قايران, قازاق قىزدارى!

(تريپتيح) تاريحقا كوز جۇگىرتىپ قاراپ وتىرساق, قاسساقتىڭ نەبىر قايسار قىزدارى, عۇنداردىڭ ەلاناسىنا اينالعان ارۋلارى,  تۇرىكتىڭ تۇرپاتى بولەك جاۋىنگەر «قاتىندارى» (حانىمدارى), قازاقتىڭ ۇرانعا اينالعان, كيە قونعان نەبىر اياۋلى انا, اپالارى بولىپتى-اۋ... ەلىم دەپ ەمىنگەن, جەرىم دەپ تەبىنگەن ەرلەرمەن سىن ساعاتتاردا قاتار ءجۇرىپ, قاناتىنا اينالعان, بالا تۋىپ, ۇرپاعىن وسىرگەن ولاردىڭ دا اتتارى  تاريح قويناۋىنان تالىپ-تالىپ ەستىلىپ جاتادى. «اتقا مىنسەڭ ەي قاعان, جەردى كورمەيسىڭ, تاققا وتىرساڭ ەي, قاعان, ەلدى كورمەيسىڭ! اتىڭدى جەر, تاعىڭدى ەل كوتەرىپ تۇرعانىن نەگە بىلمەيسىڭ؟» دەپ سويلەگەن دە ءبىزدىڭ اسىل انالارىمىز. اسىلى, ەل بولماق – انادان! ەل وسسە دە – انادان, بەتى اۋلاق, وشسە دە – انادان! سول قايسار انالار ءداستۇرى اياقسىپ كەتكەن جوق پا, انالار تاعدىرىنا ءوز دارەجەسىندە زەر سالىپ ءجۇرمىز بە؟ تولعاندىرعان دا, قولعا قالام الدىرعان دا وسىنداي ايالاۋعا لايىق ايالى انالار ءداستۇرى, ايتۋلى ايىمدار تاعدىرى. 1. اپا ءبىز قوڭسى تۇردىق. قازاقشا ايتقاندا «قۇدايى كورشى.» تاڭ شاپاعى راۋانداپ اتقاننان ول كىسى بالكونعا شىعادى. كىتاپ وقيدى. ويلانىپ وتىرادى. ءبىز كورشى ۇيدەن بەي­سەكەڭدى ارقالاعانداي ەتىپ سۇيەمەل­دەپ الىپ شى­عامىز. الدىن-الا دايىن­دالعان ورىن­دىق­قا بابىمەن وتىر­عى­زا­مىز. ءماريام اپاي توبەسىنەن ءتونىپ, «بەي­سەكە, قالايسىز؟» دەيدى. ءتىلى كۇر­مەۋلى بەي­سە­كەڭ تاياعىن سول قولىنا اۋدا­رىپ, وڭ قو­لىن كوتەرەدى. «جاق­سىمىن» دەگەنى. كەيدە ماعان سى­بىر­لاعانداي ەتىپ «ءما­ريام­عا سالەم ايتشى, ءحالىن ءبىلشى» دەپ تاپ­سىر­ما بەرەدى. وندايدا نە اقىن اپا­مىز­دىڭ ۇيىنە كىرىپ, بەي­سە­كەڭ اتىنان اڭگى­مە­لەسىپ شىعامىن. ءايت­پەسە, ءۇيدىڭ جو­عارعى قاباتىندا وتىرعان اپايعا بەي­سە­كەڭ­نىڭ سۇراۋلى سالەمىن جەتكىزەمىن. كەيدە جەردە وتىرىپ بەي­سەكەڭ ءماريام اپاي­مەن زامانداس جا­سا­عا­نىن, قىزمەتتەس بولعانىن ىقىلاسپەن اڭگىمە­لەپ ەستەلىككە دەن قويادى. كەيدە اپايدىڭ وتىنىشىمەن ءۇيدىڭ جوعارى قا­باتىنا كوتەرىلەمىن دە ءماريام اپايعا قۇلاق تۇرەمىن. «قايران بەيسەكەڭ...» دەپ باستاپ اقەدەن سىرىن ايتادى ءماريام اپاي. ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ قادىرىن ەل ءبىلدى مە, جوق پا؟ ايتەۋىر اقىن قىزدار اۋىر تاعدىرلى اقىن اپالارىنىڭ قا­دى­رىن ءبىلدى. اقىن قىزدار جىر كە­رۋە­نى­نىڭ باسى ەتىپ ۇستادى ول كىسىنى. كۇن ارا­لاتىپ تۇر­سىنحان ءابدىراحمانوۆا, فاريزا وڭعار­سىنوۆا, ورازگۇل نۇرما­عام­بە­تو­ۆا, ماعي­را, سارا... دەگەندەي اقىن ءسىڭ­لى­لە­رى ۇزبەي كەلىپ, اڭگىمەلەسىپ كەتىپ ءجۇر­دى. ءماريام اپايدىڭ دا ولار دەگەندە شى­عارعا جانى بولەك. ارقايسىسىن باۋى­رىنان وسكەن ۇرپاقتاي اسپەتتەپ, ايالاپ, سىرتىنان قامقور بولىپ وتىر­عا­نى, جارىقتىق. ءتىرىسىن عانا ەمەس, قا­زاق­تىڭ اتى ءمالىم اقىن, قايراتكەر قىز­دا­رى­نىڭ و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن اياۋلى­لا­رىن دا ەسكە الىپ, ولەڭ جازىپ, ەستەلىك ايتىپ, جي­ناقتارىن قۇراس­تىرىپ الەك بولىپ ءجۇ­رەتىن. ولار جايىن­دا جانىنىڭ جارى­مىن بەرەردەي بايەك بولىپ اڭگىمەلەۋشى ەدى. شولپان يمانباەۆا تۋرالى «ول تاڭ جۇلدىزى ەدى جانىپ تۋعان...» دەپ باستاپ ءبىراز جەرگە كەتەدى ويلانىپ. ودان زياش قالاۋوۆاعا كەلەدى اياڭداپ. زياش ءماريام اپايدىڭ قىزىنداي بولىپ قو­لىندا ءوس­كەن جان. البىرت اقىن, ءۇمىتتى قالامگەر بول­­عان. سۇيگەن جىگىتى ۇلى وتان سوعى­سىندا وپات بولىپ, ودان قارا قاعاز العان كۇنگى اقىن تراگەدياسىن ءما­ريام اپاي جىلاپ وتىرىپ اڭگىمەلەر ەدى. سوعىستان كەيىن ءبىر ۇشقىش جىگىتكە تۇرمىسقا شى­عىپ, باقىت­تىڭ دامىنە ەرنى جاڭا تيگەندە بالا كوتە­رىپ, بو­سان­عان­دا (بوساندىرعان تايىر جا­رو­كوۆتىڭ بال­دىزى دەۋشى ەدى) دارىگەر­لەر­دىڭ سال­عىرت­تىعىنان ۋاقتىلى باقىلاۋسىز قا­لىپ تالىقسىپ جان تاپسى­رىپتى قايران زياش اقىن! ونى دا ءما­ريام اپايدان جازىپ الىپپىن. زياش قا­لاۋوۆا جاي­ىن­دا ارنايى ماقالا جازعان ساتىمدە ءما­ريام اپايدىڭ قولىنان