ساتيرا ساڭلاعىنان سارقىت
العاننىڭ جاراسىمى, الەمنىڭ يەسى, جالعىزدىڭ جارى, باقىتتىڭ كيەسى سەندەردى مەرەكەلەرىڭمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, جايىن جۇرەگىممەن ءبارىڭدى تار قۇشاعىما تارىداي سىيعىزار ەدىم. مۇنداي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سىزدەرگە اعىمنان جارىلماي تاعى وتىرا المايمىن. حوش, سونىمەن ءوزىمنىڭ سانالى ءومىرىمنىڭ ءار كەزەڭىندە ارۋلار كۇنىن ارقيلى تۇسىنگەن اداممىن. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جىلىمىز. ءالىپپەدەگى «جىلقى, سيىر, شوشقا» دەگەن سوزدەردى جازۋىنان گورى سۋرەتىمەن جوبالاي سىلتەپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. ءبىزدىڭ سىنىپ بويىنشا «ەكى» الۋشىلاردىڭ جوسپارىن اپتا سايىن ارتىعىمەن ورىندايتىن مەنى تۇڭعىش ۇستازىم – قاسىم اعايدىڭ «سىيلايتىنى» سونشا, ءدال تۇمسىعىنىڭ الدىنا وتىرعىزىپ قوياتىن. ول كەزدە, ماعان «ءبۇيەنباي تاقتاعا شىق!» دەگەن ءسوز «ءبۇيەنباي توزاققا ءتۇس» دەگەنمەن بىردەي ەستىلەتىن. ۇستاز سىيلاۋ سالتىمىز. امال جوق, تاقتاعا قاراي ساپار شەگەم. تاقتانى كەربالانىڭ شولىنە ءىلىپ قويعانداي, ءىلبي جەتكەنشە ميىم مۇزداپ, قارا تابانىما دەيىن تەرلەپ, اسىلدىم-اۋ بارىپ, ءايتەۋىر. تاڭدايىم كەپكەنمەن, مۇرىندى ءبىر-ەكى رەت سىرنايلاتا تارتقاننان-اق ءشاكىرتتىڭ تاعى دا قارا باسىپ تۇرعانىن بىردەن سەزەتىن كانىگى ۇستاز «وتىر» دەگەندى قاڭتاردىڭ ايازىنا قانشا وراپ ايتقانمەن, ول ماعان اينالايىننان ارتىق ەتەدى دە, قۋانىشىم قوينىما سىيماي, ورنىما جەتكەنشە كۇندەلىكتى وزىمە تانىس جىلانكوز «ەكىلىك» داپتەرىمە ءتۇسىپ ءۇلگەرەدى. ول كەزدەگى دەنەمنىڭ ءۇشتەن ءبىرى باس بولاتىن, سوعان قىزىعا ما قايدام, ۇستازىم ىزالى مىسقىلمەن «انا باستى اشىپ كورەر مە ەدى, ىشىندە نە بار ەكەن؟» دەيدى.
سول باستىڭ ىشىندە نە بار, نە جوعىن كورۋگە ءوزىمنىڭ دە قۇمارتىپ جۇرگەنىمدى ول قايدان ءبىلسىن. «سەن ءتۇبى مال بولماسسىڭ» دەيدى كۇدەرىن ۇزە باستاعان ۇستاز. ىشىمنەن «اقىلدى مال بولۋ ءۇشىن وقىساق وقاسى جوق ەكەن, ازىرشە ادام بولىپ جۇرە تۇرايىق» دەيمىن دە بۇيىرعان باعاعا شۇكىرلىك ەتىپ, بەت-اۋزىم بىلش ەتپەي وتىرا بەرەم.
