سۋ قاي كەزدە دە قۇنى جەتپەس قازىنا, تىرشىلىك كوزى ەكەنى ءمالىم. اسىرەسە, سوڭعى كەزدەرى ەكولوگيالىق احۋال سۋ تاپشىلىعىنا ءوز زالالىن تيگىزىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە سۋ تاپشىلىعى ەكولوگياعا دا, ادامزاتتىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قيىرداعى احۋالدى ايتپاي, ءوزىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىنا توقتالاتىن بولساق, كۇرمەۋى كوپ ماسەلەنى كورەمىز. سۋدى ۇيلەسىمسىز پايدالانۋدان ارال تەڭىزى قۇرعاپ بارا جاتىر. ايتسە دە, شەشۋ جولدارى جەتكىلىكتى. بۇل تۋرالى كەڭەس وداعى تۇسىندا ارال ماسەلەسىمەن تۇبەگەيلى اينالىسقان قايراتكەر, رەسەي ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ينجەنەر-گيدروتەحنيك پولاد ادجيەۆيچ پولاد-زادەمەن اڭگىمەمىزدە وسى تەڭىز جايىن ارقاۋ ەتتىك.
– پولاد ادجيەۆيچ, كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ, ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ ماڭىنا شوعىرلانعان ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت باسا كوڭىل بولگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى –
ارالدى ساقتاپ قالۋ بولاتىن. اسىرەسە, وسى ارالعا قۇياتىن ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋىن ىسىراپ قىلماي, ۇقىپتى پايدالانۋ جايى كۇن تارتىبىنە شىعارىلعانى دا ەلدىڭ ەسىندە. جالپى, ءسىز ارالعا قاتىستى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبۇگىنگى ساياساتىن قالاي باعالايسىز؟ سونداي-اق, كىشى ارالدى ساقتاۋ تۋرالى دا وي-پىكىرىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك.
– ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارى پروبلەماسى وتە كۇردەلى ءارى وزەكتى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ارال تەڭىزى ورنالاسقان ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتىندە 60 ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى. ەندى وسى 60 ميلليون حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە ءنار بەرگەن ارالدى ەكى ۇلى وزەن – سىرداريا مەن ءامۋداريا تولتىرادى. الايدا, بۇل قوس وزەنگە قاتىستى تالاس-تارتىس پەن داۋ-دامايلار عاسىرلار بويى تولاستاعان ەمەس. سەبەپ بەلگىلى – سۋسىز ەشكىم ەشتەڭە ىستەي المايدى. دەگەنمەن, مەن وسى ماسەلەگە قاتىستى كوپشىلىك كوڭىل بولە بەرمەيتىن ءبىر دەرەكتى كەلتىرسەم دەيمىن.
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جارتى جىلدان سوڭ, شامامەن 1918 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۆ.لەنين ورتالىق ازيا ايماعىنداعى سۋ شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىن رەتتەۋ ماقساتىندا 50 ميلليون رۋبل قارجى ءبولۋ جونىندە شەشىم شىعاردى. بۇل شەشىم سول كەزدەگى ازامات سوعىسىنىڭ الدىندا قابىلدانعان. كەيىننەن, كەڭەس وداعىنىڭ قاراماعىنا قوسىلعان جىلدارى تىرشىلىك ءنارى ۇلكەن اۋماقتا كەڭ تارالىپ, سۋلاندىرۋ پروتسەسى جاندانا ءتۇستى.
مەن بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ءتىكەلەي قاتىسى بولماسا دا, وسى ءبىر وقيعانى ەلەمەي كەتكىم كەلمەدى. سەبەبى, كەڭەس زامانىندا مۇنداي ماسەلەگە وتە قاتتى كوڭىل ءبولىندى جانە ول عايىپتان پايدا بولا قالعان جوق. ءتىپتى, رەۆوليۋتسياعا دەيىن دە ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋىن ورتالىق ازياعا بۇرۋ جايلى بولجامدار بولعان. مۇنداي ويدى قولداپ, جوبا ناتيجەسىنەن زور ءۇمىت كۇتكەندەر دە, وعان تۇپكىلىكتى قارسى بولعاندار دا كەزدەسكەن.