اقىن اپا­مىز­دىڭ جىر جيناقتارىن الىپ, ەستەلىكتەرىن رۇق­ساتىمەن پايدالانىپ ەدىم. قازاقتىڭ تاعى ءبىر قىزىنىڭ تاعدىرى الدىم­نان شىقتى. ول ءۇشىن كۇندەلىككە دەن قويايىن. ناۋرىزدىڭ 28-ءى, 1992 جىل. ءماريام حاكىمجانوۆا اپايدان ءبىر ءاڭ­گىمە ەستىگەن ەدىم. ناشىنە كەلتىرىپ, ادام اتتارىن قالاداي ەتىپ مانەرلەپ ايتقان اڭگىمەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي: «الما ورازباەۆا ورىس ءناسىلدى ازا­مات­قا تيگەن ەكەن. ول دا رەۆوليۋتسيونەر بولىپتى. جاراسىمدى, جاقسى وتباسى بولسا كەرەك. ماسكەۋ (كپسس) ءبىر كۇنى المانى موڭعولياعا ارنايى تاپسىر­ما­مەن جىبەرىپتى. ءبىر جىلعا ما, ەكى جىلعا ما؟ المانىڭ ەمشەكتە بالاسى بار ەكەن. سول سابيگە قارار دەپ اۋىلدان ءسىڭلىسىن الدىرادى. ەمشەكتەگى بالاسىن بايى مەن سىڭلىسىنە قالدىرىپ, الما موڭ­عو­لياعا كەتە بارادى. ايەل ادامنىڭ سىرتتا قاي­دان جاعدايى بولسىن, جاداپ-جۇدەيدى. الايدا, كوممۋنيستىك تاپ­سىر­ما, ءوز بەتىنشە تاستاپ كەتە المايدى. باس تارتۋعا تاعى بولمايدى. اراعا جىل, نە ەكى جىل سالىپ قازاقستانعا ورالادى. كۇيەۋى, ءسىڭلىسى قارسى الادى. ءسىڭلىسى ەكىقابات. شەرميىپ تۇر. كۇيەۋى جايلاپ اڭگىمە باستايدى. – الما, سەن موڭعولياعا كەتكەندە ءبىز بالەنشە ەكەۋمىز قوسىلىپ قويدىق. ەندى بالا كۇتىپ وتىرمىز. سەن كەشىر! – ا-ا-ا – دەگەن داۋىسى شىعادى المانىڭ. الما جىندانىپ كەتەدى... الماتىدا ارنايى اۋرۋحانادا جا­تا­دى. ارنايى پانسيونات ء(ۇي) ءبولىپ, قا­سى­نا دارىگەر قويادى. جازىلمايدى. ءما­ريام اپاي بارىپ ءحالىن بىلەدى. الما ءماريام­دى تانىمايدى. جۇدەگەن. مەڭى­رەۋ. ايدا­لاعا قاراپ وتىرادى. ورىنسىز حا-حا-لاپ كۇلەدى. بەبەۋلەپ جىلايدى. بىردە تومسىرايا قالادى... ءسىڭلىسى كۇيەۋىمەن تۇرىپ جاتادى. بىراق, الماتىدان كوشىپ كەتەدى. قاھارلى 1937 جەتەدى. ورىس ءناسىلدى كۇيەۋ – «حالىق جاۋى». ۇستالىپ كەتەدى. قو­رەك كەرەك. ءسىڭلىسى قۋىنىپ ءجۇرىپ ال­ما­نى قولىنا الادى. ءزابىر كورسەتسە كەرەك. اقىرى شىمكەنتتە تۇرىپ جاتقان­دا, ورالعا جايداق ماشينەنىڭ ۇستىنە جاي­عاس­تىرىپ اتتاندىرىپ جىبەرەدى. جولدا سۋىق بورانعا تاپ بولادى. الما ءۇسىپ ولە­دى. زيراتى جوق. ءماريام اپاي وسى ءاڭ­گىمەنى ايتىپ وتىرىپ جىلادى, اقى­رىن­دا تۇنجىرادى. مىنە, وسى تاعدىردان پوۆەست جازۋعا بولار ەدى.» ماعان وسى جايلاردى اڭگىمەلەپ بەرىپ, «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. سەن ءبىر پوۆەست جازسايشى» دەدى. سولاي دەگەندە قازاق قىزىنا بولشەۆيكتىك اسىرە قوعام­نىڭ كەرى ىقپالىن باسا ايتىپ وتىردى. ول ىشىنە ءتۇيىلىپ قالعان «تاس ءتۇيىن» بولاتىن. ارينە, ول كەزدە گەندەرلىك ساياسات جوق. اڭگىمەمىز ءبىر ءسات بەيىمبەت ءمايليننىڭ «راۋشان كوممۋنيست» پوۆەسىنە ويىستى. بەيىمبەت اعايدىڭ ايتارى دا سول عوي, قۇداي ايەل ەتىپ جاراتقان سوڭ – ايەل-انا مىندەتىن اتقارۋ ورنىنا بەلسەندى بولشەۆيك بولىپ مازاققا ۇشى­را­عا­نىن مىسقىلدايدى ەمەس پە؟! ول ەندى ءبىر ءسات بەيىمبەت مايلين جايىندا «اعالاپ» وتىرىپ ەستەلىك ايتىپ كەتە باردى. جاس شاعىندا كىسى ماكسيماليست بولادى ەمەس پە؟! كەڭەستىك قوعام سويىلىن سوعا­مىن دەپ ءجۇرىپ تاعدىرى تالكەككە ۇشى­راي­تىن الما ورازباەۆا تۋرالى اپايدىڭ بار اڭگىمەسىن جازىپ الىپ وتىرىپ: «جازامىن, اپاي!» دەپ ۋادەنى بەرىپ سالىپپىن. ءالى ورىنداي الماي كەلە جاتقانىما وكىنەمىن. مۇمكىن الدا جازىلار, مۇمكىن جازىلماس. تاقىرىپ اسا ءبىر پسيحولوگيالىق ىشكى تەبىرەنىسپەن جازىلماسا قور بولادى-اۋ دەپ قورقامىن. ىشكى تەبىرەنىسپەن جازا الامىن با, جوق پا دەپ ويلانامىن. دەرەكتى تۋىن­دى دا جازۋعا بولار, بالكىم. ونداي جاعدايدا تاماشا جازۋشى د.گرانيننىڭ «كلاۆديا ۆيلور», «زۋبر» تۋىندىلارى سەكىلدى پسيحولو­گيالىق جان تەبىرەنىسى مەن اسقىنعان سيتۋاتسيا ءھام ومىرلىك فيلوسوفيا قوسپاسىنان كەلىپ شىعۋىمىز كەرەك. اپاي بىردە ماعان مىناداي اڭگىمە ايتتى: بالكوننان باقىلاپ وتىرامىن. سەن­دەردىڭ ءۇي­لەرىڭنەن تاڭەرتەڭ 11-لەر شاماسىندا الدى­مەن ءبىر ورىندىق شىعادى دالاعا. سوسىن بەي­سەكەڭدى سۇيەمەلدەپ الىپ شىعىپ, الگى ورىن­دىق­قا وتىرعىزادى بايان كەلىن. سوسىن ءۇش بالاسى ءبىرىن العا سالىپ, ءبىرىن كوتەرىپ, ءبىرىن جەتەكتەپ الىپ شىعادى اۋلاعا. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش ءسابي اتاسىن اينالىپ ويناپ جۇرەدى. مەن كۇنىگە كورەتىن وسى سۋرەتكە قى­زىعامىن, قاراعىم... سەن «سوتسياليستىك قا­زاق­ستانعا» قىزمەتكە اۋىسقالى بار مىندەت بايان كەلىنىمنىڭ موينىنا اۋىستى-اۋ. ءۇش بالا مەن پاراليچ شالدى باعۋ قايدان وڭاي بول­سىن؟ سەن ءجۇرسىڭ بەيسەمبايدى باققان اتا­نىپ... بايان كەلىنگە قيىن بولدى. اي­نا­لايىن بايان! باياننىڭ وسى تىرلىگىنەن قازاق كەلىندەرىنە عانا ءتان, وندا دا ۋربانيزاتسيا دەيسىڭدەر مە, ايتەۋىر, قازاقتان دا كەتىپ بارا جاتقان ءبىر ىزگىلىك كورەمىن. بايان كەلىنگە سالەم ايتشى, اتاسى جايىندا كۇن­دەلىك جازا ءجۇرسىن!. – مەنىڭ كەلىنشەگىمە قاراپ قالعان ول نە قىلعان ىزگىلىك؟ – دەپ قالجىڭدايمىن مەن. – ءاي, سەندەر, ەركەكتەر ايەلدىڭ قادى­رىن بىلەسىڭدەر مە؟ – دەيدى ءوتى­رىك اشۋلانعان بو­لىپ. – قازىرگى زاماندا كەلىن ءوزىنىڭ تۋعان اتا­سىن دا باقپايتىن بولدى عوي, قارا­عىم. ال, ءبىز, ءبىز باس­قا ەدىك قوي. الدە ول كەزدە ادام يماننان تۇراتىن با ەدى؟ ول كىسى ويلانىپ كەتەدى. مەن اپايدىڭ ءوزى­نەن ەستىگەن تانىس ءومىر­­بايان سوقپاعىنا ءتۇسىپ وي سورابىن كەشەمىن. ... ءماريام اپاي 13-14 جاسىندا قازاقى جولمەن كورشى اۋىل­دىڭ بوزبا­لا­سىنا اتاس­تى­رىل­عان ت ۇلىم­شا­عى جەلبىرەگەن قىز بالا. ون بەس جاسىندا كورشى اۋىلدىڭ تۇبىتيەك با­لا­سىنا تۇرمىسقا شى­عادى. اراعا جىل سالىپ قوشقارداي ۇل بەرەدى بەسىگىنە. ۇزاماي جار قوساعى دا, تار كەمەرىن كەڭىتىپ جارىققا شىققان اياۋلى پەرزەنتى دە كوز جۇمادى. كەيىن اراعا جىلدار سالىپ كەلىن بولىپ ۇزاتىلعان ەلگە كەلىپ, جاستاي كەتكەن جارى مەن ۋىزداي جەر قوينىنا تاپسىرعان پەرزەنتىن كوز جاسىن توگىپ ولەڭمەن ەسكە الادى: وتكەلىن بوتپانشاقتىڭ ءوتتىم كەسىپ, توبىلدىڭ كۇمىس سۋىن جىرمەن ەسىپ. شارق ۇرىپ سايرانداعان قايران جەرلەر, قۇلازىپ, قۋ دالا بوپ قالدىڭ نەشىك؟! ۇل ءسۇيىپ, وتاۋ تىككەن قونىسىم-اي, ساياڭدا تانىپ ەم التىن بەسىك. ءۇزىلىپ كىرپىگىمنەن ىستىق جاسىم, ەگىلدىم وتكەن ءومىر ەسكە ءتۇسىپ. باسايىن وكسىگىمدى ءجايىپ قانات, اڭساعان توپىراعىڭدى سەنىڭ قۇشىپ. كەلىن بوپ, جەلەك جامىلىپ تۇسكەن جەرىم, كوركىڭدى ءبىر كورۋگە كەلدىم سەنىڭ. ءتىرى جان, ءولى ارۋاق ەلەڭدەسىن, تيگەندە قۇلاعىنا مەنىڭ جىرىم. ءتىل قاتپاي, تەبىرەنبەي جاتىر نەگە؟ اناسىن ۇمىتقان با جالعىز ۇلىم. ماماڭدى ءبىر يىسكەشى زاكارياجان, اڭساعان انا كوكىرەك السىن تىنىم. جاتقالى 24 جىل جەر قوينىندا, كوز نۇرىم, قۋانىشىم, قىزىل گ ۇلىم. («بوتپانشاق») – دەپ جىرلايدى اقىن. اۋىر تاعدىردى وي­لا­ساڭ قۇيقا تامىرىڭ شىمىرلايدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق قىزىنىڭ اۋىر تاعدىرى. ودان كوممۋنيستىك جاس رەسپۋبليكانىڭ استاناسىنا كەلىپ, جىردا باعىن سىناي باستاپ, سەرعالي ەسىمدى ازاماتپەن قايتا شا­ڭى­راق كوتەرەدى. ول ءساتىن اقىن «باقىت قاي­تا ك ۇلىمدەگەندەي بولىپ ەدى...» دەپ ەسكە الار ەدى ەكەۋارا اڭگىمەدە. «باقىت» ءسوزى­نەن باس­تال­عان اڭگىمە بىرىڭعاي باقىت­سىز­دىقتان تۇ­راتىن, بىراق. ايتۋ ءوز الدىنا, تىڭداۋعا جۇرەك قۇلاعى شىمىرلاي دىرىلدەپ, شىداي المايسىڭ. ءوز ءومىربايانىندا: «جاس ءومىرىم باقىتسىزدىقپەن ءوتتى. 21 جا­سىمدا ءولى­دەي جەسىر قالدىم. 31 جاسىمدا (1937) تىرىدەي جەسىر قالدىم...» – دەپ اشىنا جازىپتى-اۋ اقىن. ايتقان سىرىن اقىن ولەڭگە شەگىپتى: اۆگۋستىڭ جيىرما توعىزى ەستەن كەتپەس, سول كۇنى توككەن جاسىم ماڭگى كەپپەس. بۇلب ۇلىم باقشاداعى ءتۇستى تورعا, كوزدەن عايىپ بولدى قولىم جەتپەس. ءومىردىڭ كۇنگەي جاعى قىرىندادى, جالت بەرىپ باقىت قۇسىم بۇرىلمادى. قايعىنىڭ قارا تورى الدىمدى وراي, جان ۇشىرىپ جارماسسام دا سىرىلمادى, – دەپ ءوز ولەڭىنە مۇڭىن شاعىپتى. ولەڭ دەسەڭ دە, اقىن سىرى دەسەڭ دە جاراسادى. ولەڭنىڭ ورمەگى – ومىردە ءوزى باستان كەشكەن جاي. ءتىپتى ەرىنىڭ ۇستالعان كۇنىنە دەيىن دايەكتى, ناقتى. وزگە اقىندارىمىز ەجوۆتى «ەر بولساڭ ەجوۆتاي بول ەلىمدەگى» دەپ, ول جەر جاس­تاڭ­عىر دەپ قارعاپ, لاعنەت جاۋدىرىپ جاتتى. تاعدىرى دا سولاي, قارعايتىنداي ەدى. «ەجوۆ دەگەن شىقتى ءبىر باسكەسەرى, قاتتى ساستىرىپ حالىقتى, قان نوسەرى...», – دەپ تە اشكەرەلەدى. «كىم ەكەن جازىقسىزدان زار قاقتىرعان؟ «جاۋ» دەگەن اتاق تاعىپ, ەل شاپتىرعان. جەتەتىن اق-قاراسىنا جان بار ما ەكەن, نە سۇمدىق كەز كەلگەنگە جۇرتتى اتتىرعان؟!» دەپ ءوز قايعىسىن ەل-جۇرت قاي­عىسىنا ۇلاستىرا جىرلاعان ساتتەرى دە بار. وتىز جەتىنشى جىلى ء(بىز دە دايەكتى سويلەپ وتىرمىز) جۇرت « ۇلى كوسەم ستالين تاپسىر­ما­سىن بۇلجىتپاي ورىنداي­مىز! جاسا, جاسا, ستالين – كۇن-كوسەم!» دەپ ۇرانداتىپ سويلەپ, دۋىلداتىپ ولەڭ جا­زىپ جاتتى. ال قايعى ىشىنە ءتۇسىپ كەتىپ كۇيىك شەككەن اقىن قىز ءماريام قوعامنىڭ بەتىن جىرتتى كەلىپ, جىرتتى كەلىپ. «وك­سۋ­مەن وكىنىشتە ءوتتى-اۋ ءومىر, قايعىمەن قا­­راۋى­تىپ شىركىن كوڭىل. كەشەگى لا­پىل­داعان ىستىق جۇرەك, سۋىدى, سۋىقتاعى بەينە تەمىر» – دەپ تە, ايتپەسە: «جانى اشىر, مۇنى كورەر جان بار ما ەكەن, جارقىراپ الدان اتار تاڭ بار ما ەكەن؟ الا اياق ەجوۆ سىندى قان قۇمارلار, سورلاتىپ سونشا جاندى جالمار ما ەكەن؟» (1938 جىلى جازىلعان) دەپ تە اشىنعان. و, وتىز جەتىنشى جىل قازاق ازاماتتارىنا عانا ەمەس, قازاق قىزدارىنا دا كوتەرە الماس سالماق سالدى, تاعدىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاتتى, ساعىن سىندىردى, قان جىلاتتى. «حالىق جاۋى» اتانعان ەرىنەن تەرىس اينالعان ايەلدەر قانشاما؟! ال ءماريام اپاي بولسا قانقاساپ قوعامنىڭ شىن كەلبەتىن قايعىلى جۇرەكپەن دار-دار ايىرىپ جىرتتى. ءوز قاي­عىسىن «عالامات قوعام قۇرىپ جاتىر­مىز» دەگەن جالعان ماقتانعا ورانعان مەملەكەت بويىنداعى قاسىرەتتەن كورىپ, تانىپ, اشىنا جىرعا قوستى. كسرو اسپانىن جەكە ادامعا تابىنۋشىلىقتىڭ اسقاق ۇرانى جاپقانى سونشالىق, قوعام بويىنداعى دەرت­تى كوزدى قانشا بادىرايتىپ اشقانى­ڭىزبەن كورە قويۋ, كورە الۋ – قيىننىڭ قيى­نى بولاتىن. ول ناسيحات تاسقىنىمەن, يدەولوگيا جامىل­عىسىمەن مىقتاپ تۇمشا­لانىپ تاستالعان بولاتىن. 1937-38 جىل­دار­داعى ءماريام اپاي ولەڭدەرىندەي شىن­شىل ناقتى, زاتتى ولەڭ قازاق پوەزياسىندا كەم. ورايىندا ەسكە تۇسەدى, جالعان ماق­تان­عا قۇرىلعان جاۋىز مەملەكەتتى ون بەس وداقتاس مەملەكەتتىڭ اقىن­دارىنا ماداق­تاتىپ بولعان ي.ۆ.ستا­لين شەت ەلدەن بىرنەشە اتاقتى جا­زۋ­شىلاردى شاقىرادى. «جاسامپاز سسسر»-ءدى كورسەتەدى. جاعداي جا­ساي­دى. وسى ساپاردان ليون فەيحتۆانگەر ماداق كىتابىن, اندرە جيد مازاق كىتابىن جازىپ ورالىپ ەدى. ءبىرى زاماتىندا ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كوردى. كەلەسىسى كسرو ىدىراعان سوڭ عانا ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. «كسرو 1937 جىلى» اتالاتىن مازاق كىتاپ جازعان اندرە جيد كەيىنىرەك نوبەل سىيلىعىن الدى. تۇمشالانعان ءدۇ­نيە­دەن شىندىقتى كورە ءبىلۋ وڭاي ەمەس. 1937 جىل اڭگىمە بولعاندا قازاق جازۋ­شى­لارى شىندىقتى ايتا المادى دەپ جاتا­مىز. شىندىقتى وسىنداي جاعدايدا اشۋ, ارشي ايتۋ وڭاي دەيمىسىڭ؟! قازاق اقىن­دا­رى اراسىنان 1937 جىلدىڭ قاسىرەتىن ايتا بىلگەن اقىنىمىز ءماريام حاكىمجانوۆا! ءبىز اقىننىڭ جوعارىدا ءۇزىندى كۇيىندە كەلتىرىلگەن ولەڭدەرىن سولاي باعالايمىز. اقىندا مىناداي دا ولەڭ بار: نەگە كەلدىم دۇنيەگە, نەگە تۋدىم جان بولىپ, نەگە الداندىم ىرىياعا, نەگە ولمەدىم قان بولىپ. نەنى كۇتەم سۇم جالعاننان, نە كورسەتتى, نە كوردىم؟ نەگە تاپتىڭ سورلى انام, تۇتقىنى عىپ ءومىردىڭ؟.. جيناپ الىپ كىل جەتىمدى, جەتكىزەم دەپ الىستىم كەپ. جاسىرامىن بار دەرتىمدى, ىشتەي ەڭىرەپ تۇرامىن تەك. ولەڭ دەسەڭ دە بولادى, ءومىر كۇندەلىگى دەسەڭ دە بولادى. كۇندەلىك دەپ قا­رايىق­شى. ويتكەنى, كۇندەلىك شىنشىل جانر عوي. وسىنداعى «جيناپ الىپ كىل جەتىمدى» دەگەن جول نەنى مەڭزەيدى؟ ءماريام اقىننىڭ جارى سەرعاليدىڭ بۇرىنعى ايەلىنەن ءبىر ۇل, ءبىر قىز قالعان. ول – اتىمتاي مەن نۇرجامال. قازىر ەكەۋى دە باقيلىق. جاتقان جەرى جاي بول­سىن. پەيىشتە نۇرى شال­قى­سىن! ەرىنىڭ بۇرىنعى ايەلدەن قالعان ەكى ۇلى, 83 جاستاعى قايىن اتاسى, 11 جاسار قاي­نى­سى, تاعى ءبىر قاي­نى­سىنىڭ ەكى جەتىم بالاسى, ءوز اعاسىنىڭ ەكى جەتىمەگى – ۇزىن سانى 7 كىسى «ءتىرى جەسىر» ءماريام اپاي­دىڭ قولىنا قاراپ قالادى. ءوزى جاسىرماعان سىر­دى ءبىز جا­سى­رىپ قايتەيىك, ءبىرى دە وزىنەن تۋماعان جاندار. وزىنەن تۋعان ۇل سابيدەي شەتىنەپ, ول كەتكەن جۇرەك باسىنا شەر بايلاپ! ەر بولسا اناۋ – كوز كورمەس, قۇلاق ەستىمەس «يتجەككەنگە» ايدالىپ كەتە باردى كەبىن كيگەندەي قايىرىمسىز ساپارعا! «تورعاي جاڭ­بىر جاۋسا – بالاسىن قورعايدى, بۇرشاق جاۋسا با­سىن قورعايدى» – باسىن قورعار ءسات! كوپ ايەل باسىنا يە بولا الماي, ەسەڭگىرەپ كەتەر قاسىرەتتى ءسات! ال ءماريام اپايدىڭ ەرلىگى – قايعى جۇتا ءجۇرىپ, بىردە-ءبىرى وزىنەن تۋما­عان جەتى بىردەي جاندى, جەتىمسىرەتپەي – اتانى اتاداي كۇتىپ, بالانى باۋىرعا باسىپ, باۋىر­دى قاباتىنا الىپ, قىس – ءبىر قىسىپ, تاعدىر قىسپاعى ەكى قىسقان قيىن-قىستاۋ ساتتەن اشقۇرساق ءجۇرىپ امان الىپ شىقتى. جاس جۇتتى. تاس جۇتتى. جۇتىندى دا اتقا ءمىندى. ەردىڭ تىرلىگىن اتقاردى قايران ءماريام اپا! كەيىن بەسەۋىنە جوعارى ءبىلىم, ەكەۋىنە ورتا ءبىلىم اپەرگەنىن قايتەرسىڭ, ۇلدى ۇيلەندىرىپ – ۇياعا قوندىرىپ, قىزدى ۇزاتىپ – قياعا اتتان­دىرعانىن قايدا قويا­مىز, جانتالاسا ءجۇ­رىپ. اتانبەيىل ەرىنەن قالعان «تۋماعان» اتىمتايىنا تۋعان اعاسى­نىڭ قىزىن قو­سىپ, سەرعالي شاڭىراعىنىڭ دا وتىن ءوشىر­مە­دى, ولەڭ وتىن دا وشىرمەدى, شىركىن ءما­ريام اپام! نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى. نەمەرە قىزىنىڭ قىلقالامىنان ءۇمىت كۇتىپ فاريزا (وڭعارسىنقىزى) قىزىنا ايتىپ, «اق جەلكەنگە» سۋرەتشى ەتىپ ورنا­لاس­تىرىپ ەدى... ءماريام اپاي اتىمتاي اعاي مەن جەڭ­گەي تۋعان پەرزەنتىنە اينالىپ, قان­داي تاماشا كۇتىپ شىعارىپ سالدى باقيلىق سا­پارعا! تۋعاننان سالا ما, تۋماعاننان سالا ما؟! قولدارىنان تالاي ءشاي ىشتىك, تالاي اڭگى­مە­لەستىك. «بىلەمىز, بىلگەن سوڭ ايتامىز» ء(ا.مارعۇلان). جاستىق شاعىندا ازاپتى, قار­تاي­عان شاعىندا راقاتتى ءومىر كەشتى قاناعاتشىل انا. جەڭىلدەۋ سويلەپ كەتتىم, بىلەم. ول قانشاما ازاپتى باستان كەشسە دە تىرشىلىگىنە ءتاۋبا دەيتىن, الايدا كەڭەستىك قوعامعا ولەردەي وكپەلەپ, كەشۋسىز كەتتى. جايشىلىقتا مەيىربان جۇرەك قوعامعا كەلگەندە تاسجۇرەك بولىپ قاتىپ قالعان, ءماريام اپاي! انا ءبىر جىلى قوستانايعا جولى تۇسكەن ادەبيەتشى, جۋرناليست دوسىم (ماعان وسى تريپتيحتىڭ يدەياسىن ايتقان دا سول قاتارلاسىم) مىنانداي اڭگىمەنى ايتىپ ەدى. كەڭەس تۇسىندا ىبىراي التىن­سا­رين بەيىتىنە ەسكەرتكىش اشىلادى. سول كەز­دىڭ سالتى­مەن بەيىت باسى بولسا دا شاعىن ميتينگ اشى­لىپ, سوزدەر سويلەنەدى. ءبىر كەزدە... ما­ڭاي­داعى قالىڭ قوپا جاقتان... شوشقالار بەرى قاراي جاقىنداسىن... عابەڭ جازعانداي, «نادانداۋ, توپاستاۋ جاراتىل­عان جانۋارلار» ءوز بەتىمەن سالىپ ۇرىپ كەلە جاتىر ما, الدە, ءتىپتى, بىرەۋلەر سول جاق­قا باعىتتاپ ايداپ جىبەردى مە كىم ءبىلسىن. ايتەۋىر, شوش­قالار بەيىتكە جاقىنداپ كەلىپ, توپتاسىپ تۇرىپ قالادى. سوندا توپ ءىشى­نەن ءارى قاراي قايىراتىن نەمەسە ءسوي­تىڭ­دەر دەۋگە جاراي­تىن ءبىر ازامات شىقپادى-اۋ دەپ قامىعا, كو­زىنە جاس الا سويلەگەن ەكەن ءماريام اپاي... سونداي قوعامعا قايدان ءىشى جىلىسىن! ونىڭ ۇيىنە «تەمىر ناركوم» تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جارى – دامەش ەرمەكوۆا كەلىپ, زامان زۇلماتىنا ۇشىراعان اياۋلى جار­لارىن ەسكە الىپ, جىلاپ-سىقتاسىپ الا­تىن. ونىڭ ۇيىنە ءوز وشاعىنان جىلۋ تاپپاي جىلاپ, ۇلى كۇلاش (بايسەيىتوۆا) كەلەتىن. تانا كوزىنەن مونشاق توگىپ, ماۋ­قىن باسا­تىن. ونىڭ ۇيىنە قازاقتىڭ ماڭ­دايىنا سىي­ماي كەتكەن اقىن قىز زياش كەلىپ, سوعىستاعى جىگىتىن جوقتاپ, جىلاپ-جىلاپ شەرىن تارقاتاتىن. ءماريام اپاي سونىڭ بىرىنە دوس-جار, بىرىنە اپا بولىپ – جۇرەگىنەن شۋاق ءبولىپ بەرىپ, سابىرعا شاقىرىپ جۇباتاتىن. ونىڭ ۇيىنە اقىن ءىنىسى سىرباي مەن عافۋ اپالاپ كەلىپ, ءحالىن ءبىلىپ تۇراتىن. قا­زاقتىڭ ايتۋلى ازاماتى, مادەنيەت