وسىلايشا ۇستاز بەن ءشاكىرت اراسىنداعى قىرعي-قاباق مايدان ورىستەپ تۇرعان كۇندەردىڭ بىرىندە قاسىم اعاي قىزدارعا «بۇگىن سەندەردىڭ مەرەكە كۇندەرىڭ, ۇيلەرىڭە بارا بەرىڭدەر, بالالار, سەندەر قىزداردى قۇتتىقتاڭدار» دەدى. قامشىلار جاق قۇلاعىم مۇكىستەۋ ەستيتىن ماعان «قىزداردى قىتىقتاڭدار» بولىپ ەستىلدى دە, «ءا, بالەم, ۇستازىم ادەپسىز ءسوز ايتىپ جامباسقا ءبىر كەلگەن شىعارسىڭ, وسى جولى ءبىر جىعىلماساڭ كورەيىن» دەگەن جات نيەتپەن «اعاي, سىنىپتىڭ ءىشىندە قىتىقتاۋ ۇيات ەمەس پە» دەپ ساڭق ەتە قالدىم. «مىنا مارعاۋ نە دەيدى؟» جۇرت دۋ كۇلدى. شابۋىل ءساتسىز اياقتالدى. ىشىمنەن قۇلاعىمدى ءبىر سىباپ الدىم دا, قىزدارعا موليە قارادىم. مەنىڭ سازعا وتىرعانىمدى كوزىنىڭ قيىقتارىمەن تانىتىپ, ون شاقتى بالاپان قىز سىپىرىلىپ شىعا بەردى. قاسىم اعايدىڭ ساباعىنان ازات بولۋ نەتكەن باقىت دەسەڭىزشى! قايراندا قالعان شاباقتاي قابىرعامىز سوگىلىپ, بەس-التى بالا قالدىق. جىلىلىق تا, مەيىرىم دە قىزدارمەن بىرگە كەتكەن ءتارىزدى. «قايتا-قايتا جۇتسام دا, قىلقانىڭ كەتپەس سەندەردىڭ» دەپ قاسىم اعاي قاھارىنا ءمىندى.
نەسىن جاسىرايىن, «مەن دە اداممىن جارالعان ءسۇيەك-ەتتەن» دەپ سابەڭ ايتپاقشى, مەن دە ماحاببات شارۋاشىلىعىمەن ءبىراز شۇعىلدانعان اداممىن. ءشۇكىر قۇدايعا, از ءومىردىڭ ىشىندە جەتى رەت عاشىق بولىپپىن. بىراق جەتەۋىندە دە جولىم بولمادى. باقانداي جەتى قىزدىڭ بىرەۋى مەنسىنبەدى دەگەن ەستىر قۇلاققا ۇيات, امال جوق, شىندىقتى جاسىرا المايسىڭ. ول دا ءبىر قاپ تۇبىندە جاتقان الماس پىشاق ەمەس پە, اقىرى تەسىپ شىعاتىن. عاشىقتىق دەگەن جامان ەكەن, كۇيىنگەن كۇندەرى كوزىمنىڭ جاسىن بوساعان بوتەلكەگە قۇيىپ جۇرگەن كەزدەرىم دە بولدى. ءاسىرەسە, الگى ءبىر بەرەكەسىز سارى قىزدىڭ كۇيىگى باتىپ كەتتى. اكەممەن باتالاسىپ ايتتىرعان بەسىكتەگى قالىڭدىعىم ەدى, كىشكەنە كۇنىمدە ءوزىممەن بىرگە ويناپ ءجۇرىپ بوي جەتكەن سوڭ, بىرەۋمەن تايىپ بەرگەنى ەسىمە ءتۇسكەندە وسى كۇنگە دەيىن قاراقۇسىم شىمىرلايدى... اتاماڭىز, ەركەك اتاۋلىنىڭ باسىنا ونداي قاسىرەت بەرمەسىن... ءبىر عاجابى: مەنى مەنسىنبەي كەتكەندەردىڭ ءبارى باقىتتى, ايدارلارىنان جەل ەسىپ ءجۇرىپ جاتىر. سوعان قاراعاندا, ايەلدەر قاۋىمى سەزىمتالدىعىنىڭ ۇستىنە كوزى اشىق اۋليە بولا ما دەيمىن. قىسقاسى, الگى جۇرەگىمدى مورت ءمىنەزىمنىڭ مۇزىنا ورادىم دا, كەيدە ءوزىم دە تاڭعالاتىن عاجايىپ ءبىر قيمىلعا باستىم. بۇرىنعى عاشىقتارىما العاشقى ءسوزدى «ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا بويىنشا 18 جاستا ۇيلەنۋ كەرەك ەكەن دەپ» الدىمەن ساياسي سەزىمىن بيلەپ الۋ ماقساتىمەن باستايتىنمىن-دى. بۇل جولى نە ايتقانىم ەسىمدە جوق, ماحابباتىڭ دا, اشىقتىعىڭ دا وزىڭە اعايىن دەدىم دە, ەكى كوزدى تارس جۇمىپ, بۋىرقانىپ بۇرسانىپ, مۇزداي تەمىر قۇرسانىپ, ۇيلەندىم دە الدىم.
