ تابى­لىپ جاتقانى قان­داي عانيبەت دە­سەڭشى! ەندى العا قوي­ىل­عان مىندەت­تەر­دىڭ اسقار بيىك تاۋ ەكەنىن ءبىر كىسىدەي ءتۇسىنىپ, ورىندالۋىنا جۇدىرىقتاي جۇ­مىلۋىمىز – بۇگىنگى كۇننىڭ قا­جەت­تىلىگى. «قو­رىق­قان قىلمىس ەمەس» دەگەندەي, قورىقساق الاۋىز­دىقتان, ساتقىن­دىقتان, ەكىجۇز­دى­لىكتەن قورقايىق. بىراق ونىڭ ءوربۋى­نە جول بەرمەي, ەل ىنتىماعىن نىعايتساق, ىرىسى­مىز­دىڭ دا, ەن بايلىعىمىزدىڭ دا ەسەلەپ وسەتىنى كۇمانسىز. الدىمىزدا تۇرعان ۇلى مىندەتتەردى ورىنداۋ – ابىرويلى دا ايدىندى ەلگە عانا ءتان قاسيەت. ول ءۇشىن كەڭ ويلىلىقپەن, تەرەڭ تۇسىنىكپەن, ادالدىقپەن بىتە قايناسا ءوربيتىن سەنىم مەن بىرلىك دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت. سەنىم بەكىمەي, بىرلىك نىعايماي باتىل­دىق تا, باتىرلىق تا قالىپ­تاسپايدى. زامان ۇنەمى العا جىلجيدى. ونىڭ تالابىنا ساي ادامنىڭ وزگەرۋى دە اقيقات. قاندى جەكسەنبىدەن باستالاعان حح عاسىر­دىڭ كورگەن ازابى مەن قيىنشى­لىعى از ەمەس. جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارۋ دا قيانات. ەندەشە, ەل تاريحىنا اينالعان زامان الدىندا ادەپتىلىكپەن با­سىمىزدى ءيىپ, نارىق امىرشىلىگى­مەن وتەتىن مىنا زاماننىڭ قامىن ادىلدىك تۇرعىسىنان شەشۋگە بىلەكتى سىبانا كىرىسكەن ەلدىڭ ۇتارى كوپ. اق جولمەن كەلگەن جەتىستىككە قۋانا ءبىلۋ دە, قۋانىشتى بولىسە ءبىلۋ دە ۇلكەن پاراسات­تىلىق پەن ادامگەرشىلىك اياسى­نان ارنا تابار قاسيەت. ۇرپا­عىنا ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ, نىق سەنىم ارتقان بابالارى­مىزدىڭ اماناتى بىزگە تاريح تاعىلى­مى­مەن جەتكەن. الۋان ءتۇرلى سى­ناق­تان وتكەن تاريح سونى­سىمەن قۇندى. ونىڭ اق-قارا­سىن ايى­رىپ تارازىلاي بىلسەك, بىرلىك پەن تىرلىكتە عۇمىر كەشسەك, ءالى دە تالاي اسۋدان اسىپ, تالاي يگىلىككە جەتەرىمىز حاق. قوعام ءدىڭى سونىسىمەن مىقتى. ناۋرىز قىلىشباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.الماتى وبلىسى.