ايەلدىڭ جۇرەگى – الەمنىڭ تىرەگى!

ارداقتى انا, اسىل جار, اياۋلى قارىنداس

كەشە استانادا قازاقستان ايەلدەرىنىڭ تۇڭعىش سەزى بولىپ ءوتتى

شۋاقتى كوكتەم ارداقتى انا, اسىل جار, اياۋلى قارىنداستىڭ مەيرامىمەن باستالادى. سوندىقتان, ەڭ اۋەلى بار­شا­ڭىزدى الداعى مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇت­تىق­تايمىن, دەپ باستادى سەزدەگى ءسوزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل – قا­زاق­ستان ايەلدەرىنىڭ تاۋەلسىز ەل تاري­حىن­داعى تۇڭعىش سەزى. جىلۋ مەن جى­لى­لىق سىيلايتىن جارقىن مەرەكەنىڭ قار­ساڭىندا وزدەرىڭىزبەن جۇزدەسىپ وتىر­عا­نىما قۋانىشتىمىن. الەمدەگى اسەمدىك پەن سۇلۋلىق ايەل كوركى مەن انا مەيىرىمىنەن ءنار العان دەگەن دانالىق ءسوز بار. تاعىلىمدى تاريحىمىز قايراتكەر­لىك قاسيەت قونعان انالاردان كەندە بولعان ەمەس, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت. ۇلان-عايىر دالادا ۇرپاق ماقتانىشىنا اينالعان تالاي ۇلاعاتتى انالار وتكەن. ولاردىڭ وشپەس ونەگەسى مەن ولمەس ءداستۇرى جاڭا قازاقستاندا جاراستى جالعاسىن تابۋدا. ەل مەن ەرگە سىن بولعان كەزەڭدە ايەل-انالار وتباسى مەن قوعام جۇگىن قايىسپاي قاتار كوتەرە ءبىلدى. سىزدەر وتباسى بەرەكەسىن ساقتاۋ­مەن بىرگە, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە دە ەسەلى ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر. پرەزيدەنت ايەلدەردىڭ ومىرلىك ما­ڭىز­دى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىنىنە نازار اۋداردى. ولار بۇگىندە بارلىق پەداگوگتاردىڭ 73 پايىزىن قۇرايدى. دارىگەرلەر مەن مەديتسينا پەرسونالى­نىڭ 87 پايىزى – ايەلدەر. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا 5800 كسك بولسا, سولاردىڭ 3 مىڭىنا ايەل­دەر جەتەكشىلىك ەتەدى. بارلىق بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 60 پايىزى دا ايەلدەردىڭ ۇلەسىندە. مەملەكەتتىك باس­قارۋدىڭ بارلىق جۇيەسى كوپ جاع­دايدا ولاردىڭ كاسىبيلىگىنىڭ ارقا­سىن­دا جۇ­مىس ىستەپ تۇر. تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا ونداعان ايەل مينيسترلەر جانە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشى­لا­رى بولىپ تاعايىندالدى. جۇزدەگەن ايەل پارلامەنت پەن ماسليحاتتارعا سايلاندى. ايەلدەر مەن بالالارى بار وتباسى­لارىنا الەۋمەتتىك كومەكتىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسى قالىپتاسقان. تاۋەلسىزدىكتىڭ اسا اۋىر العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە مەم­لەكەت ولارعا اتاۋلى قولداۋ كور­سەتتى. 2006 جىلدان بەرى بارلىق قازاق­ستاندىق وتباسىلارىنا 1 جاسقا تولما­عان بالالارعا قاراۋ ءۇشىن جاردەماقى تولەنەدى. از قامتاماسىز ەتىلگەن وتبا­سىلار كامەلەتكە تولماعان بالالارى ءۇشىن جاردەماقى الادى. 2003 جىلدان بەرى بالالارى بار وتباسىلارىنا قول­داۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان بيۋدجەتتىك قار­جىلاندىرۋ كولەمى 20 ەسەدەن اس­تامعا ارتتى. انا جانە بالا ءولىمىن ءتو­مەندەتۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى شارالار قابىلداندى. استانا مەن بىرقاتار ءىرى قالالاردا جاڭا پەريناتالدىق ورتا­لىقتار سالىندى. وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇگىندە «بالاپان» باعدارلاماسى ءجۇ­زەگە اسىرىلا باستاعانىن, اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 35 بالالار باقشاسى, 137 مەكتەپكە دەيىنگى جەكەمەنشىك مەكەمەلەر, 1,5 مىڭنان استام بالالاردىڭ شاعىن ورتالىقتارى سالىنعانىن اتاپ كورسەتتى. 2020 جىلعا دەيىن, دەدى پرەزيدەنت, ءبىز بارلىق بالالاردى بالالار باقشاسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بالا تۋعاننان كەيىن جۇمىسقا, بيزنەسكە قايتا ورالاتىن جاس انالار ءۇشىن ايتارلىقتاي قولداۋ. يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ جانە جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات مىندەتتەرىن شەشۋ – ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ بولا­شاق وركەندەۋىنە باستايتىن جول. ەكو­نوميكا مەن الەۋمەتتىك ومىردەگى, ساياسات پەن مادەنيەتتەگى, قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىنداعى يننوۆاتسيالار ءبىر عانا ماقساتتى – ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى­نىڭ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ لايىقتى ءومىر دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جاڭا كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرى ارا­سىن­داعى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ جوعارى بو­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ۇكىمەتكە مىندەت جۇكتەدى. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ءىسىنىڭ جولداۋ مەن 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتە­گياسىنىڭ باستى باعىتتارى بولىپ تا­بى­لاتىنىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ قاجەت, دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. ەڭ الدىمەن ءبىز حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزىن جۇمىسپەن قام­تۋى ماسەلەسىمەن اينالىسۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ وتىرمىز. ولاردىڭ ارا­سىندا ايەلدەر دە از ەمەس. ادامداردىڭ مۇنداي توپتارى ءۇشىن مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتۋ, ماماندىق الۋ جانە ەڭبەككە ورنالاستىرۋ سياقتى كومەكتەر ۇسى­نى­لادى. اۋىلدا بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر ءۇشىن مەملەكەت ميكرونەسيەلەر بولمەكشى. قازىرگى ۋاقىتتا ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 5,5 پايىزدى قۇرايتىن ورتاشا كورسەتكىش جاعدايىندا 6,3 پايىزدى قۇراپ وتىر, دەپ جالعادى ودان ءارى ويىن مەملەكەت باسشىسى. ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتۋشى حالىقتىڭ جارتىسى ايەلدەر. ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىس­سىز­دىقپەن كۇرەس ماسەلەسى بۇگىندە ۇكىمەت ازىرلەپ جاتقان ەڭبەكپەن قام­تۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىندا جەكە باعىت رەتىندە ءبولىپ كورسەتىلۋى ءتيىس. ءبىز ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ­دىڭ پەرسپەكتيۆالى سالالارىن ناقتى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك, دەپ اتاپ ءوتتى ودان ءارى پرەزيدەنت. تاياۋداعى ونجىل­دىقتا 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر. تەك 2011 جىلى عانا وسى سالاعا 75 ميلليارد تەڭگە باعىتتالاتىن بولادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىم­دەردىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا ايەلدەردىڭ قاتىسۋىن كۇشەيتە تۇسۋلەرى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەر ەڭ الدىمەن ايەلدەردىڭ ومىرلەرى مەن ءال-اۋقاتىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولادى, دەپ جالعادى ويىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 2015 جىلعا قاراي ءۇش ءجۇز مىڭ كىشكەنتاي قازاقستاندىقتار ءۇشىن 3400-گە جۋىق مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اشىل­ماقشى. تاياۋداعى 5 جىلدا 400 مەكتەپ سالۋ كوزدەلىپ وتىر. تاياۋ جىلداردا ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ اياق­تا­لا­دى, دەدى ەلباسى ودان ءارى. 2015 جىلعا قاراي 350 جاڭا دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, ەمحانالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ول انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە, جالپى ءولىمدى 30 پايىز قىسقارتۋعا جاعداي جاسايدى. حالىققا جولداۋدا بەلگىلەنگەن ەڭ­بەكپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كوپتەگەن قازاقستاندىق وتباسى­لارىنىڭ تابىستارىن ارتتىرۋعا جاع­داي جاسايدى, دەپ جالعادى ويىن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى. بۇتىندەي العاندا ول 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىق­تاردى قامتىماق. وسى ورايدا پرەزيدەنت «سا­مۇرىق-قازىنا» قورىنا كىرەتىن ۇلتتىق كومپانيالار اكتسيالارىن حالىققا ساتۋ باعدارلاماسىن ايەل­دەر­دىڭ بەلسەندىلىكپەن پايدالاناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءبىز, 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيا­لىق جوسپاردا قاراستىرىلعانداي, حا­لىق­تى اتاۋلى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاسايتىن بولامىز, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. ونىڭ نەگىزگى باعىتى بالالى وتباسىلاردى, ءبىرىنشى كەزەكتە كوپ بالالى وتباسىلاردى قول­داۋ بولىپ تابىلادى. 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىن­داعى ايەلدەر وكىلەتتىلىگىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. 2010 جىلى ول كورسەتكىش تەك 10 پايىزدى عانا قۇرادى. ايەلدەر ورتالىق ورگانداردا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە باسشىلىق لاۋازىمدارعا وتە ناشار ۇسىنىلادى. بۇگىندە ەلدە بىردە- ءبىر ايەل وبلىس اكىمى جوق, 3 اۋدان اكىمى مەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ 5 ورىنبا­سار­لارى عانا ايەلدەر. وسى رەتتە پرەزيدەنت قازىرگى زامانعى مەنەدجمەنتتى زەرت­تەۋشىلەردىڭ ءبىرى توم پيتەرستىڭ توپ-مەنەدجمەنتتەگى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ازدىعى «ستراتەگيالىق سيپاتتاعى ءراسۋا­شىلدىق پەن قاتەلىك» دەگەن ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىمەن, ۇلتتىق كوميسسيامەن, «نۇر وتان» پارتياسى باسشىلىعىمەن بىرلەسىپ, ايەلدەردى شەشىمدەر قابىلداۋ دەڭگەيىنە دەيىن جىلجىتۋ جونىنەن 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ناقتى ءىس-قيمىلدار جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل 20 جىلى ىشىندە, كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى ەكونو­ميكادا تولىق داعدارىس ورناعان اسا كۇردەلى كەزەڭدە جانە ودان كەيىنگى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ تابىستى جىل­دا­رىن­دا سىزدەر – ايەلدەر ءار كەزدە دە بىرگە بولىپ, مەنىڭ باعىتىما, بارلىق قا­دامدارىما قولداۋ كورسەتىپ وتىر­دى­ڭىز­دار, دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باس­شىسى. ول كەزدە كوپتەگەن ادامدار سەنبەسە دە, سىزدەر مەن ءبىز جەڭىسكە جەتتىك. سول ءۇشىن سىزدەرگە زور راحمەت. ەركەكتەر ايتاتىنداي, ايەلدەرمەن وتكىزگەن ۋا­قىت­تى بوس كەتكەن ۋاقىت دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى, ويتكەنى ايەلدەر جاڭا جا­سام­پازدىقتارعا رۋحتاندىرادى. سىزدەر­دىڭ سەزدەرىڭىزدىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ ەڭ لايىقتى ايەلدەرىمەن تىلدەسۋدى مەن ءدال وسى تۇرعىدان قاراس­تىرىپ وتىرمىن. ايەلدەر اناعۇرلىم ءجيى كۇلەتىن بولعاندىقتان ەركەكتەرگە قاراعاندا ۇزاق ءومىر سۇرەدى دەيدى. سىزدەردى ءار كەزدە دە كۇلكى اسەمدەندىرە ءتۇسسىن, دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى وسى ورايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بيىل ءبىز ۇلى وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. العاشقى سەزدىڭ وسى مەرەيلى مەجەگە ورايلاس ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى زور. بۇل رەتتە التىن قۇرساق انانىڭ اماندىعى مەن بالانىڭ جارقىن كۇلكىسى – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. سوندىقتان, انا مەن بالا تاعدىرى مەملەكەت قامقورلى­عىنان ءبىر ءسات تە تىس قالعان ەمەس. بۇل ءجايتتى ءبىز ۇدايى باستى نازاردا ۇستاپ كەلەمىز. ويتكەنى, ول – ءبىزدىڭ بولاشا­عىمىز! ءبىز بولاشاققا بىرگە بارامىز, كەمەل كەلەشەكتىڭ بەرىك ىرگەسىن بىرگە قا­لايمىز! ەندەشە, وسى جولدا بارشاڭىز­عا زور جەتىستىكتەر مەن وتباسىندا يگىلىكتەر تىلەيمىن, دەپ اياقتادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.