ال ەندى اڭگىمە اۋانىن ءوز تاقىرىبىمىز – ارالعا بۇرساق. ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ سۋى ەركىنەن تىس يگەرىلسە, ارالدىڭ اۋماعى تارىلا تۇسەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. وسى تۇرعىدان العاندا, ارالدى ساقتاۋ ماقساتىندا رەسەي وزەندەرىن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ وتە-موتە ءتيىمدى ءارى بۇل كەزدەيسوق قادام بولماس ەدى. الايدا, عاسىرلارعا ۇلاسقان پىكىر قايشىلىعىنان ول ورىندالماس ارمانعا اينالدى. ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردى وڭتايلى ۇيلەستىرىپ, ءسىبىردىڭ سۋىن ارالعا قۇيعاندا اناۋ-مىناۋ ەمەس, 60 ميلليون ادامنىڭ تاعدىر-تالايى شەشىلگەن بولار ەدى.
– سوندا بۇل جوباعا كىمدەر قارسى بولدى؟
– العا تارتقان ۋاجدەرىنەن ناقتى مىسالدار كەلتىرسەك. ماسەلەن, نەمىستىڭ «شپيگەل» جۋرنالىندا مەنىڭ سۋرەتىم مەن قولىم قويىلعان ماقالا باسىلدى. سوندا مەنى ۇكىمەت پەن ورىس حالقىنا قارسى ادام رەتىندە كورسەتەدى. قالاي دەگەندە دە, سول كەزدەگى ۇكىمەت دەرەۋ ىسكە كىرىسۋدى تالاپ ەتتى. باستاپقىدا م.گورباچەۆتىڭ بۇل جوباعا كوزقاراسى وڭ ەدى. مەنىڭ بىرنەشە رەت ونىڭ قابىلداۋىندا بولۋىم – سوزىمە دالەل. كەيىننەن ول بۇل ويىنان كىلت اينىپ, ءتىپتى, ءبىزدىڭ وسى جوبا اياسىندا جۇمىس ىستەۋىمىزدى زاڭ شەڭبەرىندە تىيىپ تاستادى. ءبىر انىعى, ەگەر سول جوبا ءجۇزەگە اسقاندا ورتالىق ازيياعا 28 تەكشە/شاقىرىم سۋ كەلىپ, ميلليونداعان ادام ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن ەدى. وزبەك, قازاق, قىرعىز, تاجىك ءوز جەرىندە وتىرىپ, ماقتا مەن كوكونىستەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءوسىرىپ, وندىرەتىن مۇمكىندىك تۋار ەدى. بۇل تۇرعىدا ازدى-كوپتى تاجىريبەمىزبەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەگىنشىلىككە بەيىمدىلىگىنە دە ايقىن كوز جەتكىزگەنبىز. ءسويتىپ, وزبەكستان اۋماعىنداعى كارشا جازىعىن يگەرۋدە تاقىر جەردەن مول ءونىم الۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەدىك. ياعني, ءامۋداريادان سۋ شىعارۋ ارقىلى تابىسقا جەتەلەيتىن تىڭ باستاماعا قول جەتكىزدىك. ول جەردەگى ماڭ دالاعا ەشكىم كەلمەسى بەلگىلى عوي. سول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءبىز ءىرى سۋ سورعىلار ارقىلى سۋ شىعارىپ, بىرنەشە اۋىل مەن وعان جول سالىپ, ءتۇرلى كاسىپورىندار قۇرىپ, ينفراقۇرىلىم تارتا باستادىق.
– ال قازىر كەزىندە سىزدەر سالعان اۋىل-ايماقتىڭ جاي-كۇيى قالاي؟
– بۇگىندە ول جەرلەردەن ادامدار كەتە باستادى. نەگە؟ ويتكەنى, ارال ماڭىن مەكەن ەتكەن تۇرعىندار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ وڭايعا ءتۇسىپ جاتقان جوق. قازىر جەر استى سۋلارىن شىعارىپ بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ تىرشىلىك كوزىن قولجەتىمدى ەتكەندەيمىز. وسىمەن ماسەلە شەشىلدى مە؟ ارينە, جوق.
