8 ناۋرىزدا, ياعني بۇرسىگۇنى قازاق تەلەديدارىنىڭ ەفيرگە شىعىپ, حابار تاراتا باستاعانىنا 53 جىل بولادى

انا ءتىلدىڭ ايبىنىن اسىرار ارنا «قازاقستان» بولماقشى

قۋاناتىن, قۇتتى بولسىن ايتاتىن حابار

8 ناۋرىزدا, ياعني بۇرسىگۇنى قازاق تەلەديدارىنىڭ ەفيرگە شىعىپ, حابار تاراتا باستاعانىنا 53 جىل بولادى. سونىڭ قارساڭىنداعى قۋانىشتى وقيعادان جۇرت­شىلىق حاباردار دەپ ويلايمىز. ول ەل­باسىنىڭ رەسپۋبليكالىق باق جۋرناليستەرىمەن كەزدەسۋدە ايتقان اقجولتاي حابارى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ تولىق قازاق تىلىندە ءسوي­لەيتىنىنە ەل رازى, جۇرت بەيىل. ونى رەداك­تسياعا كەلىپ تۇسكەن تومەندەگى حاتتار انىق دالەلدەيدى. ەلباسىنىڭ ءبىر توپ رەسپۋب­ليكالىق باق جۋرناليستەرىنە بەر­­­گەن سۇحباتىندا: «قىركۇيەك ايى­نان باستاپ «قازاقستان» تەلە­ارنا­سى تولىق قازاق تىلىنە كوشۋى كەرەك», دەگەن سوزدەرىن وقىپ, وسى­­عان ەلجىرەي قۋانا, راديو مەن تەلەديداردا وتكىزگەن ءومىر جو­لىم­دى ءبىر شولىپ ءوتتىم. 1962 جىلدىڭ قا­راشا ايىندا كونكۋرس­تان ءوتىپ, ديك­تور بولىپ جۇمىس­قا ورنالا­سىپ ەدىم. ول كەزدە قازاق تىلىندە بەس-اق مينوتتىك جاڭا­لىقتارعا ورىن بەرىلەتىن. وعان دەيىن قارا­عاندى وبلىستىق را­ديو­سىندا ءتىلشى, ديكتور بول­دىم. سودان بارىپ الماتىعا شا­قى­رىل­دىم. سول بەس مينوتتىك حا­با­رى­مىز بىرتىندەپ كو­بەيە كەلە, كەن­جەبولات شالاباەۆ ءتور­اعا­لىق ەتكەن تەلەراديوكوميتەت كەزىندە اۋەلى ون مينوتكە, ودان ون بەس, سودان كەيىن جيىرما مي­نوت­كە كوتەرىلدى. وسىلاي ءبارى جۇ­مىس بارىسىنداعى, ءاربىر لەزدەمەدەگى كۇ­رەسپەن كەلدى. ەفير­دەگى قا­زاق ءتىلى­نىڭ كوكجيەگى ءسويتىپ كەڭى­گەن. مۋلت­فيلمدەردى جانە كور­كەم فيلمدەردى قازاقشاعا اۋدارۋ­دىڭ ءبىسمىللاسى  دە سول كەزدە باس­تال­عان بو­لاتىن. جەتپىسىنشى جىل­­داردا قازاق ءتىلىنىڭ قول­دانىس اياسىن وسى كەنجەبولات اعا­مىز از دا بولسا ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەندەي ەدى. سول كەزدەگى 40-45 پايىز بول­عان قازاقشامىزدى كەيىنگى باسشى­لار 50 پايىزدىق دەڭگەيگە الىپ كەلدى. 50 دە 50 دەگەن بۇلجىماس قاعيدا بار بولاتىن. ەندى ءدال وسى شاقتا قۇدايعا شۇكىر دەيمىز. ەگە­مەندىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى ءتىلى­مىز­دىڭ مەرەي-مارتەبەسىن كوتەرىپ ورلەتكەنىن كوزبەن كورۋدەمىز. ءوز الدىڭا ەل بولعاسىن, دەربەس مەملەكەت بولعاسىن قازاق ءتىلى باس تەلەارنامىزدا 100 پايىز بولدى دەگەنگە كىم قۋانبايدى؟! كىمنىڭ جۇرەگى تەبىرەنىپ قوزعالمايدى؟! مەن قازاقپىن دەگەننىڭ ءبارى پرە­زي­دەنتتىڭ اۋزىنان وسى ءسۇيىنشى حابار ايتىلعانىن بىلە سالا, قازىر كەرەمەت كوڭىل-كۇي  قۇشاعىندا. بۇل ءۇشىن مىڭ دا ءبىر العىس. كەيدە 50 دە 50 دەگەننىڭ ءىس جۇزىندە جاي ءسوز بولىپ قالىپ جۇرگەنىنە رەنجۋشى ەدىك. «كتك», باسقانى الىپ قاراساڭىز دا, قازاق تىلىندەگى حا­بار­لاردى تۇندە بەرىپ, قۇر ۋاقىت­تى تولتىردىق دەپ ءماز بولدى, حالىقتى ءسويتىپ الداۋسىراتتى. ءايت­پەسە, تۇنگى ساعات 1-2-دەن كەيىن تەلەديداردى كىم كورەدى, كىم تىڭ­دايدى؟ ەرتەڭ ەرتە تۇرىپ جۇمى­سى­نا بارماي ما؟ ارينە, ۇلتتىق تەلەديدار ار­نا­سى بولعاننان كەيىن قازاق ءتىلى, مەملەكەتتىك ءتىل 100 پايىز بول­عانعا نە جەتسىن. ءتىلىمىز دە ءور­كەن­دەيدى, قازاق ءتىلدى جۋرنا­ليس­تەر­دىڭ ورەسى دە, ولشەمى دە وسەدى, سانى دا كوبەيەدى, سونىمەن بىرگە ساپاسى دا ارتا تۇسەدى ەمەس پە. كەۋدەسى بيىك, جۇزدەرى جارقىن ءجۇ­رىپ, ەشكىمگە جالتاقتاماي, جاۋ­تاڭكوز بولماي, ۇلت مۇراتىنا قىزمەت ەتەدى. البەتتە, ەلباسى پارمەنىمەن قازاق تىلىندە 100 پايىزدىق حابار تاراتۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەيدى. تەلەديدار جۋرنا­ليسى­نىڭ ءتىلى حالىق تىلىنەن ءنار الىپ, ويعا باي بولۋى ءتيىس. تەلەجۇر­گىزۋ­شى شەبەرلىگىن شىنايى ىزدەنىسپەن مەڭگەرگەن ابزال.   قىزىق­تى حابارلار, ەكران الدىنداعى تارتىمدىلىق, جىلى شىراي باس­قا ارناعا باس بۇرعىزباي, مىڭ­داعان كورەرمەندى وزىنە باۋراپ بۇرىپ الۋى ءلازىم. مەن راديو جانە تەلەديدار سا­لاسىندا 41 جىل ءۇزىلىسسىز جۇ­مىس ىستەگەن اداممىن. ەندى قازاق تىلىندەگى حابار 100 پايىز بولعان كۇنگە جەتكەنىم ءۇشىن ءوزىمدى با­قىتتى سانايمىن. ءومى­رىم­نىڭ م­ا­نى مولىعىپ, ماقساتى ورىن­دال­دى دەپ بىلەمىن. بۇل وتە كەرەك نارسە. سونى ەلباسى تاپ باسىپ كورە بىلگەن. ويتكەنى, راديو مەن تەلەديدار حالقى­مىز­دىڭ ايناسى عوي. ولاي بولسا, سول اينادان الداعى ۋاقىتتا انا ءتىلىمىزدىڭ 100 پايىز جارقىراپ كورىنەتىندىگى بارشا­مىز­عا قۇتتى بولسىن دەمەكپىن! لاسكەر سەيىتوۆ, قازاق تەلەديدارىنىڭ بۇ­رىنعى ديكتورى, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى. مۇراتقا جەتەر كۇن جاقىن ناۋرىز ايى – جاڭالىقتىڭ, جاقسىلىقتىڭ جارشىسى ەكەنىنە تاعى دا كوزىمىز جەتتى. اللاعا ءشۇ­كىر, جاسى ۇلكەن اعالارى­مىز­دان باس­تاپ ءىزباسارلارى ءبىز دە ار­مان­داعان مۇراتقا جەتەتىن بول­دىق-اۋ دەپ قۋانۋدامىز. ول ەل­باسىنىڭ وسى ايدىڭ باسىندا ءبىر توپ جۋرناليستەرمەن بولعان كەزدەسۋدەگى مالىمدەمەسى ۇلتتىق تە­لە­ارنانى شىنايى ۇلتتىق دارە­جەگە كو­تەرۋى, ياعني تەك قانا انا تىلىمىزدە سويلەپ, بولعان ءجايت­تەر­دى بايانداۋ قازاق تىلىندە بو­لاتىنى. قۋاناتىن سەبەبىم دە جوق ەمەس. مەن تەلەديدارعا اسكەر قا­تارىنان كەلگەن بويدا جۇمىسقا ورنالاس­تىم. ول زاماندا بۇگىن­گىدەي تەحنيكا دا, مۇمكىندىكتەر دە جوق بولا­تىن. سوعان قارا­ماستان تەلەديدار قىزمەتكەرلەرى ىنتا-جىگەرمەن جاق­سى حابارلار جاساۋعا تىرىس­تى. كوبىنە كەدەرگى بولاتىنى تەح­نيكا جاعىن­داعى­­لار­دىڭ دەنى, 99 پايىزدان استا­مى باسقا ۇلت­تىڭ وكىلدەرى