شۇكىر, جامان ەمەس, ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ, وتباسى شەڭبەرىندەگى ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قاراپايىم ساربازى بولىپ ءجۇرىپ جاتىرمىن. بايقايمىن, شىعىن ەكى جاقتان دا از ەمەس. بىراق جەڭىستىڭ توبەسى ءازىر ەشقايسىمىزعا دا كورىنبەيدى. كەشىرەرسىزدەر, ارينە, كەيدە ءوز ءتاجىريبەمە قاراپ, 8 ناۋرىز – ايەلدەر كۇنى دەگەنگە سەنبەيمىن. بۇل مەنىڭ ءوز مەيرامىم سيياقتى بولادى دا تۇرادى. ويتكەنى, مەن وسى كۇنى ايەلىمنەن اقشا قارىز الىپ (وبالى نە كەرەك, قانشا سۇراسام دا بۇل كۇنى قولىمدى قاقپايدى) دۇكەن ارالايمىن دا, مەرەكەگە لايىق تارتۋىن اكەلەمىن. قالعان تيىندى ساناپ قايتادان الىپ, «راحمەت, بۇكە» دەپ كۇلە قاراعاندا توبەم كوككە جەتىپ, مەن دە ىرجيام. سونىمەن, قالعان ءۇش ءجۇز ەلۋ توعىز كۇننىڭ بارلىق بيلىك-ەركى تاعى دا جۇبايىمنىڭ ەركىندە قالا بەرەدى دە مەن تاز قالپىما تۇسەم. ءتولقۇجاتىمداعى جازۋدى اقتايتىن كۇنىم ءارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ كەلگەندە وسى 8 ناۋرىز بولىپ شىقتى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل مەرەكەنىڭ ەركەكتەر ءۇشىن دە ساياسي-الەۋمەتتىك, ازاتتىق-ەكونوميكالىق ءمانى زور-اۋ دەيمىن باياعى.
جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى
جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى,
شىن اسىلدىڭ سىنىعى.
جاقسى ايەل كۇنمەن تەڭ,
تاۋسىلمايتىن قىزۋى.
جاقسى بولسا العانىڭ
بۇ دۇنيەنىڭ قىزىعى.
جامان ەركەكتى تۇزەتەدى,
قىس, كوكتەم, جاز, كۇز وتەدى.
بالا سانىن ۇدەتەدى,
ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ,
بالالارىن كۇزەتەدى.
كۇن سەرىگى اي بولاسىز,
كوكتەن تۇسكەن جاي بولاسىز.
قىسىر ەمگەن تاي بولاسىز,
جاقسى ايەلدىڭ ارقاسىندا,
ءتورت ت ۇلىككە باي بولاسىز.
قولىڭىزعا قۇس قونادى,
جولىڭىزعا قۇت قونادى.
ۋادەڭىز نىق بولادى,
ايتقانىڭىز
«قۇپ» بولادى.
جاقسى ايەلمەن ءومىرىڭىز,
اققۋدايىن جۇپ بولادى.
* * *
جامان ايەلدىڭ قىلىعى,
شىعىپ جاتار بىلىعى.
ول ايەلدىڭ بۇزىعى,
بۇزىقتىققا كەلگەندە,
ۇزىن بولار «قۇرىعى».
* * *
جاقسى ەركەكتى جۇدەتەدى,
كۇيەۋىنە ءتىلى وتەدى.
اركىمدى ۇيگە تۇنەتەدى,
جىلاۋمەنەن كۇن وتەدى,
سىناۋمەنەن جىل وتەدى.
كوشىكباي ماقۇلبەك ۇلى. الماتى.
ايەلدەر «ءالديى»
– سەنىڭ كۇيەۋىڭ ەكەۋىڭنىڭ ۇيلەنگەن كۇندەرىڭدى جاتقا بىلە مە؟
– قۇدايعا شۇكىر, بىلمەيدى.
– نەگە «قۇدايعا شۇكىر» دەيسىڭ؟
– سول بىلمەگەنىنىڭ ارقاسىندا عوي, جىلىنا ءۇش-ءتورت رەت «بۇگىن وتاۋ قۇرعان كۇنىمىز ەمەس پە, وتاعاسى-اۋ, ۇمىتىپ قالدىڭ با؟» دەپ وزىمە قايتا-قايتا سىيلىق العىزام!