– ەندەشە, ارالدى قۇتقارۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
–مەن جۋىردا نۇرسۇلتان
نازارباەۆتىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى ارنايى قاۋلىعا قول قويعانىنان حاباردار بولدىم. ول قۇجاتتا ارالدىڭ ماسەلەسى عانا ەمەس, سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ سان جولدارى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋ جايى دا جان-جاقتى باياندالعان. ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قارىمىن وتە جاقسى بىلەمىن. ول قاشان دا ارالدى قۇتقارۋ ىسىندە تاباندىلىق تانىتىپ, باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا تۇراقتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. سولتۇستىك ارال – سونىڭ ءبىر ايعاعى. قازىر ول جەرگە ادامدار قايتا ورالىپ, بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستاعانىن كورىپ قۋانامىن. سول سياقتى سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تۇيىندەر دە ءتيىمدى شەشىلۋدە. ماسەلەن, سۋ مول كەزدە قور جيناپ, جازدىگۇنى ەگىس القابىندا پايدالانۋ تاجىريبەسىن دە قازاقستان پرەزيدەنتى وتە ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى.
– قالاي دەسەك تە, عاسىرلار بويى اعىل-تەگىل اعىپ, ارالعا قۇيعان قوس وزەن سۋىنىڭ سوڭعى جۇزجىلدىقتا سارقىلۋىن توقتاتۋ مۇمكىن بە؟ قالاي ويلايسىز؟
– اقيقاتىندا ارالعا قۇيار سۋدىڭ ازايۋى كەيبىر باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ, تۇسىنبەۋشىلىكتى ءورشىتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, مىناداي ءبىر ماسەلەلەردى اشىق ايتپاسقا بولمايدى. سۋ باسىندا وتىرعاندار قازىر ءتىرشىلىك كوزىن توعانداپ, بۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرەتىن اسا قۋاتتى ستانتسيالار (سەس) سالا باستادى. وسى جەردە ءبىر سۇراق تۋىندايدى: سۋدى توقتاتۋ ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرىپ, تابىسقا كەنەلگەن ءجون بە, الدە, ونى جاز كەزىندە ەگىستىككە پايدالانىپ, اقشانى كۇرەپ تاپقان ءتيىمدى مە؟ بۇل ءوزى وتە قيىن ماسەلە بولعانىمەن, شەشىمىن تابۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن بەس مەملەكەت باسشىلارى بىرلەسە وتىرىپ, ءبىر توقتامعا كەلدى. ياعني, مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, ءتۇيىندى تارقاتۋدىڭ توتە جولىن تاپقانداي بولعان ەدى. بىراق قازىرگى كەزدە كوميسسيا جۇمىسى ءساتتى دەپ ايتا المايمىز. بۇل تاراپتار اراسىنداعى ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ءارى وعان مۇددەلىلىك تانىتۋعا ق ۇلىقسىز مۇشەلەردىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
– ال بۇل ىستە قازاقستاننىڭ ىنتا-نيەتى مەن دارەجە-دەڭگەيى قالاي؟
– قازاقستان تاراپىنان ارالدىڭ جايىن وڭتايلى شەشۋگە دەگەن ۇمتىلىس كۇشتى. ارنايى جوبالار مەن تياناقتى باعدارلامالار دا قولعا الىنۋدا. ايتسە دە, مەنىڭ ويىمشا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالىپ, ارالدى قۇتقارۋ مەن ونى قالپىنا كەلتىرىپ, ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن تالقىلاسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇل جەردە ارال ءماسەلەسىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. ويتكەنى, ورتالىق ازياداعى سۋ شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان وزەندەردىڭ بارلىعى دا ترانسشەكارالىق وزەندەر بولىپ تابىلاتىندىقتان, ونى بەس ەلدىڭ وكىلدەرى ءوز ارالارىندا جان-جاقتى قاراۋى ءتيىس. مىسالى, ءبىر عانا ەرتىس وزەنى قىتاي مەن قازاقستان جانە رەسەيگە قىزمەت كورسەتەدى. ال جايىق وزەنى قازاقستان مەن رەسەيگە تيەسىلى دەگەندەي كەتە بەرەدى...
بىزگە ارال باسسەينىنە قاتىستى ماقساتتى باعدارلاما اسا قاجەتتى دەپ سانايمىن. بۇل باعدارلاماعا ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتپەن قوسا, رەسەي دە مۇددەلىلىك تانىتۋى ءتيىس. دەمەۋشىلىك پەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىندە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىستىرىلۋى سياقتى ماسەلەلەر دە نازاردان تىس قالماعانى ءجون. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا سۋ ساياساتى ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, الەم بويىنشا الاڭداۋشىلىق تۋدىرا باستادى. الەمگە ايگىلى كليماتولوگتار مەن ەكولوگتار سۋ ماسەلەسىنەن تۋىندايتىن شارۋالاردىڭ شاتقاياقتاۋىنان كەلەتىن اپاتتان ادامزاتتىڭ تارتار ازابى اۋىر بولۋى ءمۇمكىندىگىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. جەر-دۇنيەدەگى بىلىكتى ءارى بەدەلدى ماماندار سوڭعى جىلدارى جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان كليماتتىق وزگەرىستەر تۋىنداپ, ول ۋاقىت وتكەن سايىن ۋشىعىپ كەلە جاتقانىن مالىمدەۋدە. ەسەسىنە, رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ولكەسى مەن ورتالىق ازيادا سۋ تاپشىلىعى سەزىلۋدە. ءتىپتى, بولاشاقتا وسى تاپشىلىق كولەمى ۇلعايۋى دا مۇمكىن. ال سۋلى وڭىرلەردە ونىڭ كولەمى كەمەرىنەن تاسىپ جاتقانى تاعى دا بەلگىلى. وعان سوڭعى جىلدارداعى جىل سايىن قايتالاناتىن سۋ تاسقىنى دالەل بولا الادى. وسىدان كەلىپ سۋ شارۋاشىلىعىن پايدالانۋعا قاتىستى تياناقتى, ناقتىلانعان ماقساتتى باعدارلاما قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
– الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى توقتاعۇلدا سۋدىڭ توعاندالۋىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى زارداپ شەگۋدە. ودان كەيىن تاجىكتەر قايراققۇمدا سۋدى ۇستاپ قالۋدا. سونىڭ سالدارىنان سۋدىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان شاردارا سۋ قويماسى كەمەرىنە تولماي, ەگىس القابى قۇرعاۋدا. وسى جاعدايعا قاتىستى قانداي وي ايتاسىز؟
– بۇل جەردە اڭگىمە اۋانى جوعارىدا مەن اتاپ وتكەن مەملەكەتارالىق كوميسسيا قۇرۋمەن قايتا ۇشتاسادى. وعان قوسا ايتارىم, تاراپتارعا وسى ورگاننىڭ شەشىمىن ءمىنسىز ورىنداۋدى مىندەتتەۋ كەرەك. سەبەبى, بۇل سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى مەملەكەتارالىق دەڭگەيدەگى گەوساياسي جاعدايعا تەڭەسكەنىمەن, ول جەمە-جەمگە كەلگەندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋى ءتيىس الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ماسەلە. ونىڭ استارىندا 60 ميلليون ادامنىڭ تاعدىر-تالايى جاتقاندىعىن ەسكەرمەي بولمايدى.
– سوندا حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورى مۇنداي مىندەتتى اتقارا الماي ما؟
– ارينە, بۇل ۇيىمنىڭ ءمۇمكىندىگى بار عوي. بىراق تاعى دا سول الگى بەس مەملەكەت باسشىلارى مەن رەسەي جەتەكشىلەرىنىڭ ۇستانىم, پىكىرلەرىن ناقتىلاپ الۋ كەرەك سەكىلدى. سونىمەن قاتار, تمد اياسىندا سۋ شارۋاشىلىعىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كوميسسياسى قۇرىلدى ەمەس پە؟ الايدا, بۇل قۇرىلىمنىڭ قازىرگى قادامى بىزگە بەيمالىم كۇيدە قالىپ وتىر.