قاي­رات­كەرى ءىلياس وماروۆ تا وعان ءىنى ەدى. قاي­راتكەر ازامات قاتەرلى دەرتكە ۇشىراپ اجال­مەن ار­پالىسقان ساتتەرىندە «ەلىمنىڭ ارداقتىسى» اتاپ وعان ارناپ ولەڭ دە جا­زىپتى. ولەڭى دە, ولەڭىنە بەرگەن تۇسىنىگى دە اقەدەن سىر دەرسىڭ ءبىر. ءبىز دە ءبىر ءسات قۇلاق تۇرەلىكشى: «قازاقتىڭ مارقاسقا ۇلى ءىلياس وماروۆ قاتتى اۋىرىپ, موسكۆاعا بارىپ وپەراتسيا جاساتىپ, ۇيىنە كەلدى. بۇل كەزدە ءىلياس تا, مەن دە كالينين كوشەسىندە 96-شى ۇيدە كورشى تۇراتىنبىز. مەن ونى بالا كۇنىنەن بىلەمىن. ۇلكەن جازۋشىلاردىڭ رو­مانىنا ارقاۋ بولعان اتاقتى يگىلىكتىڭ جا­قىن تۋىسى. ءىلياستىڭ اسىراپ العان اكەسى ومار. ءوزىنىڭ تۋعان اكەسىنىڭ اتى ءداۋىم بو­لا­تىن. يگىلىكتىڭ جالعىز بالاسى كا­دي­ما­نىڭ العانى ورداباي قاجىنىڭ اعجان دەگەن قىزى. ودان تۋعان وسپاننىڭ العانى مەنىڭ اكەمنىڭ نەمەرە قارىنداسى ءامينا. ءىلياس قوستانايدا وقىدى. كوزاينەكتى سول بالا كەزىنەن كيەتىن ەدى. وقۋعا بارا جاتقاندا, كەلە جاتقانىندا وسپان جەزدەم ءبىزدىڭ ۇيگە تۇسەتىن. ءىلياستى الىپ كەلەتىن دە, اپارىپ سالاتىن دا وسپان بولاتىن. بەرى كەلگەندە ءىلياس مەنى ەرەكشە سىيلايتىن. قايران ءىلياس قارماقتاي بولىپ ۇيگە كىرگەنىن اينەكتەن كورىپ, ەڭىرەپ جىلاپ وتىرىپ, وسى ولەڭدى جازىپ, پوشتا جاشىگىنە سالدىم. كەلدىڭ بە امان-ەسەن, باۋىرلاسىم, جولىڭا توكتىم تالاي كوزدىڭ جاسىن. اجالمەن ارپالىسىپ سەن جاتقاندا, تىلەدى تىلەگىڭدى اۋىلداسىڭ. «جۇك اۋىرىن نار كوتەرەر» دەگەندەيىن, كەۋدەڭنىڭ وتى قايتا داۋىلداسىن. ەلىمنىڭ ەرەن تۋعان ارداقتىسى, ورلەسىن, ۇزاي بەرسىن ءومىر جاسىڭ! اق كوڭىل, اقىلدى جان, سابىرلى جان, قاسقايىپ قاراۋ­شى ەدىڭ ومىرگە پاڭ. دوسىڭ تۇگىلى, قا­سىڭ دا جالعان دەمەس, قاسيەتىڭدى ەرەكشە وزىڭە ءتان. سىپايى, كىشىپەيىل, مەيىرىمدىلىك, وزگەشە ءون بويىڭا بەرەتىن ءسان. قوسىلدىڭ ۇيىرىڭە امان كەلىپ, قاراعىم – قايىرلى تاڭ, قايىرلى تاڭ! ارادا ءبىر جەتى وتكەندە, امان كەلگەنىنە جىلقى سويىپ, جولداستارىن, دوستارىن شاقىرىپ قوناقاسى بەردى. كەلەسى كۇنى قۇدالارىن, اعايىندارىن شاقىرعاندا, ماعان ءوزى حابارلاسىپ: «اپاي, بۇگىن ساعات ەكىدە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىڭىزشى. سىزدەردى امان كورگەنىم ءۇشىن از عانا ۋاقىت بىرگە وتىرعىم كەلەدى», – دەدى. تاماقتان كەيىن مەنىڭ ولەڭىمدى ءتوس قالتاسىنان الىپ: «اپا! ءوز ءۇنىڭدى ساعىندىم. مىنا ماعان ارناعان ءسوزىڭدى ءوزىڭ وقىپ بەرشى», – دەدى. مەن قاتتى تەبىرەنىپ وقىپ بەردىم. ءىلياس وكسىپ-وكسىپ جىلاپ, شارشاپ قالدى. ازدان كەيىن قاسىما كەلىپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ العىس ايتقان ەدى. اياۋلىم!». قانشالىق تەكتىلىك اڭگىمەسى ايتىلىپ, شەجىرە شەرتىلىپ جاتىر؟! ءىلياس وماروۆتاي ءبىر كەمەلىمىزدىڭ ءتۇپ تاريحىنان تارتىپ, ادامي ىزگىلىكتى جان يىرىمدەرىنە كۋالىك ەتىپ وتىر. ادام جۇرەگىنە ىزگىلىك قۇيۋشى پەرىش­تە رايىندا كورىنەدى. و, ول ءبىر دانا بەيىل انا, شەجىرەلى شەرلى اقىلمان بولاتىن. اللا ول كىسىگە اقىندىق سىباعانى مولى­نان بەرگەن ەدى. امال قانشا, تالكەككە ءتۇس­كەن تاعدىر اۋدارىپ-توڭكەرىپ, اللا بەرگەن ءناسىپتى ءوز دارەجەسىندە دامىتىپ, بويىنا تابيعاتىنا لايىق كولكوسىر پوەزيا جاساي المادى. بالالارعا جىر ارناعاندا جانىپ كەتەر, شاعىن شۋماقتى فيلوسوفيالىق ولەڭدەر جازعاندا دوڭگەلەنىپ شىعا كەلەر ەدى. تابيعاتىندا بولعان سوڭ, سۇيەگىنە ولەڭ بىتكەن سوڭ سولاي بولادى دا! ەگەر ءماريام اپاي بولماعاندا «تۇتاس­تانعان» «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ءوشىپ كەتەر ەدى. بۇگىنگە جەتپەس ەدى. بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە تۇتاستانعان ەپوس جالعىز «ماناس» دەپ ەسكىشە سويلەپ جۇرەر ەدىك. ۇلى جىراۋ مۇرىن سەڭگىرباي ۇلى ءبىز بىلگەندەي, جۇرت سۇيگەندەي ۇلى جىراۋ بولىپ جەتپەس ەدى بۇگىنگە. «مىنا بەيسەكەڭ بار عوي, حالىق قامىن كوپ ويلايتىن كىسى. ادەبيەت قامىن كوپ ويلايتىن كىسى. بۇگىندە ءتىلىڭ – ءبىر, ادەبيەتىڭ – ءبىر ينستيتۋت بولىپ تۇر عوي. كەزىندە ەكەۋى قوسىلىپ سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىنىڭ ءبىر سەكتورى بولاتىن. ونى بەيسەكەڭ باسقاردى. قىزمەتتەس بولدىق. « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول!» – دەگەندى ءبىز بەيسەمبايعا قاراپ تانيتىنبىز. كوزىمىزبەن كوردىك. تاڭەرتەڭ قىزمەتكە كەلگەندە سالەمىن ەسىك اۋزىن­دا­عى ەدەن جۋشىدان باستايتىن. كىسىنى الا­لامايتىن. مىنە, سول بەيسەمبايدىڭ جۇ­مىل­دىرۋىمەن سوناۋ تۇبەكتەن مۇرىن جارىقتىقتى الدىرىپ, ۇيىمدە باعىپ-قاعىپ ايلاپ جىر ايتقىزىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جازىپ الىپ ەدىم. بەيسەمباي قىزمەتتەن كەتىپ قالدى. كەيىن كەرەك ەتكەن كىسى بولمادى. ارحيۆىمدە جاتىر ەدى. ەندى سونى ورازگۇلدى شاقىرىپ الىپ, ەكەۋلەپ ەجىكتەپ حاتقا ءتۇسىرىپ وتىرمىز...», – دەپ ەدى ءبىر بارعانىمدا. بەيسەكەڭ 80 جاسقا تولدى. قازاق ادە­بيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اراسىندا سەكسەن­نىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن تۇڭعىش عالىم. ءماريام مۇقانكەلىنى مەن ءماريام حاكىمجانوۆا – قوس ءماريام اپاي شالدىڭ ەكى جاعىنا جايعاستى. ول ۇلكەن-كىشى تويدى رەستوراندا تويلاۋ ءداس­تۇرگە ەنە قويماعان كەز. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدەن قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن «شۇرەگەي» گ.ۆ.كولبيننىڭ تاپسىر­ماسى بار: «جازۋشى توي تويلا­ماسىن!» – دەگەن. بەيسەكەڭنىڭ 80 جاسىنان باستاپ م.بازارباەۆ, س.قيراباەۆ, ز.قاب­دولوۆ, ر.بەردىباي, ت.كاكىشەۆتىڭ 60 جىل­دىعى وزدەرىنىڭ قۇت پاتەرىندە ءوتتى. قۇرقىل­تاي­دىڭ ۇياسىنداي پاتەر تارلىق قىل­ماپتى سوندا. ەلدىك ماسەلە ۇلتتىق نا­مىس­قا شارپىلىپ سول شاعىن پاتەر­لەردە ايتىلىپ جاتتى. ۇلكەن ماسە­لە­لەر ايتىلۋى ءۇشىن ءۇل­كەن مەيرامحانالار شارت ەمەس ەكەن. ءما­ريام اپاي: «بەيسەكە, جىلىنا بالەنباي رەت انا دۇنيەگە بارىپ قايتىپ, ورالىپ جاتاسىڭ. وسى سەن مەنىڭ ءسابيتىمدى كورگەن جوقسىڭ با؟» دەپ ازىلدەپ باستاپ ەدى ءسوزىن. بەيسەكەڭ تويىن باسقارعان تۇرسەكەڭ كاكىش ۇلى قوناقتاردىڭ بارىنە ءسوز بەرىپ, ۇستازى بەيسەكەڭە ءسوز بەرۋدى ۇمى­تىپ كەتسىن...توردە توبەدەي بولىپ وتىرعان ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەد­جان قاراتاەۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆتىڭ ءبىرى: «وۋ, بەيسەكەڭدى تىڭدامادىق قوي...» – دەپ قالعانى. شاكىرت قايتا-قايتا عافۋ ءوتىنىپ, ءسوز كەزەگىن بەيسە­كەڭە بەرسىن. ەكى ماكەڭنىڭ ورتاسىنان ىرعالىپ ورنىنان ازەر-ازەر كوتەرىلگەن بەيسەكەڭ: «راحمەت, حالقىم, ماعان بارلىق اق تىلەكتى جاۋ­دىردىڭدار. ريزا­مىن, ءبارىن دە ايتتىڭ­دار تىلەكتىڭ. بىراق, بىراق ءبىر تىلەكتى ۇمىتتىڭدار...» – دەدى. دەدى دە ىرعالىپ ءبىراز تۇرىپ الدى. مەنىڭ زارەم ءزار تۇبىنە كەتتى. الدىندا عانا قوعاداي جاپىرىپ وتىر­عان قوناقتار ىشىنەن دەم الادى. جۇرت سىلتىدەي تىنعان. ءسويتتى دە ىرعالىپ تۇرىپ: «ەكى ماكەم – ەكى جەڭ­گەم. ەكەۋى­نىڭ ءبىرى بۇگىن مەنىڭ قاسىمدا قال­سىن... دەمەدىڭدەر عوي...» جۇرت قىران-توپان. كۇلكىگە كومىلگەن جۇرتشىلىق اراسىنان «ا, قاعىنعىر بەيسەمباي!..» – دەگەن ءماريام مۇقانكەلىنىنىڭ داۋىسى وكتەم شىقتى. «ءبىز دە سىزدەي بولىپ قالدىق قوي, بەيسەكە...» – دەدى ءماريام اقىن ادەمى ادىبىمەن. «ءاي, قۇلبەك – دەدى توي باسقارۋشى تۇرسەكەڭ, – اكەڭدى كىسىنەتپەي كەمپىر اپەرسەيشى, ايتپەسە جەڭگە­مىز­دەن ايىرىلىپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار عوي...» جارىقتىقتاردىڭ ءبارى جەر باسىپ قاتار جۇرگەندە جاراسىمدى ەدى... بۇگىندە ىلگەرى-كەيىندى ءبارى دە باقيلىق مەكەنىنە كوشىپ الدى. «ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولدى» دەگەن حاباردى ەستىگەندە ءماريام اپاي ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالىپتى. ورايى بار. اتاسىن ارۋلاپ كومىپ, التى جەتىمەگىن سۇيرەلەپ, جەتەكتەپ جەتكەندە ءما­ريام اقىنعا تۋعان اعاسىنداي قامقور بولعان كەڭپەيىل – ءسابيت مۇقانوۆ! سابەڭ شاڭىراعىندا ورىستىڭ ءىرى جازۋ­شىسى الەكسەي تولستويدى سول ءۇيدىڭ قىزى بولا ءجۇرىپ كۇتىسكەن. 