* * *
– تاياۋدا عانا اجىراسام دەپ جاتىر ەدىڭ, اينىپ قالعانبىسىڭ؟
– ءيا.
– نە سەبەپتى؟
– كەشە تەلەديدارىمىز بۇزىلىپ قالدى دا, كۇيەۋىمىز ەكەۋمىز ءتۇن اۋعانشا اڭگىمەلەسۋگە ءماجبۇر بولدىق. سويتسەم, كۇيەۋىم جاپ-جاقسى ادام ەكەن, بۇرىن قالايشا بايقاماعانمىن؟..
* * *
– «كۇيەۋىم اليمەنت تولەسىن» دەپ سوتقا ارىز بەردىم.
– تولەيتىن بولدى ما؟
– سوت ارىزىمدى قابىلدامادى.
– نەگە؟
– اليمەنت سۇراۋ ءۇشىن الدىمەن اجىراسۋ كەرەك ەكەن...
* * *
– قۇربىم, كۇيەۋىڭنىڭ كەشكە ۇيگە كەلمەي قالاتىن كۇنى بولدى ما؟
– تەك, ءبىر-اق رەت, ۇيلەنگەننەن كەيىن ءبىر ايدان سوڭ كەلمەي قالدى. بىراق مەن ءالى دە كەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
* * *
– كۇيەۋىم مەنى ەندى سۇيمەيدى-اۋ دەيمىن.
– نەعىپ ولاي دەپ ويلايسىڭ؟
– ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ, تاڭەرتەڭ مەن ونى ءسۇيىپ وياتاتىنمىن. ول دا مەنى ءسۇيىپ وياتاتىن.
– ال قازىر شە؟
– كەشە ۇيلەنگەنىمىزگە تۋرا ءبىر جىل بولعان... سول كۇنى ول ماعان شىرىلدايتىن ساعات سىيلادى ەمەس پە...
قىز-جىگىت قىڭقىلى
قىز بەن جىگىت كينوتەاتردا ماحاببات تۋرالى فيلم كورىپ وتىر. قىز:
– قالاي ويلايسىڭ, بۇل ەكەۋى سوڭىندا ۇيلەنە مە؟
– ارينە! بارلىق كينولار وسىنداي تراگەديامەن اياقتالادى عوي...
* * *
ءبىر جىگىت كوشەدە ادەمى قىزبەن تانىسادى دا, ساياجايىنا ەرتىپ كەلەدى. تابيعات اياسىنا كەلگەن قىز جىگىتكە:
– بۇل جەردىڭ تابيعاتى كەرەمەت, اۋاسى تازا ەكەن. مۇنى بىلگەندە, ەكى بالامدى دا ەرتە كەلەر ەدىم, – دەگەن ەكەن.
* * *
بiر قىز بەن بوزبالا ساياباقتا قۇشاقتاسىپ تۇرادى. بوزبالا:
– قىزداردىڭ ءبارى ءسۇيىسكەندە كوزدەرىن جۇمىپ تۇرادى, ال سەن نەگە كوزىڭدى جۇمبايسىڭ؟
– وتكەندە كوزiمدى جۇمامىن دەپ, ۇيالى تەلەفونىمدى ۇرلاتىپ العانمىن...
* * *
جىگىت قىزعا:
– سەن سونداي سۇلۋسىڭ, الەمدە ساعان تەڭ كەلەر جان جوق, كۇنىم.
– بۇل نە, الدىن الا ويلاستىرىلعان كومپليمەنت پە, ءالدە ابايسىزدا ايتىلعان شىندىق پا؟
– جو-عا, ساتىمەن كەلگەن قالجىڭ عوي.
وتباسىنداعى «وشاعان»
اكەسى بالاسىنا ۇرسىپ تۇر:
– قالتامداعى اقشانىڭ جارتىسى قايدا؟
داۋعا ايەلى ارالاسادى:
– بالاعا تيىسە بەرمە, اقشاڭدى, مۇمكىن, مەن العان شىعارمىن.
– سەن العان بولساڭ, قالتامدا كوك تيىن قالماس ەدى عوي.
* * *
كۇيەۋى تۇنىمەن دوستارىمەن سىلتەپ, ۇيىنە تاڭەرتەڭ كەلەدى.
