بىرنەشە بۋىن ۇرپاق ءبىلىم الىپ, قاناتىن قاققان – باتىس وڭىرىندەگى نەگىزگى ۇستازدار ۇستاحاناسى, 85 جىلدىق تاريحى بار م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – قازاقستاننىڭ كونە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى, ايماقتىڭ ءمادەني, عىلىمي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامىتۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن ءبىلىم ورداسى. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى جولداۋلارى مەن جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اتتى كەشەندى باعدارلاماسى مەن قويىلعان ناقتى ءمىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا.
ءبىلىم ورداسى بۇگىنگى كۇنى تاجىريبە كورسەتكەندەي, وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋدا حالىقارالىق تاجىريبە الماسۋدى ارتتىرىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى جىل سايىن بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارى مەن قازاقستاننىڭ جانە ەۋروپانىڭ بەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاعىلىمدامادان ءوتۋدە. ۋنيۆەرسيتەتتە فيزيكا جانە ماتەماتيكا باعىتى بويىنشا بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلدى. بۇل بىرلەسكەن باعدارلامالار وتتو فون گەريكە اتىنداعى (گەرمانيا), ۇلى كازيمير اتىنداعى (پولشا) ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ, ال قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ اقش-تىڭ ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتە رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىمەن (ماسكەۋ) ماگيستراتۋرا بويىنشا ءبىرلەسكەن باعدارلامالار ءجۇرگىزىلۋدە. بۇل ءبىزدىڭ ماگيسترانتتارىمىزعا جەتەكشى سەرىكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلوم الۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (بقمۋ) مۋلتيمەديالىق كلاستارمەن, ەلەكتروندى جانە قاشىقتان وقىتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا كومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالعان «ماحامبەت» اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعى جۇمىس جاساۋدا. ۋنيۆەرسيتەتىمىز قازىردىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋدا يننوۆاتسيالىق اۆتورلىق باعدارلامالارعا يە. وقۋ ورنى سايتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاندىق اگەنتتىگىنىڭ جوو ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ 2015 جىلعى رەيتينگىسىندە 60 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا 8-ءشى ورىندى يەلەنىپ وتىرعانى دا ۇلكەن جەتىستىك دەپ بىلەمىز. وسى ورتالىقتىڭ روبوتوتەحنيكا لابوراتورياسىندا جاس عالىمدار, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى دا عىلىمي جوبالاردى بىرلەسە اتقارۋدا. مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە روبوتتى تەحنيكادان ارنايى كۋرستار وتكىزىلىپ, بىلىكتىلىكتەرىن دە شىڭداۋدا. اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جاساقتالىپ, ءبىلىم بەرۋ مودۋلدەرىنىڭ قۇرامى كەڭەيۋدە. وقىتۋشىلار اراسىندا جىل سايىن يننوۆاتسيالىق جوبالار بايقاۋىن وتكىزۋ دە داستۇرگە اينالىپ وتىر. ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي بىلىمدەرىن كاسىپورىنداردا تاجىريبەلىك نەگىزدە شىڭداۋى جولعا قويىلدى. جۇمىس بەرۋشىلەر كەڭەسىنىڭ قاتىسۋىمەن ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ستۋدەنتتەردىڭ تاڭداۋلارى نەگىزىندە 185 ءمودۋلدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جاساقتالدى. الداعى وقۋ جىلىندا قۇنى 40 ملن تەڭگە قارجىنى قۇرايتىن فيزيكا لابوراتورياسى ىسكە قوسىلماق. سونىمەن قاتار, جاڭا ماتەريالدىق بازامەن قامتىلاتىن وقۋ عيماراتىن تۇرعىزۋ دا جوسپارلانىپ وتىر.
ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن اكادەميالىق ۇتقىرلىق قىزمەتى الىس جانە جاقىن شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارىمەن حالىقارالىق بايلانىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە دامىتۋ جۇمىستارى بويىنشا بىرقاتار ىستەر اتقارۋدا. ناتيجەسىندە بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىز تاياۋ جانە الىس شەتەلدىڭ سەكسەننەن استام جوعارى وقۋ ورنىمەن كەلىسىمشارت جاساعان. ولاردىڭ قاتارىندا: مالايزيانىڭ مالايا-ۋەلس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى, گەرمانيانىڭ گۋتەنبەرگ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى, پاسساۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن پولشانىڭ بىدگوشش قالاسىنداعى ەكونوميكا جوعارى مەكتەبى, اقش-تىڭ ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتى مەن لوندون مەنەدجمەنت اكادەمياسى, ت.ب. بار.