– ارالدى قۇتقارۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, قازىر مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەرى ءبىر ارناعا توقايلاسپاي تۇرعان سياقتى. ايتالىق, قازاقستان سولتۇستىك ارالدى سۋمەن تولتىرۋعا تىرىسسا, وزبەكستان ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋدە. ءامۋداريانى جاعالاعان تۇرىكمەندەر دە ارەكەتى ءبولەك بولسا دا, قامسىز وتىر دەي المايمىز...
– بۇل جەردە قازاقستان مىنا جاعدايدى ەسكەرۋى كەرەك. سۋدىڭ تومەنگى ساعاسى ەتەكتە وتىرعاندىقتان, بۇل ولكەگە سۋدىڭ اقاباسى اعىپ كەلەدى نەمەسە اعىستىڭ توقتار تۇسى. سوندىقتان دا قازاقستان ەڭ كوپ زارداپ شەگەتىن ەل. ال ەندى بۇگىنگى تاڭدا قازاقتار ەرتىستىڭ سۋىن وتە ءتيىمدى پايدالانىپ, «ەرتىس–قاراعاندى» كانالى ارقىلى استانانى سۋمەن قامتىپ وتىر ەمەس پە؟! دەمەك, مامىلەگە كەلۋ ارقىلى بارلىق ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋگە بولادى. وعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بيىك بەدەلى ىقپال ەتە الادى دەگەن سەنىمدەمىن. ول سولتۇستىك ارال ماسەلەسىن شەشۋ ارقىلى ماقساتىنا مىعىم ەكەندىگىن ىسپەن دالەلدەپ بەردى. وكىنىشكە قاراي, ەلدىڭ ءبارى بۇل ماسەلەگە وسى دەڭگەيدەن قاراي الماۋدا. سوندىقتان دا مەن سۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارنايى رەسمي ورگان بولۋ كەرەك دەپ ايتىپ وتىرمىن. ارينە, بۇل جەردە بەس ەلدىڭ ويى ءبىر جەردەن شىقپاۋى دا مۇمكىن. كىم جوعارى جاقتا وتىرادى, سول سۋدى كوبىرەك پايدالانىپ قالۋعا تىرىسادى. ويتكەنى, سۋدى تۋربينادان وتكىزۋ ارقىلى ولار ەشكىمگە, ەشقانداي اقى تولەمەي تابىسقا كەنەلەدى. وندايدى كىم قۇپ كورمەسىن.
ال ەندى ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەن ءسىبىر سۋلارىن ارالعا قاراي بۇرۋ يدەياسى تۋرالى ايتار بولسام, ول بىلاي. قاشان دا وي-ءورىستىڭ دامىپ, يدەيا ايتىلىپ جاتاتىنى سەكىلدى, جۇمىس بار جەردە ءتۇرلى ۇسىنىس, جوسپارلار مالىمدەلەدى. ال ول قاشان, قالاي جۇزەگە اسادى؟ بار ماسەلە سوندا. مىسالى, سوڭعى جىلدارداعى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ جاساعان جوبالارى ءبىزدىڭ كوپتەن بەرى ايتىپ كەلە جاتقان ويىمىزدى ىسكە اسىرۋعا بولاتىندىعىن ايشىقتاي ءتۇستى. قىتايلار سولتۇستىككە قاراي ءۇش ۇلكەن كانال تارتا وتىرىپ, الىپ سۋ قويماسىن سالۋ ءۇشىن 1,3 ميلليون ادامىن باتىس ايماققا كوشىردى. مىنە, وسى كانالدار ارقىلى ولار بەيجىڭنىڭ سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشىپ تاستادى.
سوندىقتان دا, مەن ارالدى قۇتقارۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ايتىلىپ كەلگەن جوسپار-جوبالاردى تولىق قولدايمىن. اسىرەسە, ارنايى ورگان قۇرۋ ارقىلى ونىڭ شەشىمىنىڭ قاعاز جۇزىندە راسىمدەلۋىنە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ونداي جاعداي جاسالماسا, ءىستىڭ ءبارى بوس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»