ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ازاتتىق العاننان كەيىنگى ۋاقىتقا كوز تاستاپ, وي تۇجىرىمدارىمەن ورىلگەن جاريالانىمدار باسىلىم بەتىندە جارىق كورە باستادى. ۋاقىت قىسقا بولعانىمەن, تۇيگەن ساباق كوپ ەدى. ۇلت زيالىلارىنىڭ زەردەسىنە قوناقتاعان سارابدال ويلار مەن ءار جىلعا ساراپتاما جاساپ, سيپاتتاما بەرەتىن ساليقالى پىكىرلەر قالىڭ وقىرماننىڭ دۇنيەتانىم كەڭىستىگىنە جول تارتتى. شەرحان مۇرتازا, كامال سمايىلوۆ, ماناش قوزىباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, ءابىش كەكىلباي ۇلى, قۋانىش سۇلتانوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ سىندى تۇلعالار ونجىلدىق مەرەيتويدىڭ مەرەيىن اسىرىپ, تاۋەلسىزدىك اتتى باعا جەتپەس قۇندىلىقتىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى تەرەڭنەن تولعاعانى ءالى ەسىمىزدە.
«ەگەمەننىڭ» بۇل ءداستۇرى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا دا جالعاسىن تاۋىپ, عاريفوللا ەسىم, سارباس اقتاەۆ, الدان سمايىل, ابدەش قالمىرزاەۆ, نامازالى وماش ۇلى باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ تولعاۋلارى گازەت وقىرماندارىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق تارازىسىنا ۇسىنىلىپ, جاقسى باعاسىن الدى دا.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە شيرەك عاسىر تولۋىنا وراي «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» جاقسى ءداستۇرى قايتا جالعاسىپ جاتىر. مەرەيتوي شەڭبەرىندە ەلىمىزگە تانىمال تۇلعالار تاۋەلسىزدىكپەن كەلگەن سوڭعى جىلدارعى جەتىستىكتەر تۋرالى تولعامدى ويلارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىناتىن بولادى. «جيىرما بەس جىل: جەڭىستەر مەن جەمىستەر» ايدارىنىڭ العاشقى اۆتورى – ءۋاليحان قاليجان.
2010
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولىپ وتىر. بۇل ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا وتە قىسقا ۋاقىت سياقتى, ال وي جىبەرىپ, بۇل جولدا نە ىستەلدى, قانداي بيىكتەرگە قول جەتكىزدىك, ەل رەتىندە, حالىق رەتىندە ءبىزدى الەم تانىدى ما دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەسەك, عاسىرعا بەرگىسىز جولدان وتكەنىمىزدى تۇيسىنەمىز. ءار جىل ءبىر تاريحي كەزەڭ رەتىندە ەسىمىزدە ساقتالىپ, تالاي ايتۋلى بەلەستەردى ارتقا قالدىرعانىمىزدى بايقاۋعا بولادى. سونىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ تاريحىمىز, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى. سوندىقتان دا وتكەن كۇندەردىڭ ءبارى ءبىز ءۇشىن ىستىق, ول تەك قاعازعا تۇسكەن قاساڭ تاريح قانا ەمەس, ءسىز بەن ءبىزدىڭ ءومىرىمىز, ءسىز بەن ءبىزدىڭ اتقارعان ۇلى ىستەرىمىز, قۋانىشتارىمىز بەن اتتەگەنايلارىمىز.
وسىناۋ 25 جىلدىڭ ءار جىلىنىڭ ءوزىنىڭ اكەلگەن جاقسىلىعى مەن بەرەكەسى بار. ءار جىل ءبىزدىڭ سانامىزدا ءوزىنىڭ وشپەس ءىزىن قالدىرىپ ءوتىپ جاتىر. مەيلى, كەي جىلداردا قيىندىعى مەن تىعىرىققا تىرەلىپ قينالعان دا كەزىمىز بولعان شىعار. بىراق سول قيىندىقتاردىڭ ءوزى ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدى شيراتىپ, الەمدىك وركەنيەتكە جول اشتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 19-شى جىلى, 2010 جىل كەمەلدەنگەن جىل بولدى. مەن ول كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەدىم. بۇگىن سول جىلدارعا كوز جىبەرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, تالاي اۋقىمدى ىستەردىڭ اتقارىلعانىن كورەمىز. جاڭا 2010 جىل پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىن جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاۋىمەن باستالدى. ەلباسىنىڭ اق تىلەگى ءاردايىم كەلەر جىلعا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتىپ قانا قويماي, ونىڭ بەرەكەلى دە بەيبىت بولاتىنىنا ۇمىتتەندىرىپ, رۋحتاندىرىپ وتىردى.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سول جىلعى 12 قاڭتارداعى نومىرىنە «قازاقستان تۋرالى بىلگىڭىز كەلسە, پاريجگە بارىڭىز» دەگەن حابارلاما باسىلعان ەكەن. وندا پاريجدە 100 000 دانامەن تارايتىن جۋرنالدىڭ ءبىر ءنومىرى تۇگەلگە جۋىق قازاقستانعا ارنالىپ, ونىڭ سىرتقى مۇقاباسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سۋرەتى باسىلىپ, سۇحباتى بەرىلگەن. جۋرنال اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, تاعى دا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىراز ەلىنە تارايتىنى ايتىلعان. بەدەلدى باسىلىمنىڭ مۇنداي قادامىنا قالاي قۋانباسسىڭ, ەلدى ەردىڭ تانىتۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. ەل تۇتقاسى ەلباسى امان بولسىن دەيمىز!
بۇل جىل راسىندا دا قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە ايگىلەگەن مەرەيلى جىل بولدى. 13 قاڭتار كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەنا قالاسىندا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم توراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراتسيالىق ماجىلىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي ۇندەۋ جاريالادى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە «ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىقتىڭ ءمارتەبەلى ميسسياسىن قازاقستان اسا زور جاۋاپكەرشىلىك سەزىممەن قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ءبىر كەزەڭىندە قولىنا الىپ وتىر», دەيدى. مۇنداي الەمنىڭ 56 ەلى مۇشە بولىپ وتىرعان حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ ءوز تاۋەلسىزدىگىن العانىنا 19 جىل بولعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن ايعاقتاسا كەرەك. بۇل جەردە تەك ەلدىڭ بەدەلى عانا ەمەس, سول ەلدى باسقارىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءرولىنىڭ, ونىڭ قاجىرى مەن قايراتىنىڭ, اقىل-پاراساتىنىڭ دا اسەر-ىقپالىنىڭ وراسان زور بولعانىن ەستە ۇستاعان ءجون. وسىعان بايلانىستى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ساعاتى» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. وندا قازاق ەلىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنى, اتالعان ۇيىمدى باسقارۋ ارقىلى الەمدىك ساياساتقا جاسايتىن ىقپالى, بۇل تاراپتاعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك ساياساتى تاراتىلىپ باياندالعان.
وسىنداي يگىلىكتى شارالارمەن باستالعان جىلدىڭ العاشقى ايىنىڭ سوڭىندا, 30 قاڭتاردا «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋ جاسادى. بۇل جولداۋدا ەلىمىزدىڭ الداعى جىلدارداعى دامۋ باعىتتارى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قارقىندى ءوسۋ جولدارى ناقتى كورسەتىلدى. پرەزيدەنت جولداۋداعى ءوز ءسوزىن: «ەل تاريحىنىڭ ءححى عاسىرداعى اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭى اياقتالىپ كەلەدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان جاھاندىق داعدارىس داۋىلى ءالى باسىلا قويعان جوق. الايدا ول ءوزىنىڭ العاشقى الاپات قۋاتىنان ايىرىلدى. ءبىز ءتاستۇيىن دايىن بولعاندىقتان, ونىڭ سالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن سونشالىقتى اۋىرعا سوققان جوق.
داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە ءبىز قىتاي, ءۇندىستان جانە وزگە دە ەكونوميكاسى قارىشتاپ العا باسقان مەملەكەتتەر قاتارىندا دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە كوتەرىلدىك. ويتكەنى, ءبىز وعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن بىلدىك. ءبارىن دۇرىس جوسپارلاپ, ساۋاتتى ىسكە اسىرعاندىقتان, ءبىزدىڭ دامۋىمىز ءساتتى بولدى. ءبىز جاسامپازدىققا جۇمىلا كىرىسكەندىكتەن, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك. تولاعاي تابىستارىمەن دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان قازاقستاننىڭ الەۋەتى ارتىپ, ەكونوميكاسى سەرپىندى بولا ءتۇستى», دەپ باستاعان ەدى. راسىندا دا, الەم ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قيىندىق الىپ كەلگەن داعدارىس تۇسىندا دا قازاقستان ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىنان اۋىتقىعان جوق. «دۇرىس جوسپارلاۋ» مەن ونى «ساۋاتتى ىسكە اسىرۋ» ساياساتىنىڭ نەگىزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق كورەگەندىگى ارقىلى قازاقستان قيىندىقتى اينالىپ ءوتتى.
