قالاي دەسەك تە, قازاق كينەماتوگرافياسىندا ىلگەرىلەۋ بار. كينو جانرلارىنىڭ ىشىندە دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرۋدە كەنجەلەپ جۇرگەنىمىز دە ءجيى ايتىلاتىن. الايدا, بۇل جوقتىڭ ورنى دا تولىپ كەلەدى. ونىڭ ايعاعى –ورتالىق ازيادا العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان «قازاقستاننىڭ جاڭا دەرەكتى فيلمدەرى» فەستيۆالى. سوڭعى جىلدارى كوپ جانرلى كينولەنتالار عانا ءتۇسىرىلىپ قويماي, جىل سايىن مادەنيەت, عىلىم سالاسىن قامتيتىن 40-قا جۋىق دەرەكتى فيلمدەر دە ومىرگە كەلىپ جاتقانى بەلگىلى. وسىلايشا الماتىدا شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ۇيىمداستىرعان, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان دەرەكتى فيلمدەر فەستيۆالى ءساتتى اياقتالدى. اتالمىش فەستيۆال رەجيسسەر قازبەك ءامىرجانوۆتىڭ «ءومىر – داستان» اتتى تۋىندىسىمەن ءتامامدالدى.
«ءومىر – داستان» قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تاعىلىمدى اكتەر ءسابيت ورازباەۆتىڭ ءومىر جولىنا ارنالعان.
الدىمەن 1-7 ناۋرىز ارالىعىندا «تسەزار» كينوتەاترىندا وتكەن فەستيۆالدىڭ ءاربىر دەرەكتى ءفيلمىنىڭ قاھارمانى – ەلگە تانىمال, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن اياۋلى جاندار ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولادى. ولار: «قورقىت – كۇي تاريحى», «مۇحتار اۋەزوۆ», «نۇرمۇحان ءجانتورين», «ءابىش كەكىلباەۆتىڭ الەمى», «تورەگەلدى شارمانوۆ», «ءومىر – داستان», «بيبىگۇل تولەگەنوۆا» تۋىندىلارى.
– ونەرىمەن ەلگە تانىلعان ادامدار جايلى تالاي دەرەكتى تۋىندىلار جاساساق تا, كەيىن ونىڭ ءبىرازىن تاپپاي قالدىق. ەگەمەن ەل بولعان كەزىمىزدە جاسالىنىپ جاتقان وسى شارالارعا ريزامىن! باسىندا فيلمگە تۇسۋگە ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى اسا ىقىلاستى بولماپ ەدىم. كەيىن ءتۇسىرۋ توبى دا, تەاتر ۇجىمى دا قۋاتتاپ, بۇل ءىستىڭ قاجەتتىگىن ايتىپ تۇسىندىرگەننەن كەيىن كوندىم. مۇندا مەنىڭ جاس كەزىم, ءجۇرىپ وتكەن جولىم, تۋعان جەرىم, قارا شاڭىراعىم – اۋەزوۆ تەاترى, ونەردەگى ءارىپتەستەرىم, ياعني ءومىر بەلەستەرىم بار. ءتاپ-ءتاۋىر دۇنيە تۋدى, – دەيدى تۇلعالى اكتەر.
اقيقاتىندا قاراپ وتىرساق, سوڭعى ۋاقىتتا تالاي تانىمال تالانت يەلەرىنەن كوز جازىپ قالعان ەكەنبىز. تەك ءبىرەر ايدىڭ كولەمىندە حاديشا ءبوكەەۆا, روزا باعلانوۆا, قادىر مىرزاليەۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سىندى مايتالماندارىمىزدان ايىرىلدىق. ءدال وسىنداي دارا تۇلعالار جايلى باسى-اياعى ءبۇتىن, تۇششىمدى دەرەكتى تۋىندىلار جەتكىلىكتى دەپ ايتۋعا استە بولماس.
سوندىقتان دا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ قازىرگى جەتەكشىسى ەرمەك امانشاەۆ دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرۋ ماسەلەسىنە دەن قويىپ وتىرسا, ونىڭ دا ءوز اماناتى, جاۋاپكەرشىلىگى, قالا بەردى حالقىمىز ءۇشىن دە, حالىققا قىزمەت ەتكەندەر ءۇشىن دە ساۋابى بار.
«ءومىر – داستاندا» ءسوز العان جانداردىڭ ويىن قورىتقاندا, دارالىقتى مويىنداپ, دانالىققا جۇگىنۋ – اۋىزبىرشىلىگىمىز بەن العا جىلجۋىمىزدىڭ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزدىڭ كەپىلى ەكەن.