1983 جىلى 2 ناۋرىز كۇنى م.حاكىمجانوۆانى, ت.اح­تانوۆتى (شىعارماسىن اۋدارعان), نىع­مەت قامباروۆ ەسىمدى ازاماتتى ءبىر قوسىپ, «ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن دوسى» اتاپ تەلەستسەناري جازىپ, تەلەديدارعا ءتۇسىرىپ, سويلەتكەنىم بار. تەلەستۋديادا ءماريام اپاي سابەڭ جارىقتىقتىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ وتىرعان الەكسەي تولستويعا «قازاقتىڭ باس تارتۋ» سالتىن تۇسىندىرگەنىن, ورىس جازۋشىسىنىڭ سون­شا­لىق سىيلاستىقپەن قاراعانىن, ءما­ريام اپايدىڭ جەرگە سۇيرەتىلگەن شا­شى­نا قىزىعىپ, ءوتىنىش ەتىپ موينىنا وراپ سۋرەتكە تۇسكەنىن تامىلجىتا اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى كورەرمەنگە. كەيىن «كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ» اتالاتىن ەستەلىك كىتابىنا اپايدىڭ ەستەلىگىن جازدىردىم. ءتۇن بالاسىنا شانامەن «حالىق جاۋلارى» ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت ءمايليننىڭ ۇيىنە وتىن (سەكسەۋىل) تاسىعان مەيىربان قوس ءماريامنىڭ ءبىرى حاكىمجانوۆا, ءبىرى مۇقانكەلىنى... كوزىمىز كوردى, «وسى قىزدى كۇيەۋگە بەرىپ, ءبىر ءشايىن ءىشۋ كەرەك ەدى...» دەپ ءبىر ءماريام ەكىنشى ماريامعا قازاقى جولمەن قالجىڭدايتىن. قايىنسىڭلى تۇتقا­نى. و, جارىقتىقتار! ومىرىنە زەر سالىپ قاراساڭ ءماريام اپايدىڭ ءومىرى – ءومىر دەپ ايتۋعا اۋزىڭ اۋىراتىن وكسىككە تولى اششى عۇمىر. «نەگە ماعان قاتال بولدى بۇل تاعدىر, قيىندىقتىڭ ارقالادىم قاندايىن, نەگە مەنەن ارىلمايدى قايعى, دەرت, تاعى ءتيدى-اۋ قارا تاسقا ماڭدايىم...», – دەپ ءوزى ايتقانداي ۇستىڭە تاۋ قۇلاعان­داي اۋىر قايعى! وسىنشاما اۋىر قايعىنى جەڭەتىن, جەڭە ءجۇرىپ جەڭىسكە جەتەتىن سونشاما كۇش-قايراتتى قايدان تاپقان قايران ءماريام اپاي؟! ارعى اتاسى كەنەسارىنىڭ قوقان-لوققىسىنا كونبە­گەن بالعوجا بي, قازاقتىڭ تۇڭعىش اعار­تۋ­شىسى – ىبىراي التىنسارين... دەمەك, تەك, تاعى دا تەك. سودان سوڭ سابىر. سابىر – ءۇمىتتى ولتىرمەي دەمەۋشى, ءول­مە­گەن ءۇمىتتىڭ جەبەۋشىسى – سابىر! ءماريام اپاي سالقىن پاراسات, ىستىق جۇرەكتىڭ ادامى ەدى. تابيعاتىندا ۇلكەن اقىن ەدى. تاعدىرى تالكەككە ۇشىرادى. قارا داۋىل بولىپ زامان ونى ۇشىرىپ اكەتتى, ۇلى سەل بولىپ اعىزىپ الىپ تا كەتتى, تەڭىز تولقىنىنا اينالىپ سان قاقپاقىلدادى. ول سىنبادى. سونىڭ بارىنەن سابىرلى اقىل, تەمىردەي ءتوزىم­نىڭ ارقاسىندا امان شىقتى. ورىستىڭ تاماشا بالالار اقىنى اگنيا بارتومەن قيىسپاس دوس بولعان ءماريام اپايدىڭ ءومىر اتتى «اباقتىدان» (ماعجان) كور­گەن ءتاش-ءپۇشى ورىستىڭ ەڭ قاسىرەتتى اقى­نى سانالاتىن اننا احماتوۆانىڭ باستان كەشكەن اۋىرتپاشىلىعىنان اسىپ تۇسپەسە كەم سوقپاس ەدى. سول احما­تو­ۆانىڭ «رەكۆيەمىن» ورىس اعايىندار قاندايلىق قادىر تۇتىپ, اسپانداتادى دەسەڭىزشى! نەگىزىندە ول پوەمانىڭ دا ايتارى ءماريام اپاي قالامى قوزعاعان 37-ءنىڭ سويقانى عوي. تاعى دا ءبىر ۇيىنە حال سۇراي كىرگەنىمدە: دوڭگەلەتىپ كەلەدى ءومىر شىركىن, وكىنىشتى وي كوبەيدى دۇركىن-دۇركىن. قالاسىڭ-اۋ جارقىراپ جارىق دۇنيە, كوز جۇمىلىپ, ءتىل توقتاپ قالسا ءبىر كۇن... – دەپ ولەڭدەتكەن. جاسى كەلگەن كىسى سول ءبىر جىلدارى ءومىر بويى اششى ازاپ, قاندى قاسىرەتتى باستان كەشە ءجۇرىپ جازعان ولەڭدەرى مەن جازىپ العان بايتاق حالىق مۇراسىن جيناقتاپ اسىعۋلى ەدى. ولىمگە دە دايىندىق كەرەك. جاسى ۇلعايعان كەيبىر جانداردىڭ ولمەس پەندەدەي شالقاقتاي­تىنىنا قايران قالاسىڭ. وكىنىشتى. ال ءماريام اپاي ءومىر بويى ولىممەن تاي­تالاسىپ ءومىر ءسۇردى. اقىر اياعىندا «ولمەك حاققا» سانالى, سابىرلى دايىندالدى. ول قيىندىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن جەڭىپ 89 جاسىندا باقيلىققا اتتاندى. ال ول كورگەن, ول توزگەن اۋىرتپاشىلىق ولەڭگە اينالىپ, ومىرلىك ساباق بولىپ مىناۋ ءتىر­شىلىكتە قالدى. ۇرپاقتى ساتقىن­دىقتان, ازعىندىقتان, قان-قاساپتان ساقتاندىرىپ ساڭقىلداپ تۇر! ول دۇنيەگە تاڭقالماي ءوتتى. ال مەن اپايعا تاڭقالۋمەن كەلەمىن. قايران, قازاق قىزدارى! قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.