جولداۋ «2010» ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋ – ەل دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى شەبى», «داعدارىس كەزەڭى – دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ۋاقىتى», «2020» ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول», «ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – تابىس كىلتى», «ينۆەستيتسيالار تارتۋ», «كاسىپكەرلىك – جاڭا ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى», «وتاندىق تاۋارلار – «2020» جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابىستىلىق ينديكاتورى», «وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى», «2020» ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ بازالىق شارتتارى», «ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى», «ءبىلىم بەرۋ», «دەنساۋلىق ساقتاۋ», «ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ, «ارداگەرلەرگە قامقورلىق», «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتور سالاسىنداعى ساياسات», «ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق – «2020» ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى», «سىرتقى ساياسات» دەگەن ناقتى تاراۋلاردان تۇردى. 2010 جىلعى پرەزيدەنت جولداۋىن پاراقتاي وتىرىپ, سول تۇستاعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاراستىرىلعانىن, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنىڭ قامتىلعانىن, ءبىلىم سالاسىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ, كوممۋنالدىق سەكتوردىڭ ەلباسى نازارىنان تىس قالماعانىن ايقىن اڭعارامىز. پرەزيدەنت جولداۋى حالىققا تىڭ سەرپىن بەردى, ەلدە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارتا ءتۇستى. بۇرىن تەك قانا شيكىزات شىعارۋشى بولىپ كەلگەن قازاقستان ەندى يندۋستريالاندىرۋ باعىتىن ەرەكشە قارقىنمەن دامىتۋدى قولعا الدى. بۇل تۋرالى ەلباسى جولداۋىندا: «ءبىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتى بولۋعا ءتيىس. قازاقستان ونەركاسىبى ەكسپورتتىق رىنوكتارعا وتاندىق برەندتەردىڭ كەڭ اۋقىمدى تىزبەگىمەن ۇسىنىلۋى كەرەك.
سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – ەكسپورتتاۋشىلارعا نەگىزگى قۇرالداردى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى, ەكسپورتقا سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدى, ەكسپورتتاۋشىلارعا گرانتتار مەن ەكسپورتتىق ساۋدالىق قارجىلاندىرۋدى قاراستىراتىن ءبىرتۇتاس قولداۋ جۇيەسىن جاساۋ», دەپ تۇيىندەگەن ەدى.
ەلباسىنىڭ 2010 جىلعى 5 اقپاندا «ونەر مەن ادەبيەت – حالىقتىڭ جانى» دەگەن ەلدىڭ زيالى قاۋىمىنا ۇندەۋى جاريالاندى. وندا «ءتول مادەنيەتپەن تاربيەلەنگەن ادام قاشان دا رۋحى بيىك, تۋعان جەرىن, حالقىن سۇيەتىن بولادى. ءبارىمىز دە بالا جاسىمىزدان ابايدى, ماحامبەتتى, جامبىلدى, اۋەزوۆتى وقىپ, حالىقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىن تىڭداپ ەرجەتتىك, دۇنيەتانىمىمىز, ۇلتتىق سانامىز قالىپتاستى», دەپ اعىنان جارىلا سىر شەرتەدى. «بيىك مادەنيەت – ۇلتتىڭ كورسەتكىشى. ءبىز بارىمىزدى بۇتىندەپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋ ماقساتىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قابىلدادىق. بۇل ءبىزدىڭ مادەني ومىرىمىزدەگى تاريحي وقيعا بولدى», دەيدى. راسىندا دا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ەلدەگى بار جادىگەرلەرىمىزدى ماسكەۋگە, لەنينگرادقا تاسىپ, مادەني قۇندىلىقتارىمىزدان ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالىپ جاتاتىنىمىز قالىپتى جاعداي سانالاتىن. تۇركىستانداعى قاسيەتتى قازاننىڭ ءوزىن كەزىندە زورعا قايتارىپ العانىمىز ەسىمىزدە. ال قازىر قىتايدان, يراننان, مىسىردان, تۇركيادان, رەسەي مەن تمد ەلدەرىنەن قانشاما قازاق تاريحىنا قاتىستى بۇرىن ءبىز اتىن دا ەستىمەگەن تىڭ ماتەريالدار كەلىپ جاتىر. مۇنىڭ بارىنە قولداۋ كورسەتىپ, ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كۇللى شەتەلدىك دەرەكتەر مەن ماتەريالداردى ەلگە الىپ كەلۋگە جاعداي جاساپ وتىرعان ەلباسىنا حالقىمىزدىڭ ريزاشىلىعى وراسان زور. مۇنداي جاعداي قازاق تاريحىندا ەشقاشان دا بولعان ەمەس, سول ءۇشىن دە ءبىز پرەزيدەنت نازارباەۆقا قارىزدارمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋىنىڭ ۇجىمى وسى جىلدارى 100 تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعارۋدىڭ مەجەلى كەزەڭىنە جەتكەن ەدى.
