ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سوفيا ساعىندىقوۆانىڭ ەسىمى تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, شەت جۇرتتىڭ عىلىمي ورتاسىنا دا جاقسى تانىس. ول – قازاقتىڭ ۇلتتىق سۋسىنىنىڭ ءبىرى – شۇباتتىڭ قۇنارلىلىعىن قىزىلشا شىرىنىمەن بايىتۋ جونىندەگى عىلىمي جاڭالىق اشقان ميكروبيولوگ عالىم. وسى سالادا 58 عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى بار. ءار عىلىمي جاڭالىعى ءۇشىن پاتەنت العانىن دا ايتقان ءجون.
سوفيا زۇلقارنايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ حاديشا اپايى ءار تاقىرىپتى قىزىقتى ەتىپ وتكىزەتىن بيولوگياعا اڭسارى اۋا بەرگەن كورىنەدى. ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرىسىمەن وقىتۋشىلىققا قالدىرىلىپ, عىلىمعا ءتۇپكىلىكتى بەت بۇرىپتى. ارادا 3-4 جىل ءوتكەننەن كەيىن سول كەزدەگى كازگۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانعان. كەزدەيسوق كەزدەسكەن دينا ابۋلتاەۆا اپاسى قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان العاشقى ميكروبيولوگ مايا شىعاەۆامەن تانىستىرىپتى. مىنە, وسى اكادەميك عالىم سوفيا ساعىندىقوۆانىڭ ميكروبيولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي ءسۇرلەۋىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ بەردى.
عالىمنىڭ كوپ ەڭبەكتەرىنىڭ اراسىنان وتاندىق عىلىم ءۇشىن شۇباتتىڭ قۇنارلىلىعىن قىزىلشا شىرىنىمەن بايىتۋ جونىندەگى جوباسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا دەۋگە بولادى. “سەبەبى, دەيدى عالىم, شۇباتتى وزدىگىنەن اشىتقاندا, ونىڭ قۇرامىندا اۋادان, تۇيە جەلىنىنەن, ىدىستان تۇسەتىن ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەر كەزدەسەتىنى داۋ تۋدىرماس. سول ميكروورگانيزمدەرگە ءسۇت قورەكتىك ورتا بولادى دا, ولار تەز جەتىلەدى. كەي ادامداردىڭ شۇبات اسقازانعا جاقپادى, نە ىشەگىمىزدى قاتىردى دەۋى ىشەك تاياقشالارىنىڭ اسەرىنەن بولىپ جاتادى. دەمەك, شۇبات قۇرامىنداعى بوگدە ميكروورگانيزمدەر ادام اعزاسىنا جاقپايدى. شۇباتتىڭ تىم مايلىلىعى ادامنىڭ ءىش قاتۋىنا سەبەپشى بولادى. ال مۇنى بولدىرماۋ, ياعني شۇباتتى توسىن ميكروورگانيزمدەردەن تازالاۋ ءۇشىن مايا اپاي ەكەۋمىز “سوفمايا” دەپ اتالاتىن شۇبات پەن قىزىلشا شىرىنىن ارالاستىرۋمەن اشىتىلعان سۋسىندى دايىنداپ شىعاردىق. بۇل سۋسىندى دايىنداۋ بارىسىندا شۇباتتى قىزىلشا شىرىنىن قوسۋ ارقىلى اشىتتىق”.
بۇل ارينە, وپ-وڭاي ىسكە اسىرىلعان عىلىمي جوبا ەمەس. ونىڭ ناتيجەلى ءارى, ءساتتى بولۋى ءۇشىن تالاي زەرتتەۋلەر جاسالدى, تالاي سىنامالار الىندى. ءار ءوڭىردە, اسىرەسە, الماتى, اقتوبە, قىزىلوردا, اتىراۋ وبلىستارىندا ءوڭدىرىلەتىن شۇبات قۇرامىنداعى ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. عالىمنىڭ زەرتتەۋىندە مىناعان باسا نازار اۋدارىلدى. ياعني, شۇبات اشىتۋدا ارنايى بەلگىسى بار ءسۇت قىشقىلى باكتەرياسى مەن اشىتقى ساڭىراۋقۇلاعىنىڭ شتامدارى قوسىلىپ دايىندالعان. سوفيا زۇلقارنايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, شتاممورفولوگيالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى نەگىزىندە بىردەي ءبىر تۇرگە جاتاتىن ميكروورگانيزمدەر كۋلتۋراسى. ۇلتتىق سۋسىن – شۇباتتى ءدال وسى تاسىلمەن اشىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى سول, ادام اعزاسىنا كەلىپ تۇسەتىن تاعامداردى قورىتۋعا, سونىمەن بىرگە, ادامنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرۋگە سەپتىگى وراسان مول.
– قىزىلشا شىرىنىندا تەمىر, فلوري قىشقىلىنىڭ بولۋى, قىزىل قان تۇيىنشىكتەرى – ەريتروتسيتتەردىڭ پايدا بولۋى جەدەلدەيدى, بۇلشىق ەتتەرگە وتتەگىنىڭ تاسىمالدانۋىن جاقسارتادى. جالپى, قىزىلشانىڭ ادام اعزاسىنا پايداسى كوپ. ماسەلەن, قىزىلشا شىرىنىن ۇدايى قولدانۋ ناتيجەسىندە, اتەروسكلەروزدىڭ باستاپقى ساتىسىندا ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسارادى. قىزىلشا شىرىنىندا ماگنيدىڭ كوپ ءمولشەردە كەزدەسۋىنىڭ جۇيكە اۋرۋىنا, ءاسىرەسە, ۇيقى بۇزىلعاندا, توسىننان جۇيكە جۇيەسىنە اۋىرتپالىق تۇسكەندە پايداسى كوبىرەك تيەدى. قان تامىرلارىن كەڭەيتىپ, گيپەرتونياعا ءتيىمدى اسەرىن بەرەتىن تابيعي دارۋمەن رەتىندە ەسەپتەلەدى, – دەيدى ميكروبيولوگ. وسى شىرىننىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا قارسى تۇرۋ قابىلەتى جونىندە زەرتتەۋلەر بار. بۇل وسى اۋرۋدى ەمدەيدى دەۋ ەمەس, قىزىلشا شىرىنىن تاماق راتسيونىنا ءجيى قوسۋ ارقىلى اۋرۋدان ساقتاندىرۋمەن قاتار, اعزاداعى حولەستەرين مەن ۋلى زاتتاردى ازايتۋعا ابدەن بولادى.
“سوفمايانىڭ” اۆتورى قىزىلشا شىرىنىن تابيعي كۇيىندە ءىشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. ويتكەنى, بۇل شىرىن ءدامسىز. سول سەبەپتەن, ونى شۇباتقا قوسۋدىڭ تيىمدىلىگىنە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, عىلىمي ءتۇيىن جاسادى. “شۇبات پەن قىزىلشا شىرىنى ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇنارلىلىعىن تولىقتىرىپ, ادام اعزاسىنا سىڭىمدىلىگى ارتادى. ماقسات – ەكولوگيالىق تازا شۇبات سۋسىنىن شىعارۋ. شۇباتتى ۇزاق مەرزىمدە ساقتاۋدىڭ جولدارى جايىندا دا زەرتتەۋلەرىمىز بار” دەيدى عالىم. ول “سوفمايا” سۋسىنى ءۇشىن 2006 جىلى يسلام ەلدەرىنىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە قولداۋ بىلدىرەتىن ISESCO حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ التىن مەدالىن, وعان قوسا 5000 اقش دوللارى مولشەرىندەگى سىياقىسىن جەڭىپ الدى. ميكروبيولوگ-عالىم عىلىمداعى جەتىستىگىن مۇنىمەن شەكتەگىسى جوق. ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىن ەندى بالىقتىڭ تۋراماسىندا (فارش) قولدانۋدى باستادى. قازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي گرانتى بويىنشا “بالىق ءونىمدەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە تۇراقتاندىرۋدىڭ ميكروبيولوگيالىق نەگىزدەرى” دەپ اتالاتىن عىلىمي جوباعا جەتەكشىلىك ەتەتىن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سوفيا ساعىندىقوۆانىڭ ميكروبيولوگيا سالاسىندا ءالى تالاي عىلىمي جاڭالىقتاردى اشارى داۋسىز.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.