بولا­تىن, سوندىق­تان تۇسىنىسپەۋ­شى­لىكتەر دە كەزدەسىپ تۇراتىن. دەگەنمەن, قازاق تە­لە­ديدارىندا ءوز قولتاڭبالارىن قالدىرعان مىق­­تى اعا بۋىن جۋرناليستەر دە جوق ەمەس-ءتى. ءاسى­رەسە, ايدوس ابى­لاي­ ۇلى باسشى­لىق ەتكەن جىلدارى قازاق جۋر­ناليستەرىنىڭ ورەسى ءوسىپ, كوپتەگەن جاقسى ءدۇ­نيەلەردى ءومىر­گە اكەلدى. ولار ءساڭ­گەرەي ءتاجى­عۇلوۆ, سوۆەت ماس­عۇتوۆ, سۇلتان ورازالينوۆ, جا­رىل­قاسىن نۇسقا­باەۆ, بەكسۇل­تان سا­ريەۆ, تۇڭعىش­باي سماعۇلوۆ, ءدۇي­­سەن شەگەباەۆ, سابىر وتەپ­بەر­گەنوۆ سياقتى جۋرناليستەر مەن رە­جيس­سەرلەر ءسالي­ما ەستەمەسوۆا, شىرىن وسمانوۆا, سۆەتا ەس­مۇراتوۆا, سارا ءجا­ميەۆا, دى­بىس رەجيسسەرلەرى قۇ­نىپيا مۋسين, كۋرتۆان رەشەتوۆ, بولات ءما­جەنوۆ بولسا, ديكتورلار ءما­ريام ايىم­بەتوۆا, ايمان اق­شالو­ۆا دا  قا­زاق تىلىندەگى حابار­لار­دىڭ تار­تىم­د­ى دا جاقسى شى­عۋى­نا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. راديو مەن تەلەديداردىڭ ءتىلدى دا­مىتۋ مەن ۇلتتىق مىنەزدى قا­لىپ­تاستىرۋداعى ءرولى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار. مەن ءوزىمنىڭ ەسىمنەن كەتپەيتىن ءبىر وقيعانى ايت­قىم كەلىپ وتىر. ول 1973 جىلى قازىرگى استانادا بولعان ءجايت. ميلليارد پۇت استىق بەرەمىز دەپ ايدى اسپانعا شىعارىپ جۇرگەن كەز. ءبىز كوشپەلى رەداكتسيا: ءساڭ­گەرەي ءتاجى­عۇلوۆ, رەجيسسەر مەلس بايسامباەۆ, وپەراتور پاۆەل سكوروحودوۆ, جۇرگىزۋشى ۆلاديمير پوپوۆ جانە مەن تاڭعى بەستەن قورعالجىن اۋدانىنان ءبىراز سيۋجەتتەر تۇسىرۋگە اتتاندىق. سودان كەشكى ساعات التىلاردان اسا قالا­عا كەلسەك, تسەلينوگراد وبكومى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كرۋچينا شا­قى­رىپ جاتىر, تەز كەلىڭدەر دەپ  زىركىلدەيدى تەلە­فون­نىڭ ارعى جاعى­نان بىرەۋ. امال جوق, ساڭگەرەي اعا ەكەۋمىز وبكوم­عا كەلدىك. سويتسەك, وندا «پراۆدا», «ترۋد», «يزۆەستيا» گازەت­تەرى­نىڭ تىلشىلەرى وتىر ەكەن. ءبىزدى كورە سالا ورىستىڭ بەيپىل سوزىمەن سىباپ الىپ, «ەي, كازاحي, گدە ۆاس چەرتي نوسيات؟»– دەگەنى. ساڭگەرەي اعاي ج ۇلىپ العانداي: «وۋ, ورىس اعايىندار» دەپ ونىڭ ءسوزىن بۇل­جىتپاي قايتارىپ ايت­قاندا, اناۋ كىسى, برەجنەۆتىڭ دو­سى, ساسىپ قالدى. ەشكىم بەتىنە قارسى كەلە المايتىن ادامعا اناداي ءسوز ايتۋ – كوزسىز ەرلىك! جان-جاققا قاراپ, ەرىكسىز ىر­جيىپ, ودان ءارى بىزبەن جىلى سويلەسە باس­تادى. بۇل اڭگىمەنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ول زاماندا ءوز ءتى­لىڭ­دە سويلەسەڭ ءبارى سوگەتىن, كوپشىلىك سودان باسىلىپ قالعان بولاتىن. ال مىناداي قايسار اعا­لارى­مىزدان ءتالىم-تاربيە الىپ وسكەن بىزدەر دە ەشكىمگە ەسەمىزدى جىبەرمەدىك. ايتسە دە سول زامان­نىڭ اسەرىنەن  ءالى كۇن­گە بۇعا بەرەتىن زامانداس­تارى­ما قازاق ءتىلدى ارنا ەركىن وسكەن كوشپەندىلەر رۋحى مەن مىنەزىن وياتاتىنىنا كامىل سەنەمىن. سول ءۇشىن دە ەڭ ءبىرىنشى راحمەتىمدى تاۋەلسىزدىگى­مىز­گە ايت­قىم كەلەدى. تىنىس وتەباەۆ, قازاق تەلەديدارىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ  قۇرمەتتى  ءجۋرناليسى. ەرتوستىگىم ءبىر توبە... «كەمەلدەنگەن» كەڭەس وكى­مەتى­نىڭ تۇسىندا «رەكورد» دەپ اتالا­تىن كىشكەنتاي عانا تەلەديدارعا زار بوپ وتىراتىن قازاقتاردىڭ ءۇيى­نەن قازىر «LG», «SAMSUNG» دەپ باس­تالاتىن شەتەلدىك «جاشىك­تەر­دىڭ» بىرنەشەۋىن كورەسىز. حولى­نان, جۇمىس كابينەتى مەن جاتىن بولمە­سى­نەن جانە اسحاناسىنان دەگەندەي ءبارى جارىسا «سايراپ» جاتادى. تەگەۋرىندى تاۋەلسىزدىك, تۇراق­تى ەكونوميكالىق دامۋ, ەل بىرلىگىن ويلاعان دانا باسشىلىق تەلەديدارلارمەن بىرگە, البەتتە, تە­لە­ار­نالاردى دا كوبەيتتى. قازاق كسر-ىندەگى ەڭ العاشقى تەلەارنا بو­لىپ تابىلاتىن «قازاقستان­نىڭ» ساپى­نا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جيىر­ما جىل ىشىندە «حابار», «Caspio­net», «ەل ارنا», «كتك», «نتك», «استانا», «الماتى», «31 كانال», «7 كانال» سياقتى كوپتەگەن تە­لەار­نالاردى قوستى. ولار قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىن, ۇلتى­مىز­­دىڭ مادە­نيەتى مەن ونەرىن, تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا ەڭبەكتەنۋ­دە. وتكەن جىلى «بالاپان» تەلە­ارناسى تۇساۋىن كەسىپ, ول دا ءبۇل­دىرشىن­دەردى ءبىر قۋانتىپ تاستادى. ءدىني-تانىمدىق تۇرعىدا دۇنيەگە كەلگەن «اسىل ارنا» تەلەارناسى دا ەل-جۇرت­تى, اعايىن-باۋىردى حال-حا­دەرىن­شە يماندىلىققا ءتار­بيە­لەپ جا­تىر. قىسقارتىپ ايت­قان­دا, ەلدەگى ەلەكتروندى باق سالا­سىندا كوپ­تەگەن ىلگەرىلەۋ بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى نىعا­يىپ, باقۋاتتى قازاق شاڭىراق­تا­رى كو­بەي­­گەنىمەن, مەملەكەتتىك تىلدە ءتاۋ­لىك بويى حابار تاراتاتىن ءبىر مەملەكەتتىك تەلەارنانىڭ بول­ماۋى ادامدى ەرىكسىز ويلان­دى­را­تىن. ءمى­نە, وسى تۇرعىدان العاندا «قا­زاقستان» تەلەارنا­سى­نىڭ بيىل­عى قىركۇيەك ايىنان باستاپ تاۋلىك بويى تەك قانا قازاق تىلىندە حابار تاراتا باس­تاي­ت­ىنىن ەستىپ, قاتتى قۋانىپ قال­دىم. تاۋەلسىزدىگى­مىز­دىڭ تۇعىرى بەرىك, تىرەگى مىقتى, تاتۋلىعى شىنايى بولىپ, ەلىمىز­دىڭ ەكو­نو­ميكاسى مەن مادەنيەتى قازىرگىدەن دە دامىپ, الەمدىك ءور­كە­نيەتتىڭ بيىك شىڭىنا قاراي با­تىل قادام باسا بەرسە, مۇنداي تەلەارنالار سانى دا جىلدان-جىل­عا كوبەيە بەرمەك دەپ سەنەمىن. ال «ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەگەندەي, «قازاقستان» تەلەار­نا­سىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى الار ورنى ەرەكشە دەپ سانايمىن. پەرنەبەك وسپانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى. جامبىل وبلىسى. تاراز قالاسى.