وقۋ ورنىنىڭ بيىلعى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋروپالىق قاۋىمداستىعىنا تولىق مۇشە بولۋى ەۋروپالىق ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگىندە وتاندىق ءبىلىم مەن عىلىمدى شەتەلدە تانىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسارى انىق. وسى وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ توپ-مەنەدجەرلىگىنە شەتەلدىك ماماندار تارتىلىپ وتىر. وقۋ ورنىندا كوپ ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىلىعىنا وڭتۇستىككورەيالىق مامان لي دجونگ ءحيۋننىڭ شاقىرتىلۋى اتالعان سالا بويىنشا شەتەلدىك تاجىريبە الماسۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى دەپ بىلەمىز. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 100-گە جۋىق شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ دە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالىندى. ولاردىڭ اراسىندا الىس شەتەلدەن – اقش-تان, گەرمانيادان, قىتايدان, رەسەيدەن كەلگەن ستۋدەنتتەر بار.
بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەت كەلبەتىن عىلىم – يننوۆاتسيا – ءوندىرىس ءۇشتاعانىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. بۇگىنگى عىلىمدى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇل عىلىمداردىڭ ءتىلى بارشاعا ورتاق. ال بۇگىنگى تاڭدا عىلىمدى دامىتۋدا شەتەلدىك تاجىريبە ماڭىزدى. ەلىمىزدە ءوندىرىلىپ, مەملەكەت قازىناسىنا ەلەۋلى قارجى قۇيىپ وتىرعان مۇناي سالاسىنىڭ ءوزى عىلىمي تۇرعىدا كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىم مەن ءوندىرىس ءوز بەتىنشە جۇرمەۋى ءتيىس. عىلىمدا اشىلعان ءاربىر جاڭالىق وندىرىستە تاجىريبەدەن ءوتىپ, قىزمەت ەتۋى قاجەت.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم الدىنداعى ۇلكەن مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسى جانە ءوندىرىستىڭ عىلىمدى قارجىلاندىرۋى بولىپ تابىلادى. عالىمدار ەڭبەكتەرى قاراشىعاناق «پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسىمەن بايلانىس ورناتىپ, وقۋ ورنىمىزعا قوماقتى قاراجات اكەلگەن بولاتىن. جوبا ءساتتى اياقتالدى, ونىڭ قورىتىندىسى ءوندىرىسكە ەنگىزىلدى. اتالعان جوبا كەيىن دە «بۇرعىلاۋ كاربوناتتى شلامدى, مۇناي نەگىزدى قوڭىر ەرىتىندىنى كادەگە جاراتۋدىڭ ادىستەرىن بالامالى دامىتۋ سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ» تاقىرىبىنداعى ءۇشىنشى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جوباسىمەن جالعاسىپ, قاراشىعاناق «پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسىنان تاعى دا قولداۋ تاپتى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بۇرعىلانعان كوربوناتتى شلامدى تەرمومەحانيكالىق وڭدەۋدەن
سوڭ مۇناي نەگىزىندە قاراشىعاناق گازكوندەنساتتى كەن ورنىندا قولدانۋعا بولاتىنىن جانە ب ماركالى 2 بىتىستىرەتىن IV جانە V كلاستى جول-كليماتتىق ايماعىندا بەلسەندى مينەرالدى ۇنتاق رەتىندە اسفالتبەتون قوسىندىسىندا قولدانۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. ءناتيجەسىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى اۋدانىندا 1,3 شاقىرىم اقساي – پريۋرالنىي اۆتوكولىك جولى بويىندا سىناق جيەگى جانە زەلەنوۆ اۋدانىندا ورال – اتىراۋ اۆتوكولىك جولى بويىندا ورنالاسقان ۇلكەن شاعان ەلدى مەكەنى ماڭىندا 800 مەترلىك ورمان شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ورتكە قارسى مينەرالدانعان سىناق جولقاتارى توسەلدى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن التى حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ كونسورتسيۋمى قۇرىلىپ, ءبىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ قاتارىن
دا گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مەن قازان فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتى (قازان قالاسى), ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, «سانكت-پەتەربۋرگ عالىمدار وداعى» قوعامدىق ءبىرلەستىگى, باشقۇرت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۋفا عىلىمي ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى (ۋفا ق., رەسەي), قالماق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى پوۆولجە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق اكادەمياسى ورتالىعى, «ەۋرازيا حالىقتارى دوستاستىعى» (ورىنبور ق., رەسەي) اتتى عىلىمي ورتالىقتار مەن وزگە دە وقۋ ورىندارى بار.
بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 24 ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا جۇمىس جاسايدى. ماگيسترانتتارىمىز حالىقارالىق تاعىلىمدامادان ءوتۋ ارقىلى ءوز بىلىمدەرىن شىڭداپ, تاجىريبە الماسۋدا جانە قارجىلاندىرىلعان, كەلىسىمشارتتىق نەگىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا كوپتەپ تارتىلۋدا.
ال «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم الام, مامان بولام دەگەن جاستارعا بەرەرى مول. اتالعان باعدارلاما بويىنشا قىزىلوردا, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان كەلگەن 500-گە جۋىق ستۋدەنت گرانت نەگىزىندە ءبىلىم الۋدا. اعىمداعى وقۋ جىلىندا دا «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا!» الەۋمەتتىك جوباسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە 15 ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولىنىپ وتىر.
جاس ۇرپاقتى ساپالى بىلىممەن قارۋلاندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ولارعا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, ماتەريالدىق جاعىنان دا بارىنشا قولايلى جاعدايلار جاسالۋ قاجەت. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ستۋدەنتتەرگە توعىز قاباتتى, جاس ماماندارعا ارنالعان بەس قاباتتى جاڭا جاتاقحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, وتكەن وقۋ جىلىندا وقۋ عيماراتى قايتا جاساقتالىپ, تاعى ءبىر جاتاقحانانىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ولاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە تولىقتاي ءمۇمكىندىك بارىن كورسەتىپ وتىر. ستۋدەنت جاستاردىڭ جازعى دەمالىستارىندا «جاسىل ەل» ەڭبەك جاساعى مەن ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساقتارىنا جاپپاي تارتىلۋى ولاردىڭ بويىندا ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتتىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
ۋنيۆەرسيتەتىمىز ينستيتۋتسيونالدى جانە حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن ءساتتى ءوتىپ كەلەدى. وقۋ ورنىمىزعا ستۋدەنتتەر قابىلداۋ مەن مەملەكەتتىك گرانتتار الۋ بويىنشا كورسەتكىشىمىز جىل سايىن ارتۋدا. دەگەنمەن دە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءالى دە ءتومەن ەكەندىگى بايقالۋدا. سوندىقتان دا پەداگوگيكالىق ماماندىققا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋعا ءتيىسپىز. بيىلعى جىلى پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعان تالاپكەرلەر ارنايى ەمتيحان تاپسىردى. بۇل, ارينە, وڭدى قادام. الايدا, سول ماماندىقتى تاڭداعان, بولاشاق پەداگوگ مامانعا شىنايى لايىقتىلىعىن ايقىندايتىن ەمتيحان الۋ جۇيەسىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
بۇگىنگى تاڭدا تۋىنداپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە, مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولۋ. پەداگوگيكالىق ماماندىقتار گرانتى كوبىنە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارعا كۆوتا ارقىلى بولىنەدى. ال ءوڭىرلىك مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا گرانتتار جالپى كونكۋرس نەگىزىندە تاعايىندالىپ كەلەدى. پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بولماعانمەن, وڭىرلىك مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپ جىلدان بەرى جانە ءجۇيەلى تۇردە پەداگوگ ماماندار دايىنداپ وتىرعانى ەسكەرىلسە. مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن تاعايىنداۋدا وڭىرگە قاجەتتى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى ويلاستىرا وتىرىپ, كۆوتالىق جۇيە بويىنشا ءبولۋ وڭ ناتيجەسىن بەرەرى ايقىن.
اسحات يمانعاليەۆ,
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور