يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا

پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى 25 جىلدىڭ 25 ءساتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلى ىشىندە ەلىمىزدە اۋقىمى مەن جەدەلدىگى جاعىنان بىرنەشە ونجىلدىقتاردى قامتيتىن كوپتەگەن جۇمىستار جۇزەگە اسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان الەمگە تانىمال قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىز ۇلكەن ىقپال ەتتى دەپ ويلايمىن. وسى جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن دامىعان ەلدەرگە سايكەس جاڭا ساپاعا كوتەرۋدىڭ باستى قۇجاتى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريا ەتكەنى ءمالىم. بۇل ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىلىپ وتىر. وسى جونىندە جاسالىنعان مەملەكەتتىك باعدارلاما ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا سالاسىندا جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلۋىنىڭ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتىپ, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزەتىندىگىنەن ءۇمىت مول. ءبىر سوزبەن مۇنى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا دەپ اتاساق تا, ارتىق بولماس. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وسىناۋ ماڭىزدى ءىس ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى جانە قولداۋىمەن قولعا الىنعان بولاتىن. ونىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا تۇر. ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدە ءار جىل سايىن يندۋستريالاندىرۋ كۇنىنىڭ وتكىزىلىپ, تەلەكوپىر ارقىلى بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ الدىندا جاڭا جوبالاردىڭ تۇساۋى كەسىلۋى بەرىك داستۇرىمىزگە ەنىپ وتىر. «تاريحي ۋاقىت اسا جەدەلدەي تۇسۋدە. الەم قارقىندى تۇردە وزگەرۋدە جانە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ جىلدامدىعى ادامدى تاڭعالدىرادى… بارلىق دامىعان ەلدەر بالامالى جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋدا. 2050 جىلعا قاراي العاننىڭ وزىندە ولاردى قولدانۋ بارلىق تۇتىنىلاتىن ەنەرگيانىڭ 50 پايىزىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق. ادامزاتتىڭ ءومىر تىرشىلىگى تەك ءبىر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگيانىڭ جاڭ­عىر­تىلاتىن كوزدەرىنە نەگىزدەلەتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتىر», دەگەن ەدى ەلباسى «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسىن جاريا ەتكەن جول­داۋىندا. ەلىمىزدە قولعا الىنعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى الەم­دىك دامۋ كوشىندە بولاتىن وسىنداي وزگە­رىستەرگە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ, شيكىزات شىلاۋىنان شىعۋىمىزعا يندۋس­تريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارىندا جۇزەگە اسىرىلعان جاڭا جوبالار كومەكتەسەتىن بولادى. مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, وسى ءۇشىن وعان قاجەتتى قارجى جانە تەحنولوگيالىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ سەنىمدى العىشارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە سەنىپ تاپسىرىلىپ وتىر. مينيسترلىك وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق باعىتتار بويىنشا, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى ەكى باعدارلاما: يندۋستريالاندىرۋ جانە «نۇرلى جول» (كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ) باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مەن وسى ماقالامدا وسىنىڭ ءبىرىنشىسى تۋرالى عانا اڭگىمە قوزعاماقپىن.   بەسجىلدىقتار بەلەسى ەلىمىزدە 2010 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى بارىسىندا وسى ءىستى ورنىنان قوزعاپ, جۇيەگە سالۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءىستى العا جىلجىتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جانە قارجى-ەكونوميكالىق نەگىز قالاندى. كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە تاعى باسقا دا ونەركاسىپتىك ينفراقۇرىلىمدار ءۇشىن قاجەتتى ماسەلەلەر تولىعىمەن شەشىلدى. مۇنان كەيىن قاجەتتى جوبالاردى ازىرلەپ, ولاردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ نەعۇرلىم كەڭىنەن سيپات الدى. وسىنداي كەشەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كۇردەلى ءىستىڭ كۇرمەۋى بىرتىندەپ شەشىلىپ سالا بەردى. «بىرىنشىدەن, ءبىز ءوڭىرىمىزدىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ بويىنشا شەشۋشى قادام جاسادىق. نەگىزى ءارتاراپتاندىرۋ ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋدا. وڭدەۋشى ونەركاسىپ كولەمدەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى العاش رەت ءداستۇرلى ءوندىرۋشى سالالارعا قاراعاندا ءال­دە­قايدا جوعارى بولدى», – دەدى مەملە­كەت باسشىسى يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەس­جىلدىعىندا قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر تۋرالى تەلەكوپىر بارىسىنداعى سوزىندە. 2005 جىلدان بەرگى قازاقستاننىڭ ءوڭ­دەۋشى سەكتورىنا كەلگەن بارلىق شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 70 پايىزى ناق وسى ءبىرىنشى بەسجىلدىق تۇسىندا سالىندى. بارلىعى 770 جاڭا كاسىپورىن اشىلىپ, وندا 75 مىڭنان استام ادامعا جاڭا جۇمىس بەرىلدى. ءيا, ءبىز ءبىرىنشى بەسجىلدىق بارىسىندا ەداۋىر جاعىمدى كورسەتكىشتەرگە قول جەت­كىزە الدىق. وسى اتالعان مەرزىمدە وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 60 پايىزعا ارتىپ, ءاربىر جۇمىسشى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 مىڭنان استام دوللاردىڭ ءونىمىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ەلباسىمىزدىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىل­دىعىندا ماشينا جاساۋ سالاسىندا تەمىر جول ۆاگوندارىن شىعارۋ 10 ەسەگە, ديزەل لوكوموتيۆتەرىن شىعارۋ 2,5 ەسەگە ارت­تى. وسى بەس جىل ىشىندە وتاندىق ءاۆتوون­دىرىستە جەڭىل اۆتوكولىك شىعارۋ 12 ەسەگە, تراكتورلار 6 ەسەگە كوبەيدى. ال مۇناي قوندىرعىلارىن شىعارۋ بۇعان دەيىنگى كورسەتكىشتەن 3 ەسەگە ءوستى. ءبىز حيميالىق ونەركاسىپتە شىعارىلاتىن ونىمدەر اتالىمىن كەڭەيتتىك. يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىندا وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى 2 ەسەگە ارتتى. قازىر  قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 63,1 پايىزى ەلىمىزدىڭ وزىندە شىعارىلاتىن بولدى. ال وسى جۇمىس قولعا الىنعان كەزدە ول كورسەتكىش بار-جوعى 15 پايىز عانا ەدى. تسەمەنت ءوندىرىسى ەكى ەسەگە ارتتى. مىنە, وسىنداي وڭدى ىستەر قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر ىقپال ەتتى. جالپىلاي ايتقاندا, يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بارىسىندا ەلىمىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جاڭا 26 سالاسى پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, اۆتوونەركاسىپ, تەمىر جول ماشينالارىن جاساۋ, تيتان ونەركاسىبى, مەديتسينالىق تەحنيكا جانە قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىسى, كۇن, جەل ەنەرگەتيكاسى جانە تاعى دا باسقا سالالار. قازاقستاندا بۇعان دەيىن قولعا الىنباعان جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگونى, ەلەكتروۆوز, جۇك, جەڭىل اۆتوكولىكتەر جانە اۆتوبۋستار, ترانسفورماتورلار, رەنتگەن اپپاراتۋرالارى, تيتان قۇي­مالارى, ءدارى-دارمەكتەر جانە تاعى دا باسقا 500-دەن استام جاڭا ءونىم ءتۇرى شىعارىلا باستادى. ەڭ باستىسى, وسى جاڭا وندىرىستەردىڭ ارقاسىندا ساپالى جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. 