ءححى عاسىردىڭ ونىنشى جىلى, مەنىڭشە, ايتۋلى وقيعالار جىلى بولدى. كەشە عانا بولعان وقيعالاردىڭ بۇگىن تاريحقا اينالىپ, وتكەن كۇندەردىڭ ساناتىنا قوسىلعانىنا سەنگىڭ دە كەلمەيدى. سول كەزدەرى نە ىستەپ, قانداي شارۋا تىندىردىق ەكەن دەپ وتكەن كۇندەرگە كوز جۇگىرتسەك, ەلباسىنىڭ ءبىر جىلدا جاساعان قىرۋار ىستەرىنىڭ كۋاسى بولامىز. 16 اقپاندا رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆپەن كەزدەسكەن. 17 ناۋرىزدا رەسمي ساپارمەن وزبەكستانعا بارعان. ەكەۋى دە قۇدايى كورشىلەرىمىز. تاريحي تامىرلارىمىز دا ءبىر جەردەن باستاۋ الاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. بۇگىنگى كۇنى دە ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جاتقان, ات قۇيرىعىن ءۇزىسىپ كەتە المايتىن, تالاي ورتاق ماسەلەلەرىمىز بار ەلدەرمىز. سوندىقتان دا ولارمەن دۇرىس قارىم-قاتىناستا بولۋ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كورەگەندىك ۇستانىمى. ەكىجاقتى تالاي ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىمىن تابۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتتا مەملەكەت مەرەيىن اسقاقتاتىپ قانا قويماي, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا حالىقتىڭ ىلگەرى دامۋىنا جاعىمدى ىقپال ەتۋدە.
بۇرىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دەگەننىڭ اتىن ەستىگەنىمىز بولماسا, اناۋ-مىناۋ ەلگە بارا سالمايتىن سالماقتى لاۋازىم يەسى ەكەنىن تەك گازەتتەردەن عانا وقۋشى ەدىك. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى سونداي ءىرى ساياساتكەردىڭ ءوزى ەلىمىزگە تالاي رەت ات باسىن تىرەدى. وعان ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەنى سونشا, سوڭعى كەزدەرى بۇرىنعىداي وعان تاڭدانىسپەن قارامايمىز, قالىپتى جاعداي سياقتى. باس حاتشى پان گي مۋن مىرزا نيۋ-يوركتەگى شتاب-پاتەرىنەن 7 ءساۋىر كۇنى سەمەيگە كەلىپ, حالىقتىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, ودان استاناعا بارىپ, ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋىن باس حاتشى «يادرولىق قارۋعا يە بارلىق مەملەكەتتەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىرامىن», دەپ ءبىزدىڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىن كۇللى الەمگە ۇلگى ەتتى. بۇل تەك ەلباسىنىڭ بەدەلى عانا ەمەس, كۇللى قازاقستاندىقتىڭ ابىرويى ەكەنىن ىشتەي سەزىندىك, مارقايىپ قۋاندىق.