– ايەلى:
– سەن كەشە كەتكەننەن بۇگىن كەلىپ تۇرسىڭ, بىلەسىڭ بە قانشا كەشىككەنىڭدى؟ –دەپ ساعاتىن كورسەتىپتى. سوندا كۇيەۋى:
– قايتا مەن ەرتە كەلدىم عوي, كەيبىرەۋلەردىڭ ايەلدەرى كۇيەۋلەرىنىڭ الدىنان ساعات ەمەس, كۇنتىزبە الىپ شىعادى.
* * *
ايەلi ءۇيدi باسىنا كوتەرiپ ايقايلاپ جاتىر:
– وڭباعان! سۇمىراي! ءبارi بiتتi! بيلەتكە اقشا بەر, مەن توركiنiمە كەتەمiن!
كۇيەۋi قالتاسىنان سۋىرىپ اقشا بەرەدi. سوندا ايەلi:
– سۇمپايى! ال كەرi قايتۋىما اقشا قايدا؟
***
كۇيەۋى ايەلىنە:
– جانىم, ۇيلەنگەنىمىزگە بەس جىل بولدى, ساعان نە سىيلايىن؟
– بىلمەيمىن.
وندا ونجىلدىققا دەيىن جاقسىلاپ ويلان...
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
مارات دەگەن ءىنىمىزدىڭ مىنەزى شالكەس, سوتقارلىعى باسىم. ۇرتتاپ السا, ءتىپتى تىزگىن بەرمەي كەتەتىنىن دە جاقسى بىلەمىز. ونىڭ كەلىنشەگى مايرا مۇعالىم, جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەدى. جالپى, ەكەۋى دە سوزگە شەشەن, ءتىلدى جاندار. ءبىر-ءبىرىنىڭ اڭعال سويلەگەن كەزدەرىن اڭدىپ وتىرىپ, «مات» قويۋعا تىرىسىپ ءجۇرەتىندەرى قىزىق.
ماراتتىڭ اعاسىنىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ جاتقان ءبىر كۇنى مايرا ءوزى دە بايقاماي شىنجىرداعى ءيتتىڭ جانىنان وتە شىعىپتى. ونى كورگەن كۇيەۋى:
– ءوي, مىناۋ قاباعان يتتەن قورىقپايدى-ەي! – دەپ جورتا تاڭىرقاعان بولىپتى.
– يت سەنەن قيىن با؟ – دەگەن ەكەن سوندا مايرا ويلانباستان, – سەنىمەن دە قورىقپاي ون بەس جىل بىرگە تۇرىپ كەلەمىن عوي...
* * *
مايرانىڭ سىنىپتاستارى 25 جىلدىق كەزدەسۋ جاساپ, كەش وتكىزگەن ەكەن. سول كەشتە كوبىرەك «جۇتىپ» قويعان مارات ۇيىقتاپ قالادى. ونى ايەلى سول قالپىندا ۇيالى تەلەفوننىڭ بەينەكامەراسىنا ءتۇسىرىپتى دە, سوڭىنان ابايسىزدا ءوشىرىپ الىپتى.
– امال قانشا, – دەپتى ەرتەڭىندە مايرا, – سەنىڭ ماس بولىپ, قورىلداپ جاتقانىڭدى شەشەڭ مەن اعاڭا كورسەتەيىن دەپ ەدىم, ءوشىپ قالىپتى...
– وندا تۇرعان نە پروبلەما بار؟ – دەگەن ەكەن سوندا مارات, – اقشا بەر, قايتا ماس بولايىن. سەن ادەمىلەپ تۇرىپ تاعى ءبىر ءتۇسىرىپ ال!
* * *
ءبىر بىلمەيتىنى جوق اعامىز ايەلىمەن بىرگە قىدىرىپ الماتىعا بارعان ەكەن. ونداعى دوس-جاراندارى جىلى قارسى الىپ, كۇن سايىن ءار ۇيدە قوناقتاپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى دوستارى «مادەني دەمالىس» ۇيىمداستىرىپ, ەكەۋىن تەاترعا اپارىپتى. سپەكتاكل باستالاردا زالداعى جارىقتىڭ باياۋ وشە باستايتىنى بەلگىلى. سول كەزدە بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن ايەلى تاڭىرقاپ:
– و, عاجاپ! بىرتىندەپ قالاي سوندىرەدى شامدى؟ – دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا اعامىز:
– ول وپ-وڭاي, – دەپ تۇسىندىرگەن ەكەن, – «ۆيلكانى» روزەتكادان اقىرىنداپ سۋىرا بەرەدى...
حاسەن زاكاريا, شىعىس قازاقستان وبلىسى.