جالپى العاندا, ءسابيت ورازباەۆ جايلى دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءون بويىندا كوپ اكتەرلەردە كەزدەسە بەرمەيتىن ىشكى ينتەللەكت, تابيعي تەكتىلىك ەرەكشە بايقالادى. سابەڭدى بىلەمىن دەيتىندەر الدىمەن اكتەردىڭ ىشكى مادەنيەتىنە ءتانتى بولىپ, بولمىس-ءبىتىمى قاراپايىم بولا تۇرىپ تا ەشكىمدى قايتالامايتىن تالانتى تۋرالى ايتادى. كينولەنتادا اۋىلدان جۋسان ءيىسى ەرىپ شىققان بوزبالا شاعى بەينەلى تۇردە بەرىلىپ, ءتۇسىرۋ توبى ونىڭ تۋعان جەرىنە ساياحات شەگەدى. اعايىن-تۋعاننىڭ ورتاسىنان ۇلكەن ونەرگە, تەاتر ونەرىنە قايتا ورالادى.
سوناۋ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شالعايىنداعى اۋىلدان شىعىپ, ونەردىڭ شاۋجايىنا جارماسقان بۇيرا شاشتى, كوركەم جىگىت بولمىسىنىڭ دا ءبولەكتىگىمەن ءوز بيىگىنە قالاي كوتەرىلگەنى رەتىمەن باياندالادى. دەسەك تە, دەرەكتى دۇنيەنى بىزگە سۋرەتتەپ شىعۋ مىندەت ەمەس. ءويتكەنى, «ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق پرەزيدەنتى ەرمەك امانشاەۆ ورتالىق ازيادا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان فەستيۆال اياسىندا كورسەتىلگەن جانە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدەر الداعى ۋاقىتتا وتاندىق تەلەارنالار ارقىلى كورەرمەندەرگە جول تارتاتىنىن ايتىپ وتىر.
فيلم اياقتالعاننان كەيىن دەڭگەيى بيىك, تالعامپاز بىرقاتار كورەرمەندەردىڭ پىكىرى تومەندەگىدەي بولدى.
دۋلات يسابەكوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى-دراماتۋرگ:
– قالىڭ كورەرمەن ءسابيت ورازباەۆتىڭ ساحناداعى, كينوداعى سوم بەينەلەرى تۋرالى بىلگەنىمەن, ىشكى بولمىسى مەن جەكە ءومىرى جايلى بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان بۇل دەرەكتى فيلم اكتەردىڭ ءومىربايانى جونىندە مول ماعلۇمات بەرەدى. اۆتورلىق ءماتىندەر اكتەردىڭ سان قىرىن اشا بىلگەن. كەيبىر قايتالاۋلاردىڭ بولعانىنا قاراماستان, بۇل تۋىندى اكتەردىڭ ءومىر جولى تۋرالى ءمالىمەتتەرگە وتە باي. ءتىپتى, كوركەم فيلم كورگەندەي اسەرلەنىپ تە وتىردىق. مۇراعاتتاردان الىنعان سپەكتاكلدەردىڭ ءۇزىندىلەرى دە جاقسى پايدالانىلعان.
ەرلان ءبىلال, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اكتەر:
– وسى دەرەكتى فيلممەن ءسابيت ورازباەۆتىڭ ونەردەگى اۋقىمىن, بيىكتىگىن, بولمىسىن تولىق اشىپ كورسەتە الدىق دەۋگە بولمايدى. ءبىر دەرەكتى فيلممەن ورازباەۆتىڭ الەمى شەكتەلمەيدى. ول كىسىنىڭ انشىلىگىن, تەاترداعى ءرولدەرىن, ىزدەنىمپازدىعىن, ىسمەرلىگىن جەكە-جەكە الىپ تا ءبولەك-بولەك تۋىندىلار جاساي بەرۋگە بولادى. سوندىقتان بۇگىنگى دەرەكتى دۇنيەنى ۇلكەن جۇمىستاردىڭ باسى عانا دەپ ەسەپتەيمىن.
سەرگەي ءازىموۆ, «تاناريس» كينوكومپانياسىنىڭ ديرەكتورى, رەجيسسەر:
– مەنىڭشە, دەرەكتى تۋىندىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قاي سالاداعى بولماسىن ءىرى تۇلعالاردى ءتۇسىرىپ, ولاردىڭ ءىسىن ءماڭگىلىك ەتۋ, كەيىنگىلەرگە مۇراعا قالدىرۋ. سول سەبەپتەن, ءارينە, بۇگىن تاماشالاعان ءفيلمنىڭ ءومىردە ءوز ورنى بار. مەن كينەماتوگرافيا سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە دەرەكتى دۇنيەلەر جاساۋدا 30 جىلدان استام جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. كەيدە ۇلى تۇلعالار, ونەر قايراتكەرلەرى, ادەبيەت مايتالماندارى جايلى ماتەريالدار جيناستىرعاندا رەسمي جينالىستار, مەرەيتويلار مەن ماراپات ساتتەرى پايدالانىلىپ جاتادى. ال «ءومىر – داستاندا» ءسابيت ورازباەۆتىڭ ويلارى, ەڭبەگى, ءومىر جولى, شىعارماشىلىعى اشىپ كورسەتىلگەن. مول اسەر الدىم. بۇل ونى جاساۋشى توپتىڭ دەرەكتى ءفيلمنىڭ قۇندىلىعى ءسابيت ورازباەۆ سەكىلدى تۇلعانىڭ جان دۇنيەسىن اشۋعا ۇمتىلعانى.
ايناش ەسالي, الماتى.