سول 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن ەۋروپاعا باردى. ەۋرووداق باسشىلارىمەن جۇزدەستى. بۇرىن شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تالاي شارۋانىڭ رەتىن تاپتى, قيۋى كەلمەگەن كەي ماسەلەلەر تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلداۋدىڭ جولدارىن اقىلداستى. ودان ءارى ساپارى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ۇلاستى. پرەزيدەنت باراك وباما ءبىزدىڭ ەلباسىن بارلىق مەملەكەت باسشىسىنا لايىق راسىمدەرمەن كۇتىپ الدى. قولىن قۇشىرلانا قىستى, كەۋدە قاعىستى. ەكەۋارا اڭگىمەدە سول باياعى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. ودان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاق ەلىنىڭ تاجىريبەسىن كۇللى الەمگە ۇلگى ەتسەم دەگەن اقش باسشىسىنىڭ باستاماسىنا ءبىزدىڭ ەلباسى قولداۋ كورسەتەتىنىن جەتكىزدى. اياق استىنان اقش جاعى سامميت وتكىزەتىن بولىپ شەشىم قابىلدادى. قىرىقتان استام مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن الەم تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋقىمدى تۇردە ءوتىپ جاتقان يادرولىق قارۋلاردى جانە ونىڭ سىناقتارىن شەكتەۋ جونىندەگى ءدۇبىرلى جيىن باستالىپ تا كەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋدىڭ جولدارى تۋرالى ساليقالى بايانداما جاسادى. اقش پەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جانە ونى تاراتپاۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاريالادى. وسىنىڭ بارلىعى اينالدىرعان ءۇش-ءتورت كۇننىڭ ىشىندە بولعان وقيعا دەسەڭ, كەيدە ادام سەنبەيتىن سياقتى. بىراق ءدال سولاي بولعانى راس. باراك وبامانىڭ: «ەگەر قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بولماعاندا بۇل ءسامميتتىڭ وتپەۋى دە مۇمكىن ەدى», دەگەنى دە راس ءسوز.
ءيا, ب.وباما ن.نازارباەۆتى اقىلىنا, ىسكەرلىگىنە ءتانتى بولعاندىقتان قۇرمەتتەدى. قازاقستان ليدەرىن وسىلاي الەم مويىندادى. بۇل ەل حالقىنىڭ مەرەيى كوتەرىلگەن, ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ تۋرالى ويلارىنىڭ الەم الدىندا مويىندالعان كۇنى بولدى. ول تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى 14 ءساۋىر كۇنگى نومىرىندە بىلاي دەپ جازدى:
«كەشەگى ماقالامىزدا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ وسى ەلدە ءوتىپ جاتقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە ارنايى شاقىرۋمەن كەلگەن مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سامميت الدىندا قابىلداپ, ءبىر ساعاتقا تاياۋ ۋاقىتقا سوزىلعان كەزدەسۋدە ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعاندىعىن جازعان ەدىك. سامميتكە قاتىسۋ ءۇشىن ەل استاناسى ۆاشينگتونعا ءبىر ساتتە ەلۋگە تارتا ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى جينالىپ وتىرعان قاربالاستى ساتتە باراك وبامانىڭ «بلەر حاۋس» قۇرمەتتى قوناقتارعا ارنالعان ارنايى قابىلداۋ رەزيدەنتسياسىندا ەلباسىمەن بىرگە بولۋعا وسىنشاما ۋاقىت ءبولۋى, ءسوز جوق, حالىقارالىق ارەنادا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىلىگى مەن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بەدەلىنىڭ بارعان سايىن ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى (ماسەلەن, ۋكراينانىڭ ينتەرنەت رەسۋرستارىندا باراك وباما سامميت كەزىندە ۋكراينانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچتى 10 مينۋتقا جەكە قابىلداي الار ما ەكەن, جوق الدە قابىلداي الماس پا ەكەن دەگەن پىكىر قىزۋ تالقىلانىپ جاتتى, ونىڭ قورىتىندىسى ازىرگە بىزگە بەلگىسىز).
امەريكادا وتكەن سامميت الەم مەملەكەتتەرى الدىندا قازاقستاننىڭ ساياسي بەدەلىن ودان سايىن كوتەرە ءتۇستى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇللى دۇنيە ءجۇزى مەملەكەت باسشىلارى الدىندا ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق قىرىمەن كوزگە ءتۇستى. نازارباەۆتىڭ باسقان ءار قادامىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ حالقى وتىردى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان ەلگە ورالعان ەلباسىن كۇللى حالىق ماقتانىشپەن قارسى الدى. ءبارىمىزدىڭ دە كوكىرەگىمىزدى كەرنەگەن قۋانىش بار ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ امەريكاعا ساپارىن الەمنىڭ كۇللى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بىرىمەن ءبىرى تالاسا جازىپ جاتتى. سول تۇستاعى ەلدىڭ اسقاق قۋانىشىن, حالىق مەرەيىن بۇگىنگى ءماجىلىس دەپۋتاتى س.ابدراحمانوۆ بىلايشا جازعان ەكەن: «ماقتان ەتەمىز! ەلىمىزدى دە, ەلدى باسقارعان ەرىمىزدى دە. ول ەلدىڭ اتى – قازاقستان. ول ەردىڭ اتى – نۇرسۇلتان. الەم مويىنداعان مەملەكەتكە اينالۋ دەگەن وسىنداي بولادى. الەم تانىعان تۇلعاعا اينالۋ دەگەن وسىنداي بولادى».
2010 جىلى امەريكاداعى ۇلكەن سامميتكە قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ كەلگەن سوڭ دا ءبىر كۇن دەمالماستان ءوز جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ كەتە باردى. ءساۋىردىڭ 22-ءسى كۇنى وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارمەن بارىپ, وندا ەكى ەلدىڭ بارلىق سالاداعى بايلانىستارىنىڭ جاڭا ساپاعا كوتەرىلگەنى تۋرالى مالىمدەدى. ال 28 ءساۋىر كۇنى «باتىس پەن شىعىستى توعىستىراتىن قازاق جەرى – بەيبىتشىلىك بەلدەۋى» دەگەن تاقىرىپپەن الماتىدا ءوز جۇمىسىن باستاعان ءىح ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدا ءسوز سويلەدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, اينالاسى 10-15 كۇننىڭ ىشىندە جۇمىر جەردى شىر اينالىپ شىعىپ, قانشاما الەمدىك دەڭگەيدەگى باسقوسۋلارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاساپ ۇلگەرگەنىنە تاڭ قالماسقا امالىمىز جوق. ال سونىڭ اراسىندا ەل ىشىندەگى جۇمىستاردى دا ەستەن شىعارماي, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان دايىندىقتى قاداعالاپ, ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ بارىسىمەن تانىسىپ نۇسقاۋلار بەرۋى, راسىندا دا, ءبىز ءۇشىن ءبىر ادامنىڭ موينى كوتەرە قويار جۇك ەمەس سياقتى كورىنەدى.
25 مامىردا سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل كونە تۇركىستان قالاسىنا كەلىپ, سول جەردە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ, كۇللى الەمگە «تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى» دەپ جاريالادى. بۇل تەك قانا ابدوللا گۇلدىڭ نەمەسە تۇركيانىڭ عانا ۇستانىمى ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ پىكىرى ەكەنىن مويىنداعانىمىز ءجون.
قازىر باياعىداي بىرەۋدىڭ سوزىنە سەنە سالاتىن زامان ەمەس, اركىم كورگەنىنە, تۇيگەنىنە سەنەدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلباسىن كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى دەسە, ولار دا سول كورگەنىنە, بىلگەنىنە, تانىعانىنا جۇگىنگەن شىعار. كۇللى الەم مويىنداپ جاتقان قانداسىن تۋىستاس تۇركى جۇرتى ءوزىنىڭ كوشباسشىسى دەپ تانىسا, وعان نەگە قۋانباسقا! مىسالى, «ەگەمەننىڭ» 5 مامىرداعى نومىرىندە رەسەيدەگى كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى امانگەلدى تولەەۆتىڭ «مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ناعىز قازاق دەپ بىلەمىن» دەگەن تاقىرىپتاعى سۇحباتى جاريالانعان. وندا ا.تولەەۆ: «قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ التىن قورى. نۇرەكەڭنىڭ جوعارى كاسىبي-ساياسي كەمەڭگەرلىگى, ەڭ دۇرىس شەشىمدەردىڭ تامىرىن ءدوپ باساتىن كورەگەندىگى, العا قويعان ماقساتىنىڭ ايقىندىعىنا دوسى تۇگىل دۇشپانىنىڭ دا كوزىن جەتكىزەتىن العىرلىعى كەۋدەڭە تەك قانا ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى.
مەن نۇرەكەڭدى ءححى عاسىردىڭ ازاماتى جانە كەز كەلگەن ەل الدىندا ماقتانىشپەن تانىستىرا الاتىن ناعىز قازاق دەپ تانيمىن! ونىڭ ءوزىنىڭ ەلىندەگى, سىرت ەلدەردەگى ساياسي سالماعى مەن بەدەلى اتاپ كورسەتۋگە, نازار اۋدارۋعا ابدەن لايىق», دەپ اعىنان جارىلادى. بۇل دا قانداس باۋىردىڭ نۇراعاڭا بەرگەن ءادىل باعاسى. راسىندا دا, العىر باسشى, كەمەڭگەر ساياساتكەر باسشى, حالقىنا جاناشىر باسشى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق. باعا جەتپەس ۇلتتىق قۇندىلىق.
سول جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا استانادا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» اشىلدى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. بۇرىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلگە مىڭداعان جاستاردى جىبەرىپ, ولاردىڭ وقۋىنا ميلليونداعان قارجى جۇمساپ كەلسەك, ەندى سول شەتەلدىك بىلىكتى ۇستازداردى ءوز ەلىمىزگە الدىرىپ, جاس وركەندەرىمىزدىڭ تۋعان ەلىندە-اق ساپالى ءبىلىم الۋلارىنا مۇمكىندىك جاسالدى. ەل ىشىندەگى ءتاجىريبەلى ۇستازدارىمىز دا ولاردان ۇيرەنىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن كورسەتە الاتىن دارەجەگە جەتتى. بۇل, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىلىم سالاسىنداعى ۇلكەن بەتبۇرىس بولعانى راس. مۇنى دا 2010 جىلداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك.
2010 جىلدىڭ باستى وقيعاسى 1-2 جەلتوقساندا استانادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتى بولدى. وعان قازاق ەلى جىل باسىنان باستاپ-اق تىڭعىلىقتى دايىندالعان بولاتىن. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن ءسامميتتى وتكىزۋ بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى قۇرامىنان شىققان ەلدەر اراسىندا تەك قانا قازاقستانعا بۇيىرعانى دا ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرى الدىنداعى بەدەلىن ايعاقتاسا كەرەك.
استانا سامميتىنە 38 ەلدىڭ باسشىلارى مەن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرى قاتىستى. ولاردان باسقا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە كەلدى. ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون, گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرى انگەلا مەركەل, ت.ب. بەدەلدى ساياساتكەرلەر استانادا باس قوستى. بۇل قازاق توپىراعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان القالى جيىن ەدى. سامميت جۇمىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى توراعالىق ەتىپ وتىردى. سول كەزدەرى ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە تەك ءبىر-اق ارمان بولدى, ول وسىناۋ اۋقىمدى باسقوسۋ ابىرويمەن وتسە ەكەن, ەلىمىزدىڭ بەدەلى ارتىپ, ەلباسىمىزدىڭ وزگەلەردەن باعى ۇستەم بولسا ەكەن دەگەن تىلەك ەدى. سامميت وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ونى كەيىنىرەك جارىق كورگەن شەتەلدىك ءباسپاسوز ماتەريالدارىنان وقىپ كورىپ, ەرىكسىز تولقىعانىمىزدى دا جاسىرا المايمىز. بۇل تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اسقاقتاعان ابىرويى ەدى.
استانا ءسامميتىن وتكىزگەن سوڭ ەلدەگى ءومىر ءوزىنىڭ بۇرىنعى قالىپتى ىرعاعىنا تۇسكەندەي بولدى. ەندى دامۋدىڭ ءارى قارايعى جوسپارىن جاساۋ, ەلدى ءالى دە بولسا تولىق ارىلا قويماعان داعدارىستان شىعارۋ ماسەلەلەرى تۇردى. قالاي دەسەك تە, 2010 جىل ءبىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن اسقاقتى, ابىرويلى جىل بولدى. بۇل جىلى ءىجو 8 پايىزعا ءوستى. يندۋستريالاندىرۋ سالاسى دا قارقىندى ىلگەرىلەپ جاتتى. كوپتەگەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلدى.
رۋحاني سالادا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالدى. 2009 جىلى قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى تابىستى اياقتالسا, 2010 جىل گەرمانيانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جىلى جەمىستى ءتامامدالدى. ەكى ەل ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسا ءتۇستى. ءار سالاداعى بايلانىستار نىعايىپ, بىرلەسكەن جاڭا وقۋ ورىندارى اشىلىپ جاتتى.
قازاقستان – كوپ ۇلتتى, كوپ ءدىندى مەملەكەت. ءبىزدىڭ ەلدە 130-دان اسا ۇلتتىڭ وكىلى تۇرادى. ءاربىر قازاقستاندىق ازامات ءوزى سەنگەن, مەملەكەت مۇددەسىنە قايشى كەلمەيتىن ءدىندى ۇستانۋعا قۇقىلى. ەلىمىزدە ەڭ كوپ تۇراتىندار مۇسىلماندار. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ يسلام ەلدەرىمەن دە بايلانىستارىمىز تەرەڭنەن تامىر تارتادى. جىل سايىن مىڭداعان ادام قاجىلىققا بارىپ, وزدەرىنىڭ ءدىني پارىزدارىن وتەپ كەلىپ جاتادى. وعان كەي كەزدەرى ءوزى تاراپىنان مەملەكەت تە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. ول دا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى جولعا قويىلعان ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى.
2010 جىلى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى ءوزىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى ماقالاسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2004 جىلى ساۋد ارابياسىنا ساپارى كەزىندە ۋمرا قاجىلىقتى ورىنداعانى تۋرالى بايان ەتەدى. وندا مىناداي جولدار بار: «قازىر قاعبانىڭ جابىق كەزى, بىراق بۇگىن تۇندە ول قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءۇشىن عانا اشىلماق.
ءتۇن جارىمى بولدى. نولدەن باستاپ جۇما باستالدى. نۇراعاڭ مۇباراك قاعباعا وزىمەن بىرگە مەنىڭ دە بارعانىمدى قالادى. سودان تۇنگى 1-دە قاسيەتتى قاعباعا كەلدىك.
...مۇباراك ۇيدە دۇعا جاساپ, ءمىناجات ەتتىك. بوي شىمىرلاپ, عالامات ءبىر كۇي كەشتىك. ەلباسىنىڭ قاسيەتتى قاعبادا جان دۇنيەسىنىڭ تولقۋ مەن تەبىرەنىسكە ءتۇسىپ, ەرەكشە كۇي كەشكەنى بايقالدى. ول تابيعي دا. اللا تاعالا الدىندا ەل تاعدىرىن ءوزىنە امانات ەتىپ, سونىڭ بار اۋىرتپالىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ جۇرگەن ۇلكەن پاراسات يەسىنىڭ حالقىنىڭ, وتانىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, تەبىرەنىسپەن ءمىناجات ەتۋى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى», دەپ سول كۇندەردى ەرەكشە ءبىر جىلىلىقپەن ەسكە الادى. راس-اۋ, ەلدىڭ اماندىعىن, جەردىڭ اماندىعىن, حالىقتىڭ اماندىعىن ەلباسىنان ارتىق كىم تىلەي الار دەيسىڭ. وسىناۋ جولداردى ەلجىرەپ وقيسىڭ. امان بولعايسىڭ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ارىسى دەپ اقتىلەك ايتاسىڭ.
كۇللى قازاقستاندىقتار ءۇشىن 2010 جىل وسىنداي ايتۋلى وقيعالارىمەن, جاقسىلىقتارىمەن, قۋانىشتارىمەن ەستە قالىپتى. قازاقتىڭ اتىن اسپانداتقان مەرەيلى جىل بولىپتى. جيىرما بەس جىلدىڭ ءبىر جىلىنىڭ كەيبىر تاريحتا قالعان تۇستارى تۋرالى عانا وسى ماقالادا سىر شەرتتىك. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءار كۇنى, ءار ايى تاريحي كەزەڭنىڭ كەمەل جىلدارىن كورسەتىپ تۇر. قازاقتىڭ جەرى امان بولعاي, قازاقتىڭ ەلى امان بولعاي! زامانا سىنىنىڭ سان قيلى جولدارىن جەڭىپ كەلە جاتقان ەلباسى امان بولعاي!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى
سۋرەت ش.شاحايدىڭ ارحيۆىنەن الىندى