2015 جىلى جانە بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا شامامەن 14 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن ءبىرىزدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسى تۇراقتىلىعىن دالەلدەدى جانە نەعۇرلىم ءتيىمدى سالاعا اينالىپ وتىر. ماسەلەن, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى 100,2 پايىزدى قۇراسا,  اتالعان ءۇردىس بيىل دا ساقتالۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 8 ايىنداعى كورسەتكىش 100,7 پايىزدى قۇرادى. بۇل وسىمگە نەگىزىنەن قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, حيميا ونەركاسىبى سەكىلدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىم سالالارىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان جوبالار بۇگىنگە دەيىن شامامەن 6,1 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن, ونىڭ ىشىندە 2016 جىلدىڭ  9 ايىندا 1,3 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان جوبالار اي سايىن 160 ملرد تەڭگەدەن استام سومانىڭ ءونىمىن شىعارادى. 2016 جىلدىڭ 8 ايىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان كاسىپورىندار شىعارعان ونىمدەردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ءوزى جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ 17,5 پايىزىنا دەيىن جەتۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. يندۋستريالىق باعىتتاعى جوبالار ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا دا لايىقتى ۇلەس قوسۋدا. ماسەلەن, 2010-2015 جىلدارى ىسكە قوسىلعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارى بويىنشا ەكسپورتتىق ءونىم كولەمى 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ەكسپورتقا ونىمدەر شىعارۋشى ەلدەر رەيتينگىندە قازاقستان 2010 جىلدان بەرى ەكسپورت كولەمى بويىنشا 5 ساتى العا باسىپ, 43-ءشى ورىنعا يە بولدى. 2010-2015 جىلدار اراسىندا ەكسپورتتاعى وڭدەلگەن تاۋارلار ۇلەسى 23 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. بۇل كەزەڭدە ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارىمىزدىڭ نومەنكلاتۋراسى 777-دەن 824-كە دەيىن ارتتىرىلدى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەر تىزبەسىندە 47 جاڭا تاۋار پايدا بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا لوكوموتيۆتەر, جەڭىل اۆتوموبيلدەر, اۋىل شارۋاشىلىعى بۇيىمدارى مەن زاتتارى, كيىم-كەشەك جانە باسقالار بار. قازاقستان 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمنىڭ 117 مەملەكەتىنە تاۋارلار ەكسپورتتادى.   كوكجيەكتەر كومبەسى ەلىمىز جاھاندىق ەكونوميكاداعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان يندۋستريالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاھاندىق نارىقتىق جانە تەحنولوگيالىق ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ قايتا ءبىر سۇزگىدەن وتكىزىلىپ, وزەكتەندىرىلگەندىگىن, ياعني ونىڭ كەيبىر باعىتتارىن العا جىلجىتۋ ماسەلەسىنە بەلسەندى سيپات بەرىلگەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, باعدارلاما بويىنشا ەندى ىسكە قوسىلاتىن جوبالاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەكسپورتقا باعىتتالۋشىلىق تۇرعىداعى ماڭىزى نەگىزگى كورسەتكىشتەر رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. سونىمەن, باعدارلاما بويىنشا نەگىزگى باسىمدىقتار قاتارى 5 سالا بويىنشا مەيلىنشە ەكسپورتقا باعىتتالعان 8 سەكتورعا دەيىن قىسقاردى. بۇل 8 سەكتور ءبىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ ماسەلەسىندە نەگىزگى نازار اۋدارىلاتىن سالالارىمىز رەتىندە تاڭداپ الىندى. ولار – قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, مۇناي-حيميا جانە اگروحيميا, ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى ءوندىرىسى, اۆتوكولىك جاساۋ جانە ەلەكتر تەحنيكالىق ماشينا جاساۋ. ەندى بۇل 8 سەكتورداعى يندۋستريالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بىرقاتار ارتىقشىلىقتار جاسالىناتىن بولدى. ماسەلەن, ناقتى جوبالار بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋلار كورسەتىلىپ, ۇزاق مەرزىمدى ليزينگتەر بەرۋ جانە قازاقستان دامۋ بانكى ارقىلى نەسيەلەندىرۋ, جوبالىق كومپانيالاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا كىرۋ جانە ت.ب. قوسىمشا كومەك امالدارى ۇسىنىلادى. جالپى, وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ءوزى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ جىلدان-جىلعا نىعايىپ, بارعان سايىن كۇشەيە تۇسۋىنە ءتيىمدى اسەر ەتكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ جوبالارى بارلىق ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 10 پايىزىن بەرسە, وتكەن جىلى 14 پايىزىن بەردى. ال بيىلعى 2016 جىلدىڭ 1 توقسانىنداعى ناتيجە بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ جوبالارىنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرىندەگى ۇلەسى 20 پايىزعا جەتتى. 6 جىلدا شامامەن 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2015 جىلى ەكونوميكادا اشىلعان جالپى جۇمىس ورىندارىنىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ۇلەسىندە. سونىمەن, يندۋستريالاندىرۋدىڭ 2010-2014 جىلداردى قامتىعان ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا وعان قاجەتتى بازالىق جاعدايلار قالىپتاستىرىلىپ, زاڭدار, ءتيىستى شارالار, ينفراقۇرىلىمدار ازىرلەنسە, بىلتىرعى جىلدان باستاپ قولعا الىنعان ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ مىندەتتەرى دايىن ونىمدەر شىعارۋعا كوشەتىن بازالىق يندۋستريا قۇرۋ جۇمىستارىن ءبىر ىزگە, قالىپتى جۇيەگە سالۋ, ياعني قورىتىندىلاۋ بولىپ وتىر. بۇل – تەك فوسفور ساتۋ ەمەس, تىڭايتقىش ساتۋ, تەك مەتالل ەمەس, ودان بۇيىمدار جاساپ ساتۋ دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, 2025 جىلعا قاراي قازاقستان ايماقتىق نارىقتا بەرىك ورنىعىپ, تەك تاۋار عانا ەمەس, ونى پايدالانۋ بويىنشا دايىن ونىمدەردى دە ەكسپورتتايتىن بولادى. بۇل ماسەلەگە سالالار بويىنشا كەلسەك, قارا مەتاللۋرگيادا ساپاسى مەن بەرىكتىگى جوعارى, كورروزياعا شىداس بەرەتىن وزىق بولات ءتۇرىن شىعاراتىن از توننالى كاسىپورىنداردى  دامىتۋعا كۇش سالامىز. سونىمەن بىرگە, دايىن بۇيىمدار ءوندىرىسىن ارتتىرامىز. 2018 جىلى بولات ءوندىرىسى جىلىنا 6 ملن تونناعا دەيىن ارتادى. ءتۇستى مەتاللۋرگيادا 2017 جىلى اقتوعاي تبك قۇرىلىسى بويىنشا جوبا قولعا الىنادى. اگروحيميادا وندىرىلەتىن ءونىم تۇرلەرىن كەڭەيتۋگە كۇش سالامىز. تىڭايتقىشتاردىڭ ازوتتى, فوسفورلى, كاليلى جانە كەشەندى بارلىق تۇرلەرىن وندىرۋگە كىرىسەمىز. قاراتاۋ فوسفوريت باسسەينى كەنىشىندە مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, ەكىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2018 جىلى مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىتتى قايتا جاڭعىرتۋ باس­تالادى. سونىمەن بىرگە, بيىل  ۇشتەكتى فوسفور جانە گليفوسات ءوندىرىسى بويىنشا جاڭا جوبا ىسكە قوسىلادى. اۆتوموبيل جاساۋ بويىنشا 2025 جىلعا قاراي ءىرى سەريالى اۆتوكولىك ءوندىرىسىن قولعا الىپ, الداعى ءۇش جىلدا جيناقتاۋدى 50 پايىزعا جەتكىزۋ, ورتالىق ازيا مەن رەسەيگە كولىك ەكسپورتتاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇعان بىزدە مۇمكىندىك مول. ويتكەنى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 17 ەسەگە ءوسىپ وتىر.   ەرتەڭگى كۇننىڭ ەكونوميكاسى وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ تۇپكىلىكتى بەتكە ۇستاعان باعىتىمىز – يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا جاڭا جەتىستىكتەرگە  قول جەتكىزىلدى. يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپورىندار ۇلەسى 2 ەسە ءوستى. كاسىپورىنداردىڭ تەحنو­لو­گيالىق يننوۆاتسيالارعا كەتكەن شىعىن­دارى 5,5 ەسە ءوسىپ, جىلىنا 635 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم­نىڭ باسەكەلەستىكتىڭ جاھاندىق يندەك­سىندە قازاقستان سوڭعى 6 جىلدا ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق سيپاتىن كورسەتەتىن ەكى سۋبفاكتور بويىنشا  ءوز ورنىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى. ال تەحنولوگيالىق دايىندىق بويىنشا 26 ساتى العا باسىپ, 56-ورىنعا تابان تىرەدى. يننوۆاتسيالىق الەۋەتى بويىنشا 42 ساتى كوتەرىلىپ, 59-ورىنعا ورنىقتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا يننوۆاتسيانى دامىتۋعا باسىم كوڭىل بولىنەتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ساياسات شەتەلدىك تەحنولوگيالىق ترانسفەرتكە باعىتتالاتىن بولادى. بازالىق سالالاردىڭ (اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, مۇناي-گاز حيمياسى, كولىك-لوگيستيكا كەشەنى جانە ت.ب.) تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالىپ كەتپەۋىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. سونداي-اق, وتاندىق ەكونوميكادا جاڭا سالالاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن عىلىم, بيزنەس جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن تەحنولوگيالىق پلاتفورمالاردى قۇرۋعا قولداۋ كورسەتىلەدى. «تەحنولوگيالىق دامۋ ۇلتتىق اگەنتتىگى» مەن «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» قىزمەتى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋعا, ۆەنچۋرلىق قورلاردىڭ جانە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا باعىتتالادى. قازاقستانعا جوعارى تەحنولوگيالى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋ شەڭبەرىندە «الاتاۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ بەس ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. جىل سوڭىنا دەيىن ونىڭ بىرەۋى ىسكە قوسىلادى. ول – جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا 2 قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىراتىن تمك تەحنولوگياسىن دامىتۋ ورتالىعى. وتكەن جىلى دەربەس كلاستەرلىك قور تەح­نو­لوگيالىق دامۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىندادى. مىناداي 5 باعىتقا باسىمدىق بەرىلەتىن بولدى:1.يندۋستريا; 2.جاڭا ماتەريالدار جانە  ءادديتيۆتى تەحنولوگيالار; 3. جاڭا ەنەرگەتيكا جانە جاسىل تەحنولوگيالار; 4.قارجىلىق تەحنولوگيالار; 5. سمارت-تەحنولوگيالار.   ينۆەستيتسيالار يگىلىگى ارينە, جوعارىدا اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ايتارلىقتاي اۋقىمدى قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتكەنى تۇسىنىكتى. بۇگىنگى الەمدە ينۆەستيتسياسىز ءبىر ءىستى باستايمىن دەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە دايىن ونىمدەر شىعارىپ, قوسىلعان قۇن كولەمىن ارتتىرا تۇسەتىن وڭدەۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. ويتكەنى, سالىنۋى مەن جاڭارتىلۋى ءتيىس كاسىپورىنداردىڭ بارلىعىن مەملەكەت ەسەبىنەن سالىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس, ءارى بۇل دۇرىس ساياسات تا بولىپ تابىلمايدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەس­جىل­دىعىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە وڭدەۋشى سەكتورعا 17,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن تىكەلەي شەتەلدىك ين­ۆەستيتسيالار تارتىلدى. بۇل – وسىنىڭ ال­دىنداعى 5 جىل كورسەتكىشىنەن 2,9 ەسە كوپ. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, يندۋستريالىق باعىتتاعى جوبالاردىڭ 93 پايىزى جەكە بيزنەس قارجىسى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلسا,  تەك 7 پايىزى عانا مەملەكەت قارجىسى ارقىلى ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ىشىندە جالپى سوماسى 277 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 جوبا عانا (ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, اوك جوبالارى, عارىشتىق قىزمەت جانە ت.ب) مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ەكونوميكالىق تەتىگىنىڭ تابىلعاندىعىن كورسەتسە كەرەك. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسيانىڭ وڭ ديناميكاسى الەمدىك ينۆەس­تيتسيالىق احۋال ناشارلاي باستاعان قازىرگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ 8 ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 4,8 پايىز ءوسىپ, 4,3 ترلن تەڭگەنى (12,6 ملرد دوللار) قۇرادى. سونىڭ ىشىندە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرى, ياعني 3,8 ملرد دوللارى نەمەسە 1,3 ترلن تەڭگەسى سىرتتان تارتىلعان  ينۆەستيتسيالار بولدى. بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كەلۋى ارتىپ, 5,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. يندۋس­تريا­لاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ارنايى با­عىتتالعان سالالارىنا: حيميا ونەركاسىبى, فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋعا كەلەتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ارتتى. شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيالاردى تارتۋ بويىنشا وڭ دينامي­كانىڭ قالىپتاسۋى ەلىمىزدەگى ينۆەستي­تسيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىمەن بايلا­نىستى. 2017 جىلى ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) ين­ۆەس­تيتسيالار كوميتەتىنە كىرۋ جونىندە جوس­پارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل قازاق­ستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالى الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس ەكەنىن كورسەتەدى. 2016 جىلدان باستاپ ينۆەستورلار ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى (300-دەن استام مەملەكەتتىك قىزمەت) ەنگىزىلدى. 3500-دەن استام ينۆەستورعا كەڭەس بەرىلسە, 3300-دەن استامىنا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلدى. كەلەسى جىلدان باستاپ «ءبىر تەرەزە» ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلمەك. ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتى شەڭبەرىندە  ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. 2015 جىلدان باستاپ 90-نان استام ينۆەستور ومبۋدسمەنگە جۇگىنگەن. بۇل اتالعان ينستيتۋتقا دەگەن سەنىمنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, ينۆەستورلاردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپقانىن ايتا كەتەيىك. ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋ جۇمىستارى اياسىندا 2016 جىلى   يتاليالىق Tenaris كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن (جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 14 ملرد تەڭگە جانە 90 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى) قۇبىر ءوندىرىسى بويىنشا جوبا ىسكە قوسىلدى. «ەۋروحيم» ترانسۇلتتىق كومپانيا­سىنىڭ قاتىسۋىمەن مينەرالدى تىڭايت­قىشتار شىعاراتىن حيميالىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى باستالدى. وعان سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 300 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. 1200 جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. بيىل جىل اياعىنا دەيىن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن 2 جوبا قولعا الىنادى: الماتى قالاسىندا ينۆەستيتسيا كولەمى 17 ملرد تەڭگە بولاتىن ۇلكەن ديامەترلى بولات قۇبىرلار زاۋىتىن سالۋ (CNPC, قحر) جانە ينۆەستيتسيا كولەمى 50 ملرد تەڭگەدەن اساتىن تەحنيكالىق گاز ءوندىرىسى (AirLiquid, فرانتسيا) جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. سونىمەن بىرگە, كەيبىر ينۆەستورلارمەن جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, Carmeuse Group كومپانياسىمەن (بەلگيا) جوعارى ساپالى اكتاس وندىرەتىن زاۋىت سالۋ; Hikma كومپانياسىمەن (يوردانيا)  الماتى قالاسىندا فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر وندىرەتىن زاۋىت سالۋ; Cremonini كومپانياسىمەن (يتاليا) ەت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ; Renault-Nissan-اۆتوۆاز كومپانياسىمەن (فرانتسيا, جاپونيا, رەسەي) - «ازيا اۆتو قازاقستان» اق نەگىزىندە LADA Granta, LADA Kalina Wagon, LADA Vesta, LADA X-Ray اۆتوموبيلدەرىن تولىق تسيكلدا شىعارۋ; Iluka كومپانياسىمەن (اۆستراليا) سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى وڭدەۋ بويىنشا زاۋىت سالۋ; Solvay كومپانياسىمەن (بەلگيا) پەروكسيد سۋتەگىنىڭ ءوندىرىسىن وقشاۋلاۋ جونىندەگى جۇمىستار نەعۇرلىم بەلسەندى سيپاتقا يە بولۋدا. وسى رەتتە كەيبىر پروبلەمالى ماسە­لەلەرگە قاراماستان, ارنايى ەكو­نومي­كالىق ايماقتار ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. مىسالى, الستوم, دجەنەرال ەلەكتريكس, تەناريس سياقتى كومپانيالار ءوز وندىرىستەرىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا ورنالاستىردى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 10 اەا قۇرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا جالپى سوماسى 390 ملرد تەڭگە بولاتىن 148 جوبا جۇزەگە استى. ولاردىڭ 22-ءسى شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىندالدى. ەندى جۇزەگە اساتىن 2,6 ترلن تەڭگەنىڭ 99 جوباسى بار. جالپى, بىزدە 30 ملرد دوللاردىڭ 220 جوباسى ءازىر­لەنۋدە. ونىڭ 20-دان استامى ترانسۇلتتىق كوم­پا­نيالاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسپاق.   ءتۇيىن مەن وسى ماقالامدا ەكونوميكامىزدىڭ مۇنان كەيىنگى كەزەڭدە دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرە باستاعان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا توقتالعان جوقپىن. ويتكەنى, ولار جونىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جەكە ماقالا جارىق كورگەن ەكەن. ايتپەسە عاسىر جوباسى اتالىپ, قۇرىلىسى بيىلعى جىلى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەلى وتىرعان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىنىڭ ءبىر ءوزى نەگە تۇرادى؟! بيىلعى جىلدىڭ سوڭىندا تولىعىمەن ىسكە قوسىلاتىن بۇل جوبانىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ۇلكەن تارتۋ بولارى انىق. ويتكەنى, ءبىز وسى ارقىلى وسىدان بىرنەشە عاسىرلار بۇرىن قىتايدان باستالىپ, ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىزدى كوكتەي ءوتىپ, ءبىر سالاسى پارسى شىعاناعى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە جەتەتىن كونە جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتقالى وتىرمىز. بۇل حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر ەلگە اينالۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتەتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنىڭ سىرتىندا ەل وڭىرلەرىن ءبىر-بىرىمەن جالعاستىراتىن قانشاما اۆتوكولىك جانە تەمىر جولدار ىسكە قوسىلدى. شاماسى, سوڭعى شيرەك عاسىردا پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا اۆتوكولىك جانە تەمىر جولداردى قازاقستاننان كوپ سالعان ەل جوق شىعار. ويتكەنى, بۇل كورسەتكىش الىپ رەسەيدىڭ وزىندە بىزدەن ارتىق ەمەس ەكەندىگى بايقالۋدا. ونىڭ سىرتىندا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىمەن ۇشاق قارىم-قاتىناسىن ورنىقتىرىپ, قىزمەتى حالىقارالىق دەڭگەيدە ستاندارتتالعان اۋە كومپانياسىن قۇردىق. ەلىمىزدە عارىش سالاسىنىڭ قىزمەتىن قالىپتاستىرا, ونىڭ ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدارىن قۇرا جانە دامىتا وتىرىپ, وسى بويىنشا الەمدەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلا باستادىق. ارينە, وسىلاردىڭ ارقايسىسى جەكە تاقىرىپ بولۋعا لايىق اسا اۋقىمدى جۇمىستار, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەتىستىكتەرى. جالپى, يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىز ءۇشىن قازىرگى كەزەڭدە بىرىنەن ءبىرىن ءبولىپ الىپ قاراۋعا بولمايتىن ەگىز ۇعىمعا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىز قازىرگى كەزەڭدە ەكسپورتتىق باسىمدىق بەرىلگەن يندۋستريالىق جوبالار ارقىلى ءوندىرىلىپ وتىرعان جاڭا ونىمدەرىمىزدى وسى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار; جاڭا اۆتوكولىك جولدارى, تەمىر جولدار ارقىلى سىرتقا شىعارۋدى, ەل وڭىرلەرىنە جەتكىزۋدى قولعا الدىق. ياعني, جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ءىسىن سان قىرىنان قاراستىرا وتىرىپ, كەشەندى تۇردە جالعاستىرىپ كەلەمىز. ال مۇنىڭ ناتيجەسى كوپ وتپەي-اق ءوز جەمىسىن بەرەتىنى كۇمانسىز. جەڭىس